M; 



1 ? 70 



ary. 



wtodrawn. timm 

M COLLEGE LIBRARY 



MARK 



Y 



\ 



J 



REV. JAMES DAVIE S 



COFI ANT 



Y DIWEDDAR 



B ARC II. JAMES DAYIES, 



Gan Y PARCH. G. GRIFFITHS, 

CINCINNATI, 0. 



UTICA, N. Y. 

T. J. GRIFFITHS, ARGRAFFYDD, EXCHANGE BUILDINGS. 
1875. 



I 

w 



C YN W YS I AD. 



At y Darllenydd 4 

Rhaglith 5 — 11 

cofiant 12 — 4q 

Englynion Coffadwriaethol 49 

Pregethau 50—96 

Amlinelliad o'i Brif Weddnodau 97 — 106 

Adgofion Personol am Dano 107 114 

Adgofion Brodyr Eraill am Dano 114— 133 

Ysgubau o Loffion Difyrus am Dano i34_ I4 g 

Penillion Coffadwriaethol 149—156 

English Department 157 ^3 

Cawellaid o Fan Saethau ei Fwa 174—187 

Pynciau Ysgol < . 188—222 



AT Y DARLLENYDD. 



Er ys llawer o flynyddoedd cyn ei farwolaeth ceisiasai y Parch. 
James Davies gan ei hen gyfaill, Iorthryn Gwynedd, ysgrifenu ei 
gofiant, os goroesai ef. Addawodd yntau wneyd; a chydnabyddid yn 
gyffredinol ddoethineb y dewisiad. Ond o herwydd anghydwelediad 
cydrhyngddo a'r perthynasau, parthed i ddull ei ddygiad allan, efe a 
ymwrthododd yn bendant a'r cyfrifoldeb. Teimlwn fod yn ddyled- 
swydd arnom ddweyd cymaint a hyna mewn cyflawnder a'r brawd 
Thomas, er mwyn symud ymaith y dybiaeth mewn rhai manau, mai 
am na roddasid iddo fwy o arian at yr anturiaeth yr ymryddhaodd 
oddiwrth ei ymrwymiad. Wedi iddo ef nacau, disgynodd y gwaith 
arnom ni, trwy ddewisiad unol, a thaer ddymuniad y weddw a'i 
phlant. Yr oedd yn anhawdd genym gydsynio, o herwydd amledd a 
phwysigrwydd ein dyledswyddau i bobl ein gofal. Ond (i'w credyd 
cofnoder y ffaith), pan ddeallasant fod hyny yn peri i ni betruso, pas- 
iasant yn unfrydol benderfyniad i ysgafnhau ein dyledswyddau idd- 
ynt hwy tra yn parotoi y bywgraffiad, ac wedi y gorphenem, eu bod 
yn rhoddi i ni fis o orphwysiant. Felly symudwyd ymaith yr unig 
rwystr oedd ar ein ffordd i ymgymeryd a'r dasg. Tua'r dyddiau 
cyntaf yn Mai dechreuasom arno. O herwydd fod cymaint o amser 
eisoes wedi ei golli, teimlem y dylesid gwneyd brys i'w gyhoeddi, 
a thrwy garedigrwydd a chydweithrediad calonog brodyr, yn enwed- 
ig y Parch. R. D. Thomas, a'n hen gyfaill, Josiah Brynmair, llwydd- 
asom i'w orphen yn gynt na'n dysgwyliad. Gwelir hefyd i frodyr 
eraill wneyd yn rhagorol, trwy anfon i ni yn brydlon adgofion 
gwerthfawr am wrthddrych y cofiant. 

Cynygir y llyfr yn awr i sylw hynaws y cyhoedd, fel y deyrnged 
oraf o barch a allem gyflwyno, dan yr anfanteision y llafuriem, i goff- 
adwriaeth un o hen dadau mwyaf llafurus yr eglwysi Cymreig trwy y 
Talaethau, a chan ddymuno bendith Pen yr Eglwys arno, i beri i 
lawer feddwl am ei ffyddlondeb yn traethu iddynt air Duw, dilyn ei 
ffydd, ac ystyried diwedd ei ymarweddiad. 

G. GRIFFITHS. 

Cincinnati, Medi 13, 1875. 



E HAGLITH, 



Yn China, os aiff person at arluniedydd i gael ardeb 
o bono ei hun, gofynir iddo, Pa fatb a ddymuna ? Ac 
nid at faintioli y darlun, na'i ystum yntau ynddo y cyl- 
eirir ychwaitb yn yr ymholiad, fel gyda ni. Ond ei 
ystyr yno ydyw: Pa un ai eilun prydferth a garecli 
gael, ai ynte arddangosydd cywir o lionocli eicli hunan — 
hardd neu getliin ? Os telir yn, dda am y paentwriaeth 
arno, mae yr artist yn barod i foddhau chwaeth, a chario 
allan syniadau ei gwsmeriaid am danynt eu hunain, pa 
mor eithafol by nag, heb ymofyn dim er mwyn cydwybod. 
Trawsnewidia, ar len, gyda rhwyddineb, yn neiliad ei 
bwyntel a'i wry ch ell, yr anferthwch corfforol, a'r hagr- 
wch wynebol mwyaf anghynes i limieidd-dra perffaith, 
a'r tlysni mwyaf attyniadol — os cydnabyddir yn anrhyd- 
eddus greadigaethau ei athrylith a'i grefft! 

Buasai yn gryn brofedigaeth i ni chwerthin am ben 
ynfydrwydd a gwag-ogoneddgarwch y paganiaid hyny, 
ar y naill law, a geisiant blyf benthyciol felly — a hoced 
eu brodyr ar y llaw arall a'u haddurnant gyda hwynt, 
er mwyn budr elw, oni b'ai yr argyhoeddiad ein bodein 
hunain yn euog o rydresweithiau cylfelyb; os nad, yn 
w;r, yn awdwyr rhithluniadaumwy anesgusodadwy na ? r 
rhai y masnechir ynddynt yn ninas Pekin. A fyno glod, 
bid farw, sydd hen ddiareb Gymreig adnabyddus i ni, 
yn yr hon y cydgyfarfydda tri anhebgor y fath wir- 
eddau : u J^yrdra, synwyr, a halen;" neu, yn ol dar- 
nodiad arall : " Bychander gwenynaidd, mel, a cholyn. " 
Ei hamean ydyw rhoddi llafar dealladwy a llym i'r dir- 
myg a deinilir yh nyfnderau yr enaid tuag at y gor- 
awydd, a fradychir gan rai, hyd yn nod ar derfyn eu 
gyrfa ddaearol, i gael eu hedmygu a'u moli gan eu 
holafiaid, yn . gystal a gorbarodrwydd eu cyfeillion i 

B 



6 



KHAGL1TH. 



gario allan eu hewyllys ddealledig yn hyny mewn marw- 
nadau a o chofnodion am danynt. 

Ni bum erioed o'r blaen yn fwy, os mor agored ag yn 
awr i gerydd am hynyna. Y mae yn ffaith anwadadwy 
fod y duedd i borthi y chwaeth lygredig y cyfeiriwn 
ati, yn ymddangos mor amlwg mewn gweithiau o'r 
fath, nes, fel rheol gyffredin, na roddir dim rhithyn 
mwy o ymddiried yn yr hyn a gyhoeddir am yr ymad- 
awedig, fel arddangosiad o'i ddoniau, ei gyflawniadau, 
a'i wir nodwedd, nag a roddem mewn darlun Chineaidd 
ei fod yn gwir osod allan wynebwedd yr hwn y dywedid 
ei fod. TJn-ochrog iawn ydynt fynychaf. Ni ddywedir 
ond da am y marw. Edrychir hefyd ar y "peth daioni n 
a ddichon fod ynddo trwy chwydd-wydrau cryfion, a 
desgrifir ef mewn termau nchafraddol. herwydd 
hyny yr ydys wedi dod i edrych ar y gangen hon o'n 
llenyddiaetii mewn ystyr yn wyngalchiad beddau y 
meirw yn hytrach nag adroddiad syml, a ffydlon, er 
addysg, rhybudd, a chefnogaeth i genedlaethau dyfodol, 
o'r modd yr aethant trwy eu rhan yn ngalwedigaethau 
bywyd. 

Wedi darllen ambell awdl neu gerdd-goffa, nid ym- 
ddengys mor amlyced i ni fod y bardd wedi bod mor 
ofalus am gadw at y gwir yn ei ddelweddiadau o'i arwr, 
a'i fod wedi dirdynn holl alluoedd ei awen yn yr ym- 
drecli i daflu ei gydymgeiswyr i'r cysgodion, ac enill yr 
arobryn a'r gadair eisteddfodol. Yn angladdau rhai 
personau, ystyrir yr hyn a draethir gan y gweinidog yn 
y ty ac ar lan y bedd am danynt yn sicrach mynegai o 
ansawdd ei deimlad ef tuag atynt, a'i ddymuniad i 
lefaru wrth fodd calon eu perthynasau galarus, nac o 
gynwysiad y " farn gyfiawn " fydd newydd ei phasio ar 
eu hachos, yn ol yr hyn a wnaethant yma yn y corff, 
ganddo Ef, gyda'r Hwn nid oes derbyn wyneb. 

Gwnaed argraff annileadwy ar ein meddwl yn nglyn 
a'r mater hwn ychydig o flynyddau yn ol, gan hanes a 
ddarllenasom am ymgom, a gymerodd le mewn cyfarfod ' 
cyhoeddus yn New York, gydrhwng y diweddar An- 
rhydeddus Horace Greeley a'n cydwlaclwr dysgedig, y 



RHAGL1TH. 



Parch. W. E. Williams, D. D. Gwyr pawb am unplyg- 
rwydd diarhebol Mr. Greeley, mor ddifloesgni y dat- 
ganai ei olygiadau ar bobpeth, ac am bawb ; ac mor 
ddiarbed y condemniai bobpeth tebyg i weniaith a 
gwaseidd-dra, yn enwedig yn ngweinidogion yr efengyl. 
Ac y mae, ond odid, mor hysbys a hyny am dano, ei 
foci yn dyngwr rhyfygus ! Ar yr achlysur y cyfeiriwyd 
ato, efe oedd y cadeirydd wrth ben y bwrdd. Ua o'r 
llwnc-destynau a roddwyd allan oedd: u Ein Clerig- 
wyr. " Yn y cyflwyniad o hono, dywedoddMr. Greeley 
fod ganddo barch calon i swydd y frawdoliaeth urddasol 
bono, ac i bawb a berthynent iddi y gallai gredu am 
danynt yr ymdrechent gyflawni ea dyledswyddau yn 
gydwybodol yn ofn Duw. Ond ei fod yn rhwym i 
ycliwanegu fod ganddo un achwyn yn en herbyn yn 
ddieithriad, sef — pa mor anghrefyddol bynag y byddai 
eu plwyfolion byw, pan gymerid hwynt ymaith yn 
ngafael eu pechodau, a chan eu drygioni, fod y gwein- 
idogion yn eu harwyliau yn gwneyd dynion bucheddol 
o honynt, ac yn rhoddi iddynt fynediad helaeth fr 
nefoedd ! Cododd Doctor Williams i fyny i ateb tros 
y clerigwyr, a dywedodd fod ei gyfaill, Greeley, wedi 
syrthio i gamsyniad mawr mewn perthynas iV frodyr. 
Tra na feiddiai wadn nad oedd yr hyn a ddywedasai yn 
rhy wir am weinidogion,yn gystal a golygwyr newycld- 
iaduron ; eto, fod ei ddannodiad yn rhy ysgubellog — y 
gwyddai ef ei hunan am rai eithriadau tarawiadol. Er 
engraifft, meddai, gweinyddai bra¥/d mewn claddedig- 
aeth yn Khode Island dro yn ol. Perchid yr ymadaw- 
edig yn fawr yn ei ardal ar gyfrif ei gymedrolder, ei 
onestrwydd, ei gymwynasgarwch, a Uawer o rinweddau 
eraill y disgleiriai ynddynt. Ond yr oedd un brycheuyn 
hyll ar ei nodweddiad. Swm yranerchiad a wnaed gan 
genad Crist uwch ei ben yn ei amdo y w hyn : Anwyl 
gymydogion, wedi i ni ddyfod yma i dalu teyrnged o 
barch i goffadwriaeth ein diweddar gyfaill, ac i anog y 
naill y Hall i efelychu yr hyn oedd ganmoladwy ynddo, 
peidiwn, peidiwn hefyd ag anghoflo iddo lynu hyd 
ei ddiwedd mewn un arferiad dra phechadurus, ag y 



8 



EHAGLITH. 



dy wed y Mawrhydi Dwyfol yn bendant na chyfiawnha y 
neb fyddo euog o hono : Yr oedcleiii cyfaiU yn rhegicr 
ofnadwy ! Gostyngodd Mr. Greeley ei ben, fel plentyn 
tan y wialen yn yr ysgol — cochodd hyd ei glustiau ; 
ond nid ynganocld air. 

Ped ymddangosai y gonestrwydd a nodweddai ym- 
ddygiad y brodyr ffyddlon y cyfeiriwyd atynt uchod 
yn amlycach. yn mywgraffyddiaeth yr eglwys yn yr oes 
lion, diau yr atebai lawer gwell dyben nag y mae yn 
ei wneyd. Dylem astudio yn fwy trwyadl y cynlluniau 
a roddwyd i ni yn yr Ysgrythyr gan Yspryd y Gwir- 
ionedd, a chydymffurfio yn fanylach a hwynt. Dengys 
y rhai hyny y mynai Duw i ni ddysgu gwyliadwriaeth 
oddiwrth golliadau ei saint, yn gystal a pharch i ddaioni 
a phnrdeb oddiwrth en rhinweddan dysglaer. Er mwyn 
hyny y mae y naill wedi en gosod ar gyfer y lleill yn y 
braslinelliadan sydd genym o fywydan yr henuriaid, y 
rhai trw^y ffydd a gawsant air da. Ni fabwysiadwyd un 
ystryw i gnddio y creithian yn ngwyneb Noah na Lot. 
Mae ystaeniadan gwisgoedd Dafydd a Solomon mor 
gyhoeddns ag ydyw harddwch y rhanan eraill o honynt. 

Khaid addef mai prin y gwnawn ni chwareu teg w r eith- 
iau yn ein beirniadaethau, hyd yn nod & chymeriadau 
patriarchiaid, a rhai cyflawn y Llyfr Santaidd. Tan 
ddylanwad rhyw fath o deimlad gorbarchus tuag atynt, 
temtir ni i ymgymeryd a gwellhan gwaith yr Anffael- 
edig arnynt, trwy gnddio ynddynt yr anmherffeithderau 
oedd yn nglyn a hwynt, neu y pechodau y syrthiasant 
iddynt, a'u cyflwno i sylw y byd fel angylion Duw, heb 
arnynt fry cheuyn na chrychni. Nid ydym i'n canmol 
am hyn. Edrycha y Goruchaf yn eiddigus ar bob ym- 
yriad o ? n heiddo i'r fath bwrpas. Ac ni theimla yspryd- 
oedd y cyfiawn y rhai a berflPeithiwyd eu hnnain 
ychwaith yn ddiolchgar i ni am ddysgu i ddynion syn- 
ied yn uw 7 ch am danynt yma nag yr haeddent. 

Yr hyn a ysgrifenw r yd am danynt dan gyfarwyddyd 
Ysprydoliaeth Duw, er addysg i ni yr ysgrifenwyd ef — 
i fod yn esiampl a chymhelliad cryf i ni i bob gweithred 
dda. Ond tuedd nniongyrchol y caboliadau arwynebol 



IlIIAGLITH. 



9 



honynt, gan lawer o esponwyr, ydyw rhwystro yr am- 
can teilwng hwnw, trwy beri i ni edrych arnynt fel 
bodau o uwch bonedd na ni, o ragorach manteision, a 
helaethach breintiau ; ac o ganlyniad, yn gyfryw o ran 
eu ffydd, eu gobaith, eu cariad, eu santeiddrwydd, a 
helaethder eu defnyddioldeb, nad ellir dysgwyl i neb yn 
awr ddyfod i fyny gyda hwynt yn yr ystyron hyny. 
Os bydd argraff fel yna ar ein calonau mewn perthynas 
iddynt, diau na theimlwn lawer o awydd ceisio sangu 
yn ol eu traed. Ystyrir ef yn hytrach yn rhyfyg ar 
unrhyw ddyn i ymgyrhaedd at feddu y fath ffydd, 
amynedd, a sel eiriasog ag oedd gan Abraham, Job, ac 
Elias. Fr cyfeiliornad hwn y dylid priodoli i raddau 
mawr fychander cynydd proffeswyr crefydd mewn gras, 
ac yn ngwybodaeth ein Harglwydd Iesu Grist. G-or- 
chymynir ni i feddwl am y cyfryw, ac i ddilyn eu ffydd, 
gan ystyried diwedd eu hymarweddiad ; i ystyried y 
perffaith, ac edrych ar yr uniawn, canys diwedd y gwr 
hwnw a fydd tangnefedd; i gofio beth oedd eu sefyllfa 
yn ystod eu prawf, lluosogrwydd a mawredd rhwystrau 
eu gyrfa, ac, er hyny, mor ffyddlon fuont, mor deced 
yr ymdrechasant, mor helaeth oedd eu mynediad i mev/n 

1 lawenydd y nef> ac mor ogoneddus a ded wydd eu hystad 
yn awr — " fel na byddom fusgrell, eithr yn ddilynwyr 
i^r rhai trwy ffydd ac amynedd sydd yn etifeddu yr 
addewidion." 

Ni buasai yn rhesymol ein cymell i hyny pe buasent 
y fath fodau ag y byddwn ni weithiau yn dychymygu 
ac yn siarad am danynt. Mae cyfiawnder yr apeliad 
yna atom yn gorphwys ar y ffaith nad oeddynt wrth 
naturiaeth am gen na ninau. Perthynent i J r un teulu 
a ninau. Nid allasent, mwy na ninau, wadu eu haniad 
o'r hen Adda. Dygasant ddelw y daearol yr un ffanud 
a ninau. Naddwyd hwynt o'r un graig, a chloddiwyd 
hwynt o'r un ffos a ninau. O'r pridd y cymerwyd 
hwynt o ran eu cyrff. Gelwais ar y pwll, tydi yw fy 
nhad, ebe Job, ac ar y pryf, fy mam a'm chwaer wyt. 
Ni honent, ac ni honir gan neb arall yn yr Oracl 
Ddwyfol ar eu rhan ychwaith, eu bod yn uwchraddol i 



10 



EHAGLITH. 



ni. Yno rhwymir hwyut gydag eraill yn euogrwydd a 
thrallodion y cwymp. Cydgauwyd hwynt a ninau tan 
bechod. Khodienfc gynt yn ol helynt y byd hwn, yn ol 
tywysog llywodraeth yr awyr, yr yspryd sydd yr awrhon 
. yn gweithio yn mhlant anufudd-dod. Yn mysg y rhai 
hefyd y bu ein hymarweddiad ni oil gynt, yn chwantau 
ein cnawd, gan wneuthur ewyllysiau y cnawd a'r medd- 
yliau ; ac yr oeddym ni wrth naturiaeth yn blant dig- 
ofaint megys eraill. 

Yn awr, dyma ein dadl, ac yn hyn y mae ei grym : 
Os ydyw hynyna yn wir, nid yn unig am dadau parchus 
ac ymroddol a adwaenem, ac y cawsom y fraint o'u 
cymcleithas am dymor, ond hefyd am brophwydi yr 
Hen Destament, ac apostolion y NVvvydd; os oecld an- 
ian lygredig yn Enoch ; os oedd gan Moses galon ddrwg ; 
os oedd deddf yn aelodau Samuel a wrthryfelai yn er- 
byn deddf ei feddwl; os oedd Esaiah, Daniel, ac loan 
yn amblygedig gyda'r " llawer " yn nghanlyniadau an- 
dwyol anufudd-dod y dyn cyntaf, ac iddynt er hyny 
gyrhaedd y fath enwogrwydd mewn grasusau, a dringo i 
gymaint ffafr gyda'r Arglwydd — rhim lai ninau? Os 
ydym yn yr un dosparth a hwythau yn nechreuad cwrs 
ein haddysgiad, pa esgusawd a'n cyfiawnha os byddwn 
yn mhell iawn islaw iddynt yn ei derfyniad ? Dichell 
o eiddo y diafol i drymhau ein meddyliau a pharlysu 
ein breichiau, a'n cadw rhag ymadferthu yn ddyladwy i 
wasanaethu Duw a'n cenedlaeth, ydyw argraffu ar ein 
meddyliau nad allwn ni fod mor ddefnyddiol a'n brodyr 
sydd wedi cyrhaedd yr orphwysfa. Pe cynysgaeddesid 
hwynt a naturiaeth angylion, buasai rhyw sail i'r casgl- 
iad yna. Ond ni wnaed. " Elias oedd ddyn, " yn rhaid 
iddo ddyoddef fel ninau; eto daeth yn feddianol ar 
gymaint dylanwad yn Llys y Nef fel yr ymddiriedwyd 
iddo allwedd ystafell y gwlaw. Joshua oedd ddyn, ac 
er hyny efe a wnaeth orchestgamp nad allasai y meint- 
onydd enwog o Syracuse ei gyflawni gyda'i drosol, pe 
cawsai le iV roddi i lawr. Dynion ydym ninau, yn 
gorfod goddef fel chwithau, ac yn pregethu i chwi ar i 
chwi droi oddiwrth y pethau gweigion yma at Dduw 



EHAGLITH. 



11 



byw, ebe Paul a Barnabas wrth eu gwrandawyr yn 
Lystra. Ond, er eu gwendid a'u dyoddefiadau, buont 
offerynol yn llaw eu Meistr i ddychwelyd miloedd oddi- 
wrth baganiaeth, a'u cadw i fywyd tragywyddol. 

Dengys y dyfyniadau blaenorol fod pwys mawr yn 
cael ei roddi yn Nghredo yr Apostolion ar ddyndocl y 
duwiolion, yn gystal ag ar Dduwdod y Ceidwad — nad 
oes mwy sail ynddo i amldduwiaeth y Pagan, ac isdduw- 
iaeth ganonyddol y Pabydd, nac i undodiaeth y Sosin; 
a'i fod yn dysgu am y rhai goraf a weinyddant mewn 
pethau cysegredig wrth allorau yr eglwys, eu bod, fel 
eu brodyr yn gyffredin, wedi eu hamgylchu a gwendid, 
mor blaened ag y darhona fod ei Goruchaf Ben, er wedi 
ei demtio yn mbob peth yr un ffunud a ninau, yn ber- 
ffaith cldihalog a didoledig oddiwrth bechaduriaid. Ond 
nid i waradwyddo y saint y gwneir hyny, a'u gosod yn 
gan i ynfydion ; eithr fel yr ymddangosai gras Duw 
yn eglurach yn santeiddiad eu natur, a'i allu godidog 
yn eu gwasanaeth helaeth i'r byd — " er siampl i'r rhai 
a gredant rhagllaw ynddo Ef i fywyd tragywyddol." 

Fe gesglir weithiam, oddiwrth ein syniadau datgan- 
edig yma, mai ein dealldwriaeth wrth ymgynieryd a 
dwyn allan gofiant yr henadur llafurus o Eadnor oedd, 
y dysgwyliad iddo fod mor gywir i'w wrthrych ag y 
gallem, gyda'n haclnabyddiaeth bersonol a hanesiol o 
hono, ei wneyd ; ac nid, o angenrheidrwydd, yn ganmol- 
iaeth annosbarthol a digymysg o bobpeth ynddo. Os na 
bydd felly, gwyddom y delir ni yn gyfrifol eran y cyhoedd 
diragfarn am bechu yn ngwyneb goleuni, ac am beidio 
a gwneyd fel y dywedem y dylesid gwneyd. Ni theim- 
lwn ei bod yn ddiogel i ni addaw llawer ; eto ymrwym- 
wn w T rth ddechreu arno i geisio, hyd eithaf ein gallu, ei 
wneyd yn gystal cynrychioliad o deithi ei feddwl, a'i 
ymarweddiad Cristionogol a gweinidogaethol ag ydyw 
y gwawl-lun ar y rhagddalen o ddelweddau ei wyneb- 
pryd, fel ag y mae miloedd yn ei gofio tua diwedd ei 
yrfa yn Nghymru, a'i ddechreuad yn yr Unol Daleithau. 



12 



COFIAST 



COFIANT. 



ADKAN I. 

Y PLENTY N" — Y BACHGEK, a'r ADRODDWR PKKODAU — 
" BETH FY DD Y BACHGrEN YX HVVJST ? " 

Hyd y galhvn ddeall, ganwyd gwrthddrych y coSant 
hwn ar y laf o Ionawr, 1796, mewn lie o'r enw Bryn- 
moelcldu, yn agos i Troedrhiwdalar, swydd Frycheiniog, 
D. C. Enwai ei rieni oeddynt Isaac a Sarah Davies. 
Buont yn trigianu am lawer o flynyddoedd yn y tyddyn 
uchod. Ehoddasant eu hunain yn foreu fr Arglwydd, 
a buont am ychwaneg na haner can^ mlynedd yn aelodar 
o eglwys Crist, ac ystyrid hwynt fel yn rhagori ar y 
cyffredin mewn duwioldeb. 

Saer maen oedd ei dad wrth ei alwedigaeth. Pan 
oedd y bachgen James tua chwe^ mlwydd oed, symud- 
asant i ardal Llangattwg, Brycheiniog, ac oddiyno yn 
ddilynol i gymydogaethau Kendle a Merthyr Tydfil. 
Cyn ei fod yn llawn un-ar-ddeg oed, gogwyddwyd ei 
feddwl at grefydd, a thueddwyd ef i ymofyn am le yn 
nhy, ac enw gyda phobl Dduw yn Soar, Merthyr, tan 
weinidogaeth y Parch. Daniel Lewis. Bu ei dad yn un 
o ddiaconiaid yr hen eglwys enwog hono am dymor 
maith. Yn ystod eu harosiad yno daeth cystudd trwm 
i^r teulu. Cymerwyd ei dad yn glaf, a throes ei glefyd 
allan mor beryglus fel nad oedd ganddynt am dymor 
ond gobeithion gweiniaid am ei adferiad. Yn y cyf- 
amser, daeth ewythr iddo, brawd ei dad, o gymydogaeth 
Llanwrtyd i edrych am danynt. Pan ddychwelodd, efe 
a gymerodd ei nai, James, adref gydag ef, lie yr arosodd 
wedi hyny tros ysbaid pum' mlynedd. 

Gellir nodi yr amgylchiad hwnw fel dechreuad cyf- 



Y PARCH. J. DA YI ES. 



13 



nod pwysig iawn yn ei hanes. Gan fod ei ewythr yn 
ddyn crefyddol, rhoddai iddo gymhellion beunyddiol i 
drysori cymainfc ag a fedrai o'r Beibl yn ei gof; ac, 
ymddengys, na warafunai iddo ychwaith yr amser a 
gysegrai at hyny. Felly, tan gronglwyd hwnw yn 
Llwyn-y-gweision, y dadblygwyd ei allu rhyfeddol i 
gofio a ddarllenai, yr hyn a'i gwnaeth yn nn o'r ys- 
grythyrwyr parotaf a chadarnaf hyd derfyn ei yrfa 
weinidogaethol. Daeth y Beibl i fod yn gydymaith 
cyson iddo, yn y maes ac ar y mynydd — yn y ty a'r 
ysgubor. Rhwymai ef megys ar ei galon ; cylymai ef 
am ei wddf yn wastadol. Efe oedd ei arweinydd ar y 
ffordd ; pan orweddai, odid na byddai Testament tan ei 
obenydd ; a phan ddeffroai, cydymddyddanai ag ef. 
Dywedir iddo adrodd penod bob Sabboth ond un o'r 
pum' mlyneddy bu yn aros ger Llanwrtyd, yn nghapel 
y Trefnyddion Calyinaidd, yr hwn a safai o fewn lied 
tri chae i'w gartref. Yr oedd gauddo agos i dair mill- 
dir i fyned i foddion at yr Annibynwyr, He yr oedd ei 
gefnder — y diweddar Barch. D. Williams — yn gwein- 
idogaethu. Er ei fod wedi myned i'r gyfeillach er's 
wyth mis cyn ymadael o Ferthyr, eto yn Llanwrtyd y 
derbyniwyd ef yn gyflawn aelod, ar unwaith a tbri-ar- 
ddeg erail), yn mhen oddeutu dwy flynedd wedi ei 
symudiad yno, a phan ydoedd weithian tua thair-ar- 
ddeg oed. 

Nid oedd Ysgol Sabbothol gan y Trefnyddion Calyin- 
aidd yn y Gorwydd, lie yr arferai efe adrodd penodan, 
pan aeth ef gyntaf i'r ardal. Ond yn fuan wedi y dar- 
ganfyddiad o'i fedrusrwydd darlleniadol, a'i ymrodd- 
garwch i chwilio yr Ysgry thyrau, apeliodcl hen felinydd 
duwiol o'r ardal, yr hwn oedd aelod o eglwys y Method- 
istiaid, ato am ei gynorthwy i ddechreu dysgu ychydig 
o blant yr amgylchoedd hyny i ddarllen. Ac er nad 
ydoedd fawr ond plenty n ei hunan, cydunodd yn eb- 
rwydd a'r gais, ac ymroddodd yn galonog at y gorchwyl. 
Profodd y dechreuad bychan hwnw yn fenditn barhaus 
ac annhraethadwy werthfawr i'r lie. Nid yw y fechan 
hono eto wedi dod yn fil, Ond hysbyswyd ni ei bod 



14 



COFIANT 



er's llawer o flynyddoedd bellach yn rhifo tros bum' 
cant ! Na ddiystyrer dydd y petliau by chain. Mae y 
gronyn had mwstard, er y lleiaf o'r holl hadau, yn dod 
mewn amser yn bron uchel a llydan ei frig, ac adar y 
nefoedd yn nythu yn ei gangenau ; yr ychydig lefain 
yn nawseiddio y badellaid fiawd, ac yn gweithio y clamp 
toes; a'r ffrydiau bychain, mynyddig, yn rhoddi bodol- 
aeth i afonydd mwyaf y byd. Felly hefyd yn nglyn a 
symudiadau diwygiadol, gwladol, moesol, a chrefyddol. 
Mae y ffyniant helaeth sydd wedi dilyn ymdrechiadau 
cenhadol yr hen felinydd, a'r crwtyn, James Davies, o 
amgylch y Gorwydd, uwchlaw tri ugain mlynedd yn 
ol, yn brawf mor ddiymwad o hyn ag ydyw y llwydd* 
iant helaethach, & pha un y coronwyd llafur un arall 
o'n cydwladwyr, mewn cysylltiad a'r G-ymdeithas Feibl- 
aidd. Er, yn wir, mewn cyferbyniad i hwnw, nad ellir 
ei ystyried ond megys cornant wrth y Mississippi ; eto 
fe wasanaetha ein pwrpas ni yma yn llav\ 7 n cystal a 
hwnw, i argraffu ar feddwl y darllenydd y ffaith— os 
bydd yr achos yn dda, neu oddi uchod, na ddylid pet- 
ruso parthed ei gynydd. 



A DEAN II. 

Y LLAKC, Y PREGETH WR, A'r EFfiYDYDD. 

Wedi gwneyd pob ymchwiliad a allem gyda'i ber- 
thynasau a'i gyfeillion mwyaf mynwesol, ni lwyddasom 
i gael ond ychydig iawn o hanes Mr. Davies yn y cyf- 
nod neillduedig i'r adran hon. Dan amgylchiadau gw T a- 
hanol i'r rhai y gosodwyd ef ynddynt yn moreu ei oes, 
dysgwyliasem glywed fod un o'i dymer wresog, a'i fyw- 
iogrwydd diorphwys ef yn arweinydd yn chwareuydd- 
iaethau bachgenaidd ei ddydd — yngadben un o'r pleid- 
iau gyda'r bel, ac yn gwisgo y belt fel y curwr bandi 
goraf yn y fro. Ond ymddengys fod ei addysg yn y 
campau diniwed, a llesiol hyny yn eu lie, wedi ei llwyr 
esgeuluso. Gafodd felly gam dybryd. Buasai yn well 



Y PARCH. J. DAYIES. 



15 



ambell dro ei anfon allan i goetio, na'i gadw yn y ty i 
ddysgu penodau. Yspeiliwyd ef o bleserau cyfreithlon 
ac angenrheidiol mebyd ac ieuenctyd, ac efieithiodd 
hyny yn niweidiol ar ei holl fywyd. Ni bu ganddo, 
wedi dyfod yn wr ac yn benteulu, o herwydd hyny, y 
cydymdeimlad a ddylasai feddu gyda difyrion plant. 
Tueddai gartref, ac yn yr eglwys, i gario dysgyblaeth 
yn erbyn pethau o'r fath i eithafoedd gormodol, i sicr- 
hau y mwyniant helaethaf, a'r daioni yr awyddus yni- 
gyrhaeddai ato. Gwnaem yn dda gymeryd addysg 
oddiwrth ei gamgymeriad ef ac eraill yn y peth hwn, a 
pheidio ag ychwanegu at iau esmwyth, a baich ysgafn 
yr Iesu, bethau trymion, enynol, a diangenrhaid. 

Pan tuag im-ar-bymtheg oed, cymerwyd ef oddiwrtli 
ei ewythr at ei dad, i ddysgu celfyddyd saer maen. 
Tybed fod liyny wedi ei drefnu i fod yn rhan o'i ddys- 
gyblaeth at adeiladu addoldai, am yr hyn y saif ar ei 
ben ei hun yn mysg ei frodyr yn y weinidogaeth ? Pa 
gynydd a wnaeth yn yr alwedigaeth hono nis gwyddom. 
Ni ddaliodd ati yn hir; ond derbyniodd gymhellion, 
oddiwrth eglwys Llanwrtyd a'i gweinidog, i ddechreu 
arfer ei ddawn yn gyhoeddus, cyn ei fod yn llawn dwy- 
ar-bymtheg oed, sef yn Medi^ 1812. A derbyniwyd ef i 
Athrofa Gwrexharn yn mhen tua deunaw mis yn 
ddilynol i hyny. Yn absenoldeb tystiolaethau i'r gwrth- 
wyneb, yr ydym yn casglu na ragorodd fel saer maen. 
Efe a ymroes at bregethu yr efengyl fel nod ei fywyd. 
Dyna oedd yr un idea oedd wedi cymeryd meddiant o 
hono, ac a ddug bobpeth aberthynai iddo tan deyrnged 
iddi ei hun. Ffolineb ynte oedd ceisio gwneyd dim ond 
pregethwr o hono, nac o neb arall a'r fath yspryd wedi 
disgyn arno. Eto cyndyn ymdrechir at hyny yn ami. 
Hysbyswyd ni o sampl felly, pan oeddym mewn Ysgol 
Eagbarotoawl yn Templeton, swydd Ben fro — lie y ceis- 
iasai rhieni wneyd crydd o'u mab, oedd wedi ei neillduo 
o'r groth i'r weinidogaeth efengylaidd. Bu gyda'i feistr 
am dymor — ddigon o hyd i wneyd un esgid, ryw km ; 
ond gadawodd cyn gorphen y Hall, ac am a wyddom fod 
hono heb ei chymares hyd heddyw. Ond er iddo droi 



16 COFIANT 

allan yn fethiant fel archenydd, daeth Caleb Morris i 
fod yn un o addurniadau penaf yr areithfa gysegredig 
yn Llundain ! Gwyddom am engraifft arall yn y Gog- 
ledd, ag yr amcanwydgwneydcyfreithiwr o un cyflfelyb. 
Ond yr oedd cymaint o gariad Crist wedi ei dywallt yn 
nghalon Evans Bach, Abermaw, fel na fynai wasanaethu 
ond wrth allor ei eglwys Ef. 

Eelly Mr. Dayies. Er iddo aros gyda'i dad y rhan 
fwyaf o ddwy flynedd, credwn na chafodd crefft ei dad 
ond ycliydig o'i sylw yn y cyfamser. Chwilota am lyfrau 
y byddai, a'u bwyta fel y ca'i hyd iddynt. Traflyncasai 
Gorff Duwinyddiaeth George Lewis cyn myned i'r 
Coleg, gan feddwl ond odid y byddai hyny yn gymer- 
adwyaeth gref iddo i ffafr gyda'r awdwr, ac yn ddigon 
i sicrhau ei dderbyniad i'r sefydliad. Ar y Pasg, 1814, 
cafodd ddrws agored i fyned i'r Athrofa. Ni chawsai 
ond ychydig fisoedd o ysgol yn flaenorol. Eto ystyriai 
ei hnn yn globyn o ddyn, gyda chymaint o ddawinydd- 
iaeth iach, a chyfuDdrefnus yn ei gof — yn gymwys yn 
mron i eistecld yn nghadair yr athraw yn hytraeh nac 
wrth ei ystol droed ef. A chan ei fod gyda hyny yn 
ymadroddus, wedi bod yn pregethu eisoes am ddwy 
flynedd (!) yn yr eglwysi cylchynol i'w gartref, a hyd 
yn nod yn nghwmni rhai o'r tadau ar deithiau pellach 
yn efengylu, braidd na feddyliasai y bnasai yn llawn 
mor ddoethed iddo dderbyn gal wad oddiwrtli eglwys 
cyn myned trwy gwrs addysgol ag wedi hyny. Meith- 
rinwyd y syniad hunandybus hwn ynddo gan eraill. 
Dyma fel yr ysgrifena ei hun ar y mater — " Ceisiodd 
llawer fy mherswadio i beidio a myned i Wrexham i 
ddysgu balchder, fy mod yn ddigon o ysgolhaig ; a 
buont agos a llwyddo i'm troi ocldiwrth fy mwriad. Eto 
myned a wnaethym, gan feddwl betJi tynag fy mod yn 
go wych. Ond ni bum yno fis cyn deall na wyddwn 
ddim, a'm bod yn llai na'r lleiaf o'r efrydwyr i gyd. 
Dechreuasant dori ymaith fy hen geinciau anhylaw y 
naill ar ol y Hall — nodi allan fy niffygion, a chwerthin 
am ben fy ffaeleddau, nes o'r bron tori fy nghalon, a 
pheri i mi droi yn ol tuag adref. Daethum i ddeall cyn 



Y PARCH. J. DA VIES. 



17 



hir en bod yn gwneyd lies i mi er hyny; yna pa fwyaf 
a gribent arnaf, mwyafyn y byd y carwn hwynt. Bam 
yn go ddiwyd i fyfyrio, o herwydd fy mod gymaint yn 
mhellach yn ol nag un o honynt. Ac wedi bod yno 
oddentu blwyddyn, yr oeddwn yn gweled gwerth, ac yn 
uchel brisio y fraint a gefais yn fy nerbyniad i'r coleg, 
ac yn ymhyfrydu fwy fwy mewn dysgeidiaeth. " 

Bu yno am bedair blynedd, dwy yn yr Ysgol Eag- 
baratoawl a dwy yn yr Atbrofa. Anfonid y myfyrwyr 
yma a tbraw i bregethu ar y Sabbothau. Yr oedd 
angen mawr am eu gwasanaeth yn y Gogledd — y cyn- 
hauaf yn fawr, y meusydd yn addfed fr cryman, a'r 
gweithwyr yn anaml. A chan, yn fwyaf cyffredin, mai 

fysg tlodion y byd hwn yr oedd meibion y prophwydi, 
angenrhaid a ddoclasid arnynt hwytbau i dderbyn pob 
gwahoddiad a gaenfc, er mwyn cael bara a dwfr — dillad 
a llyfrau. Felly yr arweiniwyd Mr. Davies i ymweled 
a Llanfaircaereinion a Phenartb amryw weithiau, 
Hoffwyd ef yn fawr gan yr eglwysi, a rhoddasant alwad 
iddo yn ngauafl818. Cyflwynodd yntau en cais i sylw 
ei athraw, a dymunodd ei farn ar y priodoldeb iddo ei 
derbyn. Anogodd Dr. Lewis ef i roddi heibio ar un- 
waith bob meddwl am y weinidogaeth eto — ei fod yn 
rhy ieuanc, a dibrofiad, a chanddo ddwy flynedd yn 
ychwaneg cyn gorphen ei gwrs yn y coleg. Cyngor 
doeth yn ddiau, a roddwyd i lawer efrydydd heblaw ef, 
ac a roddwyd yn ofer megys iddo yntau. Yn fuan ar 

01 hyn anfonwyd llythyr gan eglwysi Penarth a Llan- 
fair at yr athraw, i daer ddymuno arno ollwng y gwr 
ieuanc atynt, eu bod mewn mawr angen am ryw un iV 
bugeilio, a'u bod yn unfrydol yn eu dewisiad o hono ef. 
Gwelodd y Dr. eu bod yn deall eu gilydd, ac "mai 
priodi a fynent." Felly, ymddengys, i rwystro elope- 
ment yn gymaint a dim, efe a ddywedodd wrtho o'r 
diwedd — " os oedd efyn sefyll yn benderfynol am fyned" 
yr anfonai ef at y Bwrdd i Lundain i ofyn eu caniatad 
— oblegid dysgwylid i bob efrydydd orphen ei dymor. 
GAvnaeth, a chafodd eu cydsyniad i'w ollyngdod an- 
hymig. Gwelodd Mr. D. ei gamsyniad ei hun^ ond, 



18 



COFIANT 



fel eraill, pan yn rhy cldiweddar, a phryd nad oedd lie 
i edifeirwch, fel y dengys y difyniad canlynol o lythyr 
iddo — " Yr oeddwn yn llawn awydd at y weinidogaeth, 
heb feddwl ond ychydig beth oeddwn yn ei wneyd. 
Collais yn fawr o eisiau gwneyd cyngor fy hen athraw 
parchus. Pe buaswn yn aros fy amser allan yn yr 
Athrofa, buasai yn fantais fawr i mi, ac yn help i'm 
defnyddioldeb yn y dyfodol, gan fod dysgeidiaeth mor 
angenrheidiol i gyflawniad o honi. A'm cyngor i bob 
brawd ieuanc sydd a'i olwg arni yw — i ymgyrhaedd ei 
or of am ddysgeidiaeth, ac a'i lioll gyfoeth i geisio deall. 
Bydd o wasanaeth gwerthfawr, ac yn llawforwyn hylaw 
yn iawn gyfraniad Gair y Gwirionedd." 

Dechreuodd lafurio yn Llanfair tua'r Pasg, 1818. 
Ond cyn llawn sefydlu yno, aeth i ymweled a'i ardal 
enedigol, ac ar daith i Ferthyr Tydfil. Bu yn pregethu 
yn Soar, lie yr aethai gyntaf at grefydd. Cafodd wa- 
hoddiad taer i sefydlu yno; ond gwrthododd > tan ddy- 
lanwad argyhoeddiad ei fod yn rhy fachgenaidd i gym- 
eryd gofal eglwys mor luosog, a bod y maes bychan arall 
yn cyfateb yn well iV dalent a'i oedran ef nag un o 
gynulleidfaoedd mwyaf y ddinas boblog ac anuwiol 
hono. Dychwelodd i Lanfair, ac ordeiniwyd ef yn mis 
Awst dilynol. Mae genym yn awr yr hyfrydwch i roddi 
lie fr ffyddlonaf o'i gyfeillion, a ? r cyfaddasaf o ? i frodyr 
yn y weinidogaeth mewn un wlad, ar gyfrif eu per- 
thynas agos yn Mr, a chariadus lol amser — y Paech. 
E. D. Thomas (lortliryn Gioynedd) — i roddi adroddiad 
o'i lafur dihafal tros un-mlynedd-ar ddeg-ar-hugain yn 
Llanfair a'r amgylchoedd. 



ADEAIsT III. 

Y PAECH. JAMES DAYIES LLAOTAIRCAEREltf 102*". 

GAN Y PARCH. R. D. THOMAS (lORTHRYN GWYNEDD). 

Ar daer ddymuniad fy anwyl gyfaill, y Parch. G-. 
Griffiths, Cincinnati, Ohio, ac o barch diffuant i goffad- 
wriaeth fy hen gyfaill ffyddlon, sydd yn gorwedd yn ei 



Y PARCH. J. DAYIES. 



19 



ddystaw fedd yn Radnor, Ohio, er ys dros ddwy flynedd 
beHach, yr wyf yn ysgrifenu cynwysiad y benod lion. 
Mae ei hancs wcdi ei ysgrifenu genyf yn gywir a chyf- 
lawn, yn Knoxville, Tennessee. Kid yw y defnyddiau 
liyny wrth law genyf yn awr, (Gor. 2, 1875), pan ar ym- 
weliad a'm cyfeillion yn Columbus, Ohio. Mae hyny 
yn anfantais fawr i mi. Ond gan fod Mr. Griffiths, ys- 
grifenydd galluog ycofiant, yn ngyclag ereill, yn barnu, 
" r.a bydd, ac nas gall cofiant Davies, Llanfair, fod yn 
agos yr hyn a ddylai fod, pe cyfansoddid ef gan yr 
awdwr galluocaf, heb benod gan ei hen gyfaill, a'i ffydd- 
lon gydlafurwr am gynifer o flyneddau yn Mhenarth — 
y brawd I. G. " — a bod rheidrwydd am anfon yr holl 
ysgrifau i'r argraffydd yn ddioed, ymdrechais ysgrifenu 
y llinellau canlynol, mor gywir ag y gallaswn, trwy ad- 
gofion am dano. 

1. Maes ei lafuryn NgTiymru, — Adnabyddid ef yn 
Sir Drefaldwyn, ac yn JSTgogledd a Deheudir Oymru, a 
chan filoedd yn America, wrth yr enw — " Dayies o Lan- 
faircaereinion^ am mai yn y plwyf mawr, amaeth- 
yddol hwnw y bu byw, ac y llafuriodd yn egniol dros 
ei Waredwr, am dros dri deg o fiyneddau. Tref fas- 
nachol fechan oedd, ac ydyw Llanfair, o fewn 7 milldir 
i'r Trallwm, 12 m. i Lanfyllin, a 10 m. i'r Drefnewydd. 
Gwlad goediog a bryniog ydyw ; ond iachus a hyfrycl. 
Yn fuan ar ol ei ddyfodiad yno, helaethodd ef faes ei 
lafurgAveinidogaethol i'r plwyfau cyfagos, sef Manavon, 
LlanAvyddelan, Llanlligan, Berriew, Llangynin, a Chas- 
tellcaereinion. 

2. Ei Gynlafurwyr. — Bu hen weinidogion duwiol yr 
eglwysi Annibynol yn Llanbrynmair a Llanfyllin, sef 
Lewis Rees, Abraham Tibbot, John Roberts, ac eniill, 
yn pregethu Uawer, ar eu hymweliadau achlysurol, 
mewn gwahanol aneddau, yn mhlwyfau Llanwyddelan 
a Llanfair; a bendithiodd Duw eu hymdrechion er 
enill Uawer o eneidiau at y Gwaredwr, a gwneyd ar- 
ddeliad cyhoeddus o hono. Cydaddolent a'r Tref- 
nyddion Calfinaidd am flyneddau yn m hi wyf Llanwy- 
ddelan, cyn adeiladu capel Penarth, yn mhlwyf Llan- 



20 



Y PARCH. J. DAVIES. 



faircaereinion. Trwy gyngor yr anfarwol Jones o Lan- 
gan, D. 0., yr hwn a arferai bregelhu yn achlysurol 
yno, adeiladodd y T. 0. gapel yr Adfa, yn mhlwyf Llan- 
wyddelan, lie mae ganddynt eglwys lewyrchus eto. 
Wedi hyny, ymneillduodd yr Annibynwyr oddiwrthynt 
a chynalient eu cyfeillachau crefyddol, a'u cyfarfodydd 
cyhoeddus, mewn ty anedd o'r enw "Wttra Wen, " yn 
mhlwyf Llanfair, lie y buont yn addoli am flyneddau ; 
wedi hyny, trwy gynorthwy haelionus William Tibbot, 
o'r Ty Oroes, adeiladasant gapel Penarth, tua'rflwyddyn 
1790. Ehoddodd y gwr duwiol hwnw dair neu bedair 
erw o dir iddynt, a llawer o ddefnyddiau, yn rhad ; a 
gweithiodd lawer ar y capel a'i ddwylaw ei hunan am 
ddim, o gariad at y G wared wr a'i achos. Dyna esiampl 
deilwng o efelychiad. Dyna y eapel cyntaf a adeilad- 
wyd ganyr Annibynwyr yn mhlwyf Llanfaircaereinion, 
Maldwyn, G. 0. Pregethwyd llawer ynddo gan wein- 
idogron Llanbrynmair a Llanfyllin, a chan y ffyddlon 
Dal'ydd Bicharcls, o Ty'nyfawnog, yr hwn wedi hyny a 
urddwyd yn weinidog sefydlogyn nghapel y "Sarnau," 
yn Maldwyn, lie y bu farw, ac y claddwyd ef. Bu 
llwyddiant mawr ar yr eglwys yn Penarth. Oredwyf 
mai y gweinidog sefydlog cyntaf a fu yno oedd y Parch. 
James Davies, o Aberhafes, neu Bwlchyffridd, ger y 
Drefnewydd; ac mai yn ei amser ef y dechreuwyd 
pregethu mewn ystafell fechan yn nhref Llanfair. Yr 
oedd eglwysi Penarth a Bwlchyffridd dan ei ofal ef. 
Clywais ei fod ef yn foneddwr dysgedig, yn weinidog 
ffyddlon, ac yn bregethwr effeithiol. Llafuriodd yn dra 
llwyddianus yn y lleoedd uchod am tua deng mlynedd. 
Wedi hyny rhoddodd ofal yr eglwysi i fyny, a bu am 
ychydig amser yn cadw ysgol ddyddiol yn y Dref- 
newydd; a thua'r flwyddyn 1817, ymfudodd i America; 
bu yn gweinidogaethu mewn gwahanol fanau, gyda'r 
Oymry a'r Americaniaid, yn nhalaethau Efrog Newydd 
ac Ohio ; ac yn mhen blyneddau lawer, wedi myned 
trwy lawer o brofedigaethau, bu farw, a chladdwyd ef 
yn rhywle yn agosi Badnor, Delaware Co., Ohio. Onid 
oedd yn deilwng i gael careg ar ei fedd ? Carem wybod 



Y PARCH. J. DAVIE S. 



21 



ei Lanes yn fanylach. Paham y mae yr eglwysi Cym- 
reig yn America mor ddibarch i goffadwriaeth ei hen 
.weinidogion ffyddlon ? Nid yw y ddiareb hon yn wir 
— is Os myn glod, bydded farw." 

3. Ei Sefydliacl Cyntaf. — Y fro cyntaf y pregethodd 
yn nghapel Penarth, Llanfair, oedd tua'r flwyddyn 
3 814, pan ar ymweliada'r Gogledd gyda y Parch. Meth- 
usalem Jones, Bethesda, Merthyr, D. 0. Clywais fod 
Jones yn ddyn tal iawn ; a bod J. Davies, ypryd hyny, 
yn fachgen ieuanc gwridgoch a bywiog ; ac am ei fod, 
fel Zacchens gynt, yn "fychan o gorpholaeth," gorfu 
iddynt roddi dwy gareg fawr dan ei draed yn y pwlpud 
cyn y gallai y gwrandawyr ar lawr y capel ei weled. 
Tynodd y dyn tal, a'r bach gen ftychan, sylw mawr, a 
phregethasant yn effeithiol. Bu y bachgen gwridgoch 
hwnw wedi hyny yn derbyn addysg am flyneddau yn 
yr Athrofa Annibynol yn Llanfyllin, dan ofal yr en- 
wog Dr. George Lewis. Meddyliodd eglwysi Penarth 
a Llanfair, imwaith, am roddi galwad i Wm, Jones, o'r 
Bala (wed'yn Jones, Penybontarogwy) ; ond barnasant 
nad oedd ei iechyd yn ddigon da i ddal caledwaith y 
weinidogaeth yn ardaloedd uchel plwyf Llanfair. Nid 
anghofiasant bregeth gyntaf, effeithiol, y bachgen gwrid- 
goch ; galwasant am dano o'r Athrofa yn ami yno i 
bregeth u ; a chredasant fod Duw wedi ei gymhwyso ef, 
o ran corff ac enaid, i fod yn ddefnyddiol yn eu plith ; 
a rhoddasant alwad vmfrydol iddo i gymeryd eu gofal 
gweinidogaethol. Cydsyniodd yntau. Ymaflodd yn 
ei waith o ddifrif ; a thynodd sylw cyffredinol, Cred- 
wyf nad oedd capel gan yr Annibynwyr yn nhref Llan- 
fair y pryd hyny — dim ond ystafell, lie yr arferentgadw 
moddion gras er ys blyneddau; a chlywais fod hen 
eglwys Penarth wedi cydsynio a'r aelodau oedd yn byw 
yn Llanfair iddo gael ei urddo yn yr ystafell bono, 
Awst 22 a 23, 1818, a bod yr hen weinidogion parchus 
canlynol yn gweinyddu yn ei sefydliad, sef Dr. George 
Lewis, Llantyllin; Wm. Williams, Llanwrtyd; John 
Roberts, Llanbrynmair ; Wm. Jones, Penybontarogwy, 
D. 0. ; a Robert Everett, Dinbych, (wedi hyny Dr. 
c 



22 



COFIAKT 



Everett, Gol. y Cenhadivr). Dyna yr ordination gynt&i 
yn Llanfaircaereinion. Arferai bregethu, y pryd hyny, 
yn Penarth am 2 o'r gloch, ac yn Llanfair am 6, ac 
mewn gwahanol aneddau yn y plwyf am 10, ar y Sab- 
bothau ; aba yn llwyddianus iawn. Yn fuan ar ol ei 
sefydliad yno, penderfynodd yr eglwysi dan ei ofal ad- 
eiladu capel yn Top Llan, Llanfair. Cawsant dir yn 
rhad gan Griffith Evans, Glover. Nid oedd ond capel 
bychan, diaddurn, ac annhrefnus ; ond bu y draul o'i 
adeiladu yn agos i bedwar cant o bunau (£400) ! 
Gwnaeth yr eglwysi a'r cynulleidfaoedd eu goreu i 
leihau y ddyled; ond nid oedd eu nifer ond ychydig, 
ac yr oedd amgylchiadau y rhan fwyaf o honynt yn 
isel. Llafurwyr a chrefftwyr oedd eu mwyafrif, ond yr 
oedd yn eu plith ychydig o dyddynwyr cyfrifol. Yr 
oedd gweddill y ddyled ar y capel yn drwm iawn 
arnynt — £300. Teithiodd Mr. Davies lawer trwy 
Gymru a Lloegr i gasglu arian er talu y ddyled. Llaf- 
uriodd yn galed, heb ond ychydig o dal na diolch. 
Ond bu yn llwyddianus. Casglwr medrus oedd. Yr 
oedd y pryd hyny yn ddyn ieuanc, heb briodi, ac yn ei 
gyflawn nerth. Bu yn lletya gyda Joseph Richards, 
tyddynwr, Brynrhug, gerllaw capel Penarth, ac mewn 
manau eraill. Yr oedd yn cyfeiilachu yn garwriaethol 
& merch ieuanc landeg a chyfoethog, o'r enw Miss 
Jones, o'r Gawres, plwyf Llanwyddelau, un o aeloclau 
ei eglwys yn Penarth ; ond yr oedd ei rhieni yn 
Eglwyswyr, ac yn anfoddlon iddo ef ei chael, am ei fod 
yn Ymneillduwr. Collodd hi pan oedd yn casglu yn 
Llundain ! Erbyn iddo ef ddychwelyd, yr oedd hi wedi 
priodi a mab tyddynwr parchus o blwyf Llanrhaiadr, 
yn Mochnant ! Pan oedd yn pregethu am 2 o'r gloch 
yn nghapel Penarth, ar y Sabboth, daeth ei hen gariad 
— ei fwriadol wraig — a'i phriod, Mr. Eoberts, i mewn 
i'r capel, ac eisteddasant yn eu seat % gan dynu sylw 
cyffredinol ; a bu agos i Davies fethu pregethu. Yr 
oedd pawb yn cydymdeimlo ag ef yn ei brofedigaeth. 
Gwelodd hithau adfyd a phrofedigaethau chwerwon, er 
ei bod yn wraig nodedig gall a chrefyclclol. Yr oedd 



Y PARCH. J. DA VIES. 



23 



ei gwr yn cldyn hardd a chrefyddol ; dechreuodd fas- 
nachu, ac aeth drwy ei lioll gyfoeth yn fuan, a bufarw. 
Ond gofalodd Duw yn ei ragluniaeth am dani hi a'i 
hanwyl blant. Buasai yn llawer gwell iddi briodi 
Davies. Gofaled y merched ieuainc am beidio twyllo a 
gwneyd gwawd o genhadon ffyddlon Iesu ! Braint an- 
nrhaethol yw cael bod yn wraig ffyddlon i weinidog 
efengylaidd a Uafurus. Ceir esboniad eglurach ar hyn 
yn y byd a ddaw. 

4. Ei Brofedigaetliau. — Pan oedd ef yn nghanol ei 
lafur a'i lwyddiant, cyn priodi, dechreuodd y gelyn gen- 
figen, a chyfododd ystorm ddisymwth, er ceisio par- 
dduo ei gymeriad, ac atal ei lwyddiant. Yr oedd teulu 
cyfoethog yn byw yn nliref Llanfair, yn cynwys gweddv/ 

oedranus (ond tafodog a chyfrwys), o'r enw Mrs. , 

ac yr oedd ganddi amrai o feibion a merched, wedi tyfu 
i fyny dros ugain mlwydd oed ; ac oil yn aelodau yn 
eghvys Davies yn Llanfair. Yr oedd un o'r meibion, 
os nad y ddau, wedi dechreu pregethu yn achlysurol yn 
yr eglwys hono ; a bernid eu bod yn uchelgeisiol, ac 
yn orawyddus am fodyn fwy cymeradwy aphoblogaidd 
na Davies — a bod un o'r merched yn awyddus am iddo 
ei charu a'i pbriodi ! Ond am na lwyddasant, 
credir iddynt gydgyngreirio, fel teulu, i gynllunio a 
thaenu cableddau celwyddog yn ei erbyn, er ceisio cyr- 
haedd eu hamcanion eu hunain. Credodd llawer o 
ddynion anghrefyddol hyny, gyda rhai o aelodau yr 
eglwysi (ataliwyf gyhoeddi eu henwau, am y credwyf 
mai cael ei camarwain a gawsant) ; a 'chynhyrfasant 
heddwch, ac ataliasant gysuron y gymdeithas am fisoedd 
lawer. Cefnogwyd y terfysgwyr gan y pregethwyr cy- 
northwyol o wahanol fanau. Ondnid ymyrodd gwein- 
idogion parchus y sir a'r achos, or fod Davies yn adod 
o'u Cymanfa yn Maldwyn ; gadawsant i'w eglwysi ei 
him an i ystyried a phenderfynu yr achos. Felly ym- 
ddygasant yn ddoeth, ac anrhydeddasant eu hegwydd- 
orion a'u trefn fel Annibynwyr, yn ol yr Ysgrythyrau ; 
ac ataliasant i'r tan i ymdaenu, ac i derfysgu holl 
eglwj si yr Annibynwyr yn Maldwyn, a chreu teimladau 



24 



COFIAKT 



drwg rhwng gweinidogion ac eglwysi ffyddlon. Yr 
oedd digon o ddiaconiaid ac aelodau, duwiol a doeth, 
yn eglwysi Penarth a Llanfair y pryd hyny i drafod yr 
achos yn deg a diduedd ; yn enwedig yr hen ddiacon 
synwyrgall, pwyllus, a duwiol, sef y boneddwr parchus 
John Jones, Ysw., o'r tyddyn a elwid y Grwnyndy, ger- 
llaw Llanfair. Wedi ymchwiliad manwl a diduedd i'r 
holl gyhuddiadau a'r tystiolaethau, mewn amryw o 
gyfarfodydd eglwysig, penderfynodd niwyafrif mawr o 
aelodau yr eglwysi yn Penarth a Llanfair fod eu gwein- 
idog ffyddlon, y Parch James Davies, yn Jiollol ddieuog 
yn toy neb yr holl gyhuddiadau, ac mat o genfigen a 
malais y giunaed y fath ymosodiad brwntamo gan ei 
erKdwyr. Daeth allan fel aur o'r ffwrnes danllyd 
hono. Clywais amrai o'r hen ddiaconiaid a'r aelodau 
yn tystiolaethu hyny. Ond dichon nad oedd Davies 
yn ddigon gofalus a doeth yn ei ymddygiadau a'i eiriau 
gyda y merched, cyn iddo briodi, ac ei fod i'w feiaw am 
hyny ; ond profwyd fod ei gymeriad yn bur a di- 
frycheulyd. Achosodd y terfysg hwnw lawer o siarad 
drwy yr holl wlad, a .llawer o boen i'r eglwysi, a gofid 
i deimladau eu gweinidog ieuanc. Diarddelodd yr 
eglwysi yn Llanfair a Phenarth amrai o'r terfysgwyr, 

yn enwedig Mrs. W. , a'i meibion a'i nierched, a 

rhai eraill; ac ymunasant a'r Bedyddwyr. Dyna 
ddechreuad eglw 7 ys y trochwyr yn Llanfaircaereinion, 
Wedi hyny cafodd yr eglwysi Annibynol yn Penarth a 
Llanfair lonyddwch ac undeb, a gwelodd eu gweinidog 
lwyddiant mawr ar yr achos. Gwell ydyw ymraniad 
taw T el, na therfysgoedd llidiog a pharhaus, mewn 
eglv^ysi ; er nad oes yr un o'r dclau yn ddymunol. Mewn 
byd drwg fel hwn, ac mewn eglwysi mor anmherffaith, 
nid all na ddel rhwystrau. Yn gyfiredin y terfysgwyr 
mewn eglwysi sydd yn cael cred a nodded, a'u gwein- 
idogion ffyddlon yn gorfod ymadael, wedi cael cam a 
dirfawr anmharch. Ond pan ddaw yr eglwysi Anni- 
bynol yn fwy goleuedig yn yr \sgrythyrau, ac yn fwy 
duwiol yn eu calonau, nis gallant " oddef y rhai drwg, " 
na pharchu terfysgwyr maleisddrwg a llidiog; ond 



Y PAKCII. J. DAVltS. 



2d 



safant yn unol a phenderfynol o blaid eu bugeiliaid 
go fains a ffjddlon. 

5. Ei Lafurion DijUno. — Yn fuan wedi y terfysg a 
nodwyd, priododd Mr. J. Davies a merch ieuanc nod- 
edig grefyddol a gweithgar, o'r enw Miss Mary Davies, 
aelod ffyddlon yn ei eglwys. Yr oedd ei rhieni paren- 
tis yn byw y pryd hyny mewn tyddyn bychan ffrwyth- 
lon, o'r enw Minffordd, nid yn mhell o Heniarth a 
chapel Jerusalem. Bu yn wraig. ffyddlon iawn iddo ar 
hyd ei oes. Cydweithiodd ag ef yn egniol i fagu a 
chynal eu teulu lluosog, ac i ledaenu achos yr Iesu. 
Buont fyw am flyneddau mewn tyddyn bychan o'r enw 
Maesycroesau, ger y Graig a Phenarth ; ac wedi hyny 
am flyneddau mewn tyddyn mwy, o'r enw Ystrad, ger- 
llaw Ty'nyfawnog, ar y ffordd o Lanfair i'r Cefncoch a 
Llanbrynmair. Ganwyd iddynt naw neu ddeg o blant 
anwyl yn y tyddynau uchod yn Nghymru. Yr oedd 
angen arnynt am gael llawer o arian at eu cynaliaeth 
gysurus, ac nid oedd yr eglwysi ond gweiniaid; am 
hyny gorfu arno ef a hithau i weithio yn galed ar eu 
tyddynau am flyneddau. Yr oedd hyny yn anfanteis- 
iol iddo i ddarllen, a myfyrio, ac ysgrifenu. Oollodd 
oriau lawer o amser ei gysgu, er mwyn hyny. Beii'd ef 
gan rai am f'od yn rliyfydol; a dichon mai hyny, yn 
mhen blyneddau, a ddaeth yn brif fai ynddo ; ond ar y 
cyntaf, ac wedi hyny am flyneddau yn Nghymru, gov- 
fodivyd ef a'i briod i weithio yn gcded, er mwyn cynal- 
iaeth eu teulu lluosog. Dylasai yr eglwysi yn Xgliym- 
ru, ac yn America, gyfranu llawer mwy o arian at gyn- 
al ei deulu, a llwyddiant ei weinidogaeth. Oni bae 
iddo gael ei orfodi i " ymrwystro a negesau y bywyd 
hwn," gallasai " Davies Llanfair" fod yn lienor mwy 
medrus, ac yn bregethwr mwy coethedig. Ond er yr 
holl anfanteision a'r rhwystrau a gafodd, ymroddodd 
&'i holl galon, trwy lafur mawr a lludded, i gyflawni yn 
ffyddlon ei holl ddyledswyddau, yn holl gylchoedd ei 
weinidogaeth eang. Addaswyd ef at galedwaith. Yr 
oedd gaflddo gyfansoddiad corfforol nodedig gryf; a 
chafodd iechyd da ar hyd ei holl oes. Ymroddodd i 



26 



COFIANT 



lafurio yn galed i helaethu cylchoedd ei weinidogaetlv 
trwy bregethu mewn aneddau, nid yn unig ar foreuau 
y Sabbothan, ond hefyd ar nosweithiau yr wythnos ; 
cadwai gyfeillachau crefyddol ynddynt hefyd ar ol yr 
odfaon, a sefydlodd Ysgolion Sabbothol ac eglwysi 
mewn amrai o'r ardaloedd oddeutu tref Llanfair, sef 
yn y man an canlynol : 1. Ty'nyfawnog, lie wedi hyny 
yr adeiladwyd capel Siloh. 2. Bhiwhiraeth, ger Llan- 
fair. 3. Garthlwyd, a Llanoddian, yn mhlwyf Llan- 
gyniw, lie wedi hyny yr adeiladwyd capel Peniel. 4. 
Brynelan, yn mhlwyf Castellcaereinion, ger palasdy y 
Ceufronydd, lie yr adeiladwyd capel Jerusalem. 5. 
Moedog — ty David Davies, ger y Gaer, yn yr nn plwyf, 
yn nghyfeiriad y Trallwm. 6. Melin Bonyfedw,, lie yr 
adeiladwyd capel Canaan. 7. Brynhwdog, ar y Byr- 
wydd, ar gyffiniau plwyf Manavon, y Castell, a'r Ber : 
riew, lie yr adeiladwyd capel y Byrwydd. Yn ei amser 
ef y sefydlwydyr eglwysi Annibynol yn ardaloedd Ty'n- 
yfawnog, Garthlwyd, a Brynelan, ac yr adeiladwyd 
capelau Siloh, Peniel, a Jerusalem, a chasglodd lawer o 
arian at dalu dyledion y ddau gapel blaenaf. Bn gan- 
ddo unwaithnaw o Ysgolion Sabbothol a phump o eg- 
lwysi dan ei ofal. Yr oedd cyfanrif aelodan yr Ysgol- 
ion Sabbothol dros saith gant (700), a chyfanrif aelod- 
odan yr holl eglwysi, yn 1841, dros bedwar cant o ael- 
odan (400) ; ond er hyny, ni chafodd erioed ganddynt 
oil gyda'u gilydd, dros £50 o gyflog blyneddol, a bu am ., 
flyneddau yno yn cael llawer llai na hyny. Pregethai 
a chadwai gyfeillachau braidd bob nos o'r wythnos ; 
gweinyddai Swper yr Arglwydd bum' gwaith yn fisol ; 
a phregethai bedair gwaith ar y Sabbothan, am flyn- 
eddan lawer, er mwyn cyflawni angenion ei eglwysi a'r 
cynnlleidfaoedd, yn ei faes gweinidogaethol tra eang, 
yn y plwyfan a nodais — yr oedd dros chwe' milldir o 
hyd wrth bedair milldir o led! Yr oedd yn rhy fawr 
iddo, er ys llawer o flyneddan, i wneyd cyfiawnder a'r 
eglwysi. Cadwai geffyl da bob amser, ac yr' oedd yn 
gyiVhwnw ar garlam, ar ddyddiau Snl, gwyl a gwaith, 
wrth fynecl i a dychwelyd o y gwahanol ardaloedd y 



Y PARCH. J. DAVIES. 



27 



pregethai ynddynt, nes y byddai y bobl yn gorfod cilio 
oddiar ei fforcld at y cloddiau, ac yn rhyfeddu ato, ac 
ami un yn ei feiaw. Ond yr oedd efe ei hun wrth fodd 
ei galon pan y byddai ef ei hun a'i geffyl yn chwys ac 
yn faw; a phan yn codi ei ffon, yn ysbarduno ei farch, 
yn gwisgo y cadach coch am ei ben, ac yn bloeddio ar 
y bobl ar y ffyrdd wrth fyned heibio iddynt ; ac yn 
cael hwyl nefol wrth weddio a phregethu yn y capelau. 
Yr oedd ei weddiau yn gvnwysfawr, teimladwy a thaer- 
ion, a'i bregethau yn nerthol ac effeithiol. Yr oedd ei 
ddnll a'i ddawn yn dra derbyniol gan drigolion yr ar- 
daloedd hyny, yr amser hwnw; yr oedd ei ddull yn 
fywiog, ond nid yn foneddigaidd ; ei lais yn gryf a hy- 
glyw, ond nid yn berseiniol — nis gallasai ganu ei breg- 
ethau, ond rhoddai ryw swn cwynfanus ynddynt — yr 
oedd ganddo floedd uchel, ond nid toddedig ac effeith- 
iol. Kywfodd gwn'ai i bawb fod yn effro, a dal sylw ar- 
110, ac yn ami gwn'ai i lawer wylo. Arferai yn anil 
iaith r'hy sathredig, a chydmariaethau rhy anmher- 
thynasol a thywyllion, nes peri i'w wrandawyr mwyaf 
dichwaeth i chwerthin. Tybiai ef a hwythau mai wit 
oedd pethau felly ! Ond mae gwir ffraetlicler yn beth 
gwahanol iawn i hyny — teifl oleuni sydyn mewn iaith 
eglur, nes gwefreiddio y glust, a sirioli y meddwL Nid 
oedd dim o hyny yn Davies, Llanfair. Yn ei gymeriad 
pur — ei dduwioldeb amlwg — ei weddiau taerion — ei 
lais hyglyw — ei fywiogrwydd — ac ysgrythyroldeb ei 
bregethau, a'i ddyfal barhad — yr oedd cuddiad ei 
gryfder. 

Bu am flyneddau lawer yn bregethwr poUogaidd — yr 
oedd y lluatvs yn cam gwrando arno yn mhob man y 
pregethai; tynai sylw y miloedd yn y Cymanfaoedd a'r 
cyfarfodydd cyhoeddus, a bendithiodd Duw ei lafur i 
fod yn llesol i lawer o eneidiau. Yr oedd ynddo deim- 
lad byw dros achubiaeth eneidiau a gogoniant Duw. 
Parod oedd i wneyd pob ymdrech ac aberth er mAvyn 
hyny. Gwnaeth ddirfawr les gyda'r Ysgol Sabbothol ; 
ei gynllun oedd, rhoddi penod o'r Beibl i'w dysgu all- 
an ; ac i'w myfyrio, am lis neu ddau gan yr holl ysgol- 



28 



COEIANT 



ion yn eu teuluoedd; ac wedi hyny cael cyfarfod cy- 
hoeddus ar y Sabboth yn Penarth neu Lanfair, i'w tiol- 
wyddori gyda'u gilydd. Yr oedd yn fedrus iawn fel 
holwr yr ysgolion ; yr oedd yn llawn o fywyd — cadwai 
bawb yn effro — arweiniai hwy i adrodd y benod, i ateb 
yr holiadau, ac i brofi eu hatebion o'r Ysgrythyrau. 
Yr oedd efe ei hun yn gyfarwydd iawn yn yr Ysgryth- 
yrau, (fel y dylai pob pregethwr fod,) a dysgodd ei 
wrandawyr fw chwilio a'u parchu. Bedyddiodd trwy 
daenelliad dros dri chant ar ddeg (1,300) o fabanod, 
yn eu tai a'r capelau, yn nghylch mawr ei weinidog- 
aeth yn Nghymru ; a derby niodd ganoedd yn aelodau 
eglwysig. Priododd amrai dan y ddeddf newydd; a 
phregethodd mewn ugeiniau o gladdedigaethau. Ail- 
adeiladwyd capelau Llanfair a Siloh yn ei amser ef, 
gyda thraul ddirfawr ar y ddau — gormod o lawer i ateb 
i amgylchiadau yr aelodau a'r gwrandawyr. Yr oedd 
yn agos i £200 ar gapel Siloh, yr hwn swm a lwyr dal- 
wyd yn fuan drwy ei gydymdrech ef a'r bobl ffyddlon 
oedd yno. Yno y trigianai yr hen bererin ffyddlon, 
Dayid Eichards, Ty'nyfawnog, a'r cerddor medrus a'r 
diacon ffyddlon, Dayid Davies, (yn awr o'r Temper- 
ance Hotel, Welshpool,) gyda lluoedd o ffyddloniaid 
eraill. Adgyweiriwyd capel bychan Peniel amrai 
weifchiau, a thalwyd ei holl dreuliadau. Bu Lloyd o'r 
Tyddyn, a Hughes, Llanoddian, ac eraill, yn nodded i'r 
achos yno am lawer o flyneddau. Nid yn ei amser ef 
yr ail-adeiladwyd capel Penarth. Ni bu erioed yn 
casglu at yr addoldy hwnw, nac at gapelau newyddion 
Jerusalem a Chanaan, a Byiwydd. Dyled drom (dros 
£500) capel Llanfair, dan gytundeb Owen Pugh, yn 
1844, fu bron a'i ddirlethu ef a'i eglwys. Er fod yno 
lawer o aelodau a gwrandawyr y pryd hyny, cymeras- 
ant faich rhy drwm arnynt. Yr oedd yno rai o dydd- 
ynwyr cyfoethog y pryd hyny, megys Thomas Owen, 
Ysw., o'r Neu add; John Jones, Penybryn; John Ev- 
ans, Ysw., Heniarth ; Mr. Humphrey Evans a'i briod, 
shopkeeper, Llanfair ; Dr. William Theodore, Edward 
Jones, hatter, Mrs. Martha Whittington, ac eraill; ond 



Y PARCH. J. DAVIES. 



20 



yr oedcl y mwyafrif yn bobl dlodion ; ond gwnaethant 
eu goreu er lleihau y ddyled. Ond bu ymdrechion a 
llwyddiant eu gweinidog, Mr. Davies, yn nodedig. Yn 
y flwyddyn 1845, casglodd mewn gwahanol drefydd yn 
yr Iwerddon dros £100, ac yn Scotland tua £114 yn 
glir, wedi talu ei dreuli'adau; a cbyfranasant gartref 
£110. Tynwyd y ddyled i lawr dan £200 y flwyddyn 
hono. Dyna ei lafurion mawrion yn Llanfair a'r cym- 
ydogaethau. Yr oedd eisiau cawr o ddyn i wneycl yr 
holl orchwvlion byny. Un felly oedd Davies o Lan- 
fair. Yn mhob llafur y mae elw. Gwelodd fawr 
Iwyddiant. 

C. Rhaniad ei IVcmiclogaetJi. — Yr oedd llawer yn 
bamu y dylasid rhanu maes ei weinidogaeth er ys 
blyneddau, am ei fod yn Uawer gormod iddo ; ond nid 
oedd efe ei bun yn lioffi hyny. Byddai myfyrwyr ath- 
rofa y Drefnewydd, ac ysgol Mr. Jones, yn Mar ton, yn 
arfer pregethu llawer yn Llanfair, a Phenarth, a'r lle- 
oedderaill; a galwyd Mr. Edward Wynn, o Lanrhai- 
adr-yn-Mochnant, i'w gynorthwyo. Bti yno am tua 
dwy flynedd, a gwnaeth lavver o ddaioni yn yr ardal- 
oedd. Nid oedd ganddo ef lawer o alluoedd na don- 
iau ; ond yr oedd y bobl yn ei garu am ei fod yn ufudd 
a ffyddlon. Davies oedd yr exgoi, a "Wynn oedd y 
curate, ac yr oedd pob un o honynt yn lioffi ei enw a'i 
urdd. Oydweithiasant yn unol ac egniol. Ond bu 
agos i'r esgob ladd ei bun wrth geisio cadw y citrate! 
Mynai y bobl ranu y weinidogaeth, a chael dau weinid- 
og. Dewisodd Mr. Davies barhau i weinidogaethu i 
eglwysi Llanfair, Peniel, a Siloh ; a derbyniais inau al- 
wad unfrydol yr eglwysi yn renarth a Jerusalem. 
Dechreuais ar fy ngweinidogaeth yno yn niwedd y 
flwyddyn 1842, a sefydlwyd fi yno yn Mai, 1843. Yr 
yedd Ysgolion Sabbothol Moedog, a Brynhwdog, a 
Bonfedw, hefyd dan fy Dgofal; ac yn fy amser i y tab 
wyd dyled capel Jerusalem, yr ail-adeiladwyd capel 
Penarth, ac y codwyd eapelau Canaan a'r Byrwvdd ; a 
thalwyd yr boll ddyledion trwy ifyddlondeb y bobl a'm 
casgliadau inau yn America. Yn fy amser i hefyd y 



30 



COFIAKT 



dechreuwyd yr eglwysi Oymreig yn y Trallwm a'r 
Drefnewydd. Llafuriais yn egniol a Uwyddianus yno 
am dros ddeng mlynedd. Bu John Dayies, Brynelan ; 
William Jones, Castell ; Day id Dayies, Moedog; Tho- 
mas Ho wells, ac eraill, yn nodedig ffyddlon yn Jerusa- 
lem; a John Price, Joseph Thomas, Dayid Koberts, a 
John Jones, ac eraill, yn Penarth ; a William a Tho- 
mas Baxter, a Morris Lewis, yn Canaan; ac Eyan 
Eoberts, Eyan Eyans, ac eraill, yn y Byrwydcl. Teim- 
lais lawer iawn o ddedwyddwch, a gwelais lawer iawn o 
lwyddiant ar yr eglwysi. Treuliais y blyneddau mwy- 
af dedwydd o'm holl oes yno. Dyna yr amser y cefais 
gyflensderau i adnabod a mwynhau cymdeithas fy hoff- 
us gyfaill, Dayies, o Lanfaircaereinion. Buom yn gyf- 
eillion ffyddlon i ? n gilydd. Llawer diwrnod a noson 
ddedwydd a dreuliais yn ei gymdeithas ef yn y Parlior 
Bach yn ei dy yn yr Ystrad, lie y cyfansoddasom law- 
er o esgyrn-gyrff ein pregethau — y cyd-ymddyddanasom 
am bynciau sylfaenol a rheolau dwyfol Cristionogaeth, 
a dyledswyddau pwysig y weinidogaeth efengylaidd. 
Yr oedd yn fedrus ac yn gyflym mewn cyf'ansoddi 
pregethau ar wahanol adnodau yn yr arddull testynol 
(textual) ; tynai all an ryw syniad ysgrythyrol o bob 
gair, ac yr oedd ganddo ffordd i'w trefnu yn rheolaidd, 
yngyffredin; ond byddai ganddo yn ami lawer gor- 
mod o brif benau, a changenau, ac adraniadau yn ei 
bregethau ; efelychai arddull yr hen Buritaniaid yn 
Lloegr gynt. Ir oedd eu pregethau hwy ac yntau yn 
debyg i'r hen dderwen Gymreig — yn gainc ar gainc, ac 
yn geinciau i gyd! Weithiau byddai ganddo. dros 
haner cant o adraniadau mewn un bregeth, nes y bydd- 
ai yn anhawdd iddo ef ei hun eu coflo, a chadw eu 
hunoliaeth (unity) a'u trefn yn eglur o flaen llygaid 
meddyliau ei wrandawyr. ■ Yn ei amser goreu gallai ef 
eu cofio, a'u traddodi gyda nerth yn dra efteithiol ; ond 
yn nyddiau ei henaint, collodd y nerth meddyliol a 
chorfforol hwnw i raddau raawr ; ac yn anil byddai yn 
nghanol niwl a thywyllwch, wedi gwaeddi a bloeddio, 
yn gorfod tewi mewn gwendid. Bum yn ami yn teimlo 



Y PARCH. J. DA VIES. 



31 



drosto, wrth adgofio ei nerth a'i ddylanwad gynt. Ni 
chlywais ef erioed yn pregethu ond yn yr arddull tes~ 
tynol ; ac nid wyf yn deall ei fod wedi myfyrio gwa- 
hanol arddulliau Simeon, Sturtevant, ac eraill. Dyna 
yr achos fod ei bregethau mor unrhywiog, a bod mor 
anhawdd iV wrandawyr eu cofio a'u hail-adrodd. Ond 
yr oedd ef bob amser yn llawn o ysbryd pregethu — yn 
orawyddus am gael pregethu — a braidd bob amser yn 
ei lawn hwyliau wrth bregethu. Teimlai ef yn dded- 
wydd yn ei ddirfawr chivy s! Ond credwyf pe buasai 
yn gallu traddodi yn fwy pwyllus, ac wylo mwy, y bu- 
asai yn well iddo ef ei hun, ac yn llawer mwy effeithiol 
i'w wrandawyr. Er ei fod yn perthyn yn agos Fr en- 
wog Williams, o Lanwrtyd, nid oedd ei amgyffredion 
na'i hyawdledd mor ddwfndreiddiol a llifeiriol ag eiddo 
y pregethwr poblogaidd ac effeithiol hwnw. Y "par- 
lwr bach " yn yr Ystrad, ger Llanfair, oedd "cysegr 
bychan 99 fy hen gyfaill Dayies ; yno yr ymbiliodd a 
Duw mown gweddiau taerion — yno y darllenodd ac y 
myfyriodd y rhan fwyaf o'i bregethau — ac oddiyno yr 
elai all an yn ei nerth, dan eneiniad Duw, i gyhoeddi 
anchwiliadwy olud Crist i bechaduriaicl. Gwisgodd 
Duw ef a nerth o'r uchelder. Achubwyd canoedd o 
eneidiau dan ei weinidogaeth. Yr oedd yn hoff o 
ddifyrwch diniwaid yn ddirgelaidd gyda'i frodyr a'i gy- 
feillion, ond yr oedd yn dra gofalus am ymddwyn yn 
addas f r efengyl, ac i'w swydd urddasol ; a phob amser 
yn elyn i bechod, ac yn gefnogwr rhinwedd. Wedi 
rhaniad ei weinidogaeth llafuriodd yn galed er llwydd- 
iant yr eglwysi yn Llanfair, Siloh, a Peniel, am dros 7 
ml.; ond ni bu byth wedi'n yn teimlo mor ddedwydd. 
Yr oedd gweddill y ddyled ar gapel Llanfair, a thylodi 
yr amseroedd, ac anffyddlondeb rhai o aelodau ei eg- 
lwysi, yn ei ddigaloni ac yn atal llwyddiant ei. weinid- 
ogaeth. Ychydig iawn o gyflog blyneddol a gafodd y 
blyncddau olaf a dreuliodd yn Nghymru. Ond yn yr 
amser hwnw y dechreuodd dau fachgen ieuainc duwiol 
a gobeithiol bregethu yn ei eglwys yn Llanfair, sef 
Joseph Jones, a Robert Lewis (n.ab i 9 r addfwyn John 



32 



COEIAJST 



Lewis). Yr oedd gan y ddau feddyliau parchus am eu 
gweinidog, a bu yntau fel tad tyner iddjnt. Oawsant 
addysg yn Athrofa y Bala. Cafodd Joseph Jones ei 
urddo yn Sardis, Llanwddyn, Maldwyn ; bu am flyn- 
eddau yn llwyddianus yno ; ac y mae yn awr yn wein- 
idog enwog gyda y Oymry yn Bristol, Lloea;r. Sefydl- 
wyd Eobert Lewis yn Ty'nycoed, Bryeheiniog, D. 0. 
Daeth yn bregethwr poblogaidd iawn yno, a bu farw 
yn ieuanc ; yn nghanol ei ddefnyddioldeb. Bron yr un 
amser y dechreuodd Nathaniel Watkins a Price How- 
ells bregethu yn nghapel Jerusalem. Mae y cyntaf yn 
dyddynwr parchus yn y Moat, Manayon, ac yn bregeth- 
wr cynorthwyol cymeradwy yn Penarth ; a'r olaf yn 
weinidog enwog yn Blaenau Ffestiniog, Meirionydd, 
G. 0. Cyd-deithiais lawer gyda'm hen gyfaill Dayies i 
gyfarfodydd pregethu a dirwestol yn Maldwyn, ac i 
Gymanfaoedd yn Ngogledd Cymru. Yr oedd yn 
barchus a phoblogaidd yn mhob lie; ymddygai yn 
addas i'w swydd bob amser, a chefais lawer o hyfryd- 
wch a budd yn ei gymdeithas. Yr oedd yn gyfaill 
ffyddlon a difyrus ; a gwnai ei oreu dros les a defnydd- 
ioldeb y pregethwyr ieuainc a roddent barch a blaen- 
oriaeth iddo ef, fel hen weinidog urddasol ac enwog; 
ond gwgai a chwyrnai ar bob un oedd yn ddigon hun- 
anol neu annibynol i ameu a dirmygu ei urddas a^i 
enwogrwydd ef. Yr oedd ganddo lawer iawn o rag- 
oriaethau, a rhai gwendidau amlwg. Ond ni chollodd 
ei gymeriad, na'i barch, na'i ddylanwad, tra y bu yn 
Nghymru. 

7. M Ymfudiad o Gymru i America. — Yr oedd 
Uawer iawn wedi ymfudo o ardaloedd Penarth i wahan- 
ol fanau yn America er ys llawer o flyneddau ; ac yr 
oedd yntau yn dra hysbys o hanes y wlad hono. Wrth 
weled ei deulu yn lluosogi, a'i blant yn cynyddu, a'i 
f*yflog yn lleihau, a lhenti a threthi y tyddynau yn 
codi yn uwch uvycb, o ? r diwedd penderfyuodd ymfudo 
Fr Unol Dalaethau Amerigol, gan gvybl gredu fod yno 
well cyneusderau i gynal ei deulu, a mwy o fanteision 
addysgiadol i'w anwyl blant. Cafodd y cymeradwy- 



Y PARCH. J. DA VIES. 



33 



aethau goreu gan ei eglwysi, a chan weinidogion yr eg- 
lwysi Annibynol yn Maldwyn ; a cbydunodd yr holl 
eglwysi yn Llahfair, Penarth, a'r cymydogaethau eraill, 
i gasglu rliodd (donation) arianol, fel arwydd o'u 
parch difFuant iddo, ar ei ymadawiad, a chyflwynwyd 
hi iddo mewn cyfarfod cyhoeddus yn Llanfair. Ar ol 
ei la fur caled yn y weinidogaeth am dri deg o flyneddau 
yn Llanfaircaereinion, a'r lleoedd eraill — a'i ymdrech- 
ion ef a'i briod a'i blant ar y tyddynau — credwyf nad 
oeddynt yn werth llawer mwy na mil o ddoleri (neu 
£200) pan yn gadael gwlad eu genedigaetb ; a phe bu- 
asai efe wecli aros yno, y buasai ef a'i deulu wedi dy- 
odclef eisiau. Yn yr ystyr yma, bu ei ymfudiad i 
America yn llesol iddo ef, a'i briod a'i blant. Ond o 
ran cysuron crefyddol a defnyddioldeb gweinidogaeth- 
ol, buasai yn llawer gwell iddo ef (a Ilawer eraill) fyw 
a marw yn Nghymrn. 

Yr olygfa ddiweddaf a welais arno yn ISTghymru, yn 
haf 1849, oedd yn nhy Mrs. Hudson, (mam ei anwyl 
briod,) Ty'nycoed, ger y Oefncoch. Yr oeddwn wedi 
prynu amrai o'i hen lyfrau. Aethum yno i'w ceisio. 
Yr oedd ef gyda y bobl yn ei hen ddillad, yn yr ysgub- 
or, yn cneiflo clef aid. Daeth i mewn i'r ty. Oawsom 
gydymddyddanion cysurus. Ehoddodd y llyfran mewn 
hen sach, a hwyliodd hwynt mewn berfa {wheelbarrow) 
am dros haner milldir o ffordd gyferbyn a'r Ystrad ; ac 
ar y ffordd yn y fan hono yr ymadawsom, gan ysgwyd 
dwylaw ac wylo dagran. A'r tro cyntaf y gwelais ef 
wedi hyny yn America, oedd yn Utica, yn Nghymanfa 
yr Annibynwyr yn Oneida Co., N". Y., yn haf y flwydd- 
yn 1850. Oofleidiasom ein gilydd yn anwyl, a chyd- 
ddiolcliasom am ofal rhagluniaeth l)uw am danom. 
Pregethodd yn ei nerth a'i hwylian goren yn holl gyf- 
arfodydd y Gymanfa hono. Tynodd sylw mawr trwy 
ei bregethau, a'i boblogrwydd. Bu yno yn y Gymanfa 
flaenorol, yn haf 1849. Efe oedd prif brogethwr y 
Oymanfaoedd hyny. Yr oedd ei olwg, ei arddull, a'i 
lais, yn newyddbeth i Gymry Oneida y pryd hyny. Y 
gwr dyeithr — y pregethwr mawr — newydd ddyfod dros 



34: 



COFIAHT 



y Werydd — a gweinidog newydd, enwog, dinas fawr Cin- 
cinnati, Ohio, oedd y pryd hyny. Ond gwelodd yntau, 
fel Uawer eraill, gyflawniad proffwydoliaeth ddymunol 
rhai o hen weinidogion Oneida Co., N. Y. — " Gadewch 
iddynt bregethu faint a fynont yn mhob cyfarfod ; a 
gwaeddwch Amen fawr, uchel, gyda hwynt — ni raid i 
ni ofni eu hurddas a'u poblogrwydd — cyn pen dwy 
flynedd byddant hwythau yn bregethwyr cyffredin fel 
ninau." Mor gyfnewidiol yw barnau, a chwaeth, a 
geiriau, ac ymddygiadau Uawer o Gymry America! 
Ond daliodd Davios ei dir yn anrhydeddus, er hyn oil. 
JSTid mewn neivydd-deb y mae gwir boblogrwydd yn 
gynwysedig; ond mewn athrylith gref, mewn gwir 
ddysgeidiaeth, mewn doniau hyawdl, mewn buchedd 
dduwiol, ac mewn dylanwad dwyfol. Yn y rhai hyn y 
mae grym anorchfygol. Ond pethau siomedig yw can- 
moliaeth, a gwenau, ac Amenau dynion. Bin digonedd 
ni sydd o Dduw, ac nid o ddynion. Nis gall dim ladd 
defnyddioldeb gwir genhadon lesu, ond eu hanffydd- 
londeb a'u beiau eu hunain. Nis gallant fod yn 
Uwyddianus yn y weinidogaeth efengylaidd yn eu nerth 
eu hunain, rhaid iddynt gael eu gwisgo & nerth o'r 
uchelder. Ni chlywais neb erioed yn IS T ghymru, nac 
yn America, yn dyweyd ei fod yn ameu duwioldeb 
Dayies, o Lanfair ; ond clywais amrai yn dywedyd, 
(pan oeddwn ar ymweliad a Phenarth a Lianfair, yn 
haf 1873,) fod dylanwad bendithiol ei weinidogaeth yn 
parhau yn yr holl ardaloedd yno eto ; a bod ei goffad- 
wriaeth yn fendigedig gan bawb a'i hadwaenent. Pan 
soniais am ei enw, ei ymdrechion, a'i farwolaeth, yn y 
ddarlith a draddodais ar "Yr Enwogion Cymreig," yn 
ei hen gapel yn Llanfaircaereiniou, yn mis Mai, 1873, 
yr oedd yno ugeiniau yn wylo. A chredwyf mai cy- 
ffelyb yw barnau a theimladau ei holl gyfeillion yn 
America. Dymunwyf fawr lwyddiant iV hen eglwysi 
yn y ddwy wlad ; a phob cysuron i'w briod a'i blant. 
Teimlwyf yn ddedwydd fy mod wedi cael bywyd ac 
iechyd i ysgrifenu yr "Adgofion " hyn am dano ; a 
chredwyf fod gan fy nghyfaill Griffiths, o Cincinnati, 



Y PARCH. J. DAY1ES. 



35 



gymwysderau neillduol i ysgrifenu Cofiant teilwng o 
hono, a gobeithio y caiff gynorthwy arianol teilwng 
gan ei briod a'i blant i'w gyhoeddi, a chefnogaeth gyff- 
redinol gan em cydgenedl. Gall llyfr gwertli 50c. gy- 
nwys llawer iawn o'i banes a'i bregethau, &c. ; abydd yn 
gofgolofn oesol icldo. Yr wyf yn hiraethu am ei weled 
ef, a lluoedd eraill o'm hen gyfeillion, yn y nef. 



ADRAN IV. 

EI WELNTDOGAETHAU AMERICA. 

Daeth trosodd i'/ wlad hon yn haf y flwyddyn 1849, 
a dechreuodd ar ei lafur yn Cincinnati yn mis Awst. 
Anfonai yr eglwys, sydd yn awr dan ofal yr ysgrifen- 
ydd, yn flaenorol at y Parchedigion S. Griffiths, Horeb, 
ac S. Koberts, Llanbrynmair, i chwilio am fugail iddi. 
Derbyniwyd gair yn ol yn fuan 3 yn hysbysu fod Mri. 
Ellis, Mynyddislwyn ; a Davies, Llanfair; a chredwn, 
ry wun arall, yn awyddus i ymfudo. Yr oedd brawd i 
Mr. Ellis yn wefnidog y pryd hwnw gyda'r Methodist- 
iaid Esgobaethol yn Nhalaeth New York, a thyna yn 
benaf a'i tueddai ef i feddwl am ddyfod trosodd. Ond 
newidiodd ei fwriad yn ddilynol. Felly disgynodd y 
coelbren ar Mr. Davies, ac efe a dderbyniodd yr alwad. 

Clywsom ei fod wedi arfaethu dyfod rai misoedd yn 
gynt, yr un pryd, ac os nad ydym yn camgymeryd, yn 
yr un llong a'i gyfaill, a'n diweddar frawd, Griffiths, 
Llanegryn. Ond rhwystrwyd ef gan ddyfodiad cystudd 
angeuol i'w deulu. Collodd ddau fachgen bach, o'r 
scarlet fever, un yn wyth mlwydd a haner, a'r Hall yn 
bedair a haner, a chladdwyd hwynt ill dan yr un diwr- 
nod yn Llanfair ; ac un arall cyn pen pythefnos, a an- 
wyd wedi claddu y ddau gyntaf. Teimlai ei fod wedi 
ei ddiblanta yn wir — dim ond chwech o'r naiv wedi eu 
gadael iddo, pan, yn mhen Uai na thri mis wedi hyny, 
yr hwyliodd tua thir machlud haul. Yr oedd ei brof- 



36 



COFIAJsT 



iad yn debyg i'r eiddo Jacob - pan ddywedai, " Yn fy er- 
byn i y mae hyn oil." 

Mewn cyfeiriad at ei diriad a'i drigiad yn Cincinnati, 
fel hyn yr ysgrifenodd unwaith : " Cefais dderbyniad 
croesawus gan yr eglwys, a chefais iechyd rhagorol i 
lafurio yno hyd fy ymadawiad i Allen. Cafodd y plant 
fanteision addysgol da yn y ddinas, am y tymor y buom 
yn byw yno ; a chefais brofion fod fy llalur yn fuddiol, 
yn nerbyniad amry w i'r frawdoliaeth. Bum yn lied ym- 
roddol a llwyddianus hefyd yno gyda yr Ysgol Sab- 
bothol." 

JSTid oes yma yn bresenol ond nifer fechan o'r rhai a 
berthynent i'r eglwys a'r gynulleidfa yn ystod y tymor 
y llafuriai efe yma ; ac nid oes gan yr ychydig hyny 
adgofion bywiog am fanylion a dygwyddiadau neillduol 
tair blynedd ei arosiad yn y ddinas. Ond sicrhant i ni 
yn ddieithriad, y gallasai ddefnyddio ymadrodclion cryf- 
ach, yn yr adroddiad uchod am ei lafur a'i lwyddiant, 
heb wneyd ei hun yn agored i'r cyhuddiad o fod yn eu- 
og o fostio hyd at bethau allan o'i fesur, ond yn ol mes- 
ur y rheol a ranodd Duw iddo — mesur i gyrhaeddyd 
hyd atynt hwy hefyd. Ac fel prawf o hyny crybwyll- 
asant wrthym am ei waith yn casgia at y capel, am yr 
hyn ni chrybwyllodd air ei hun an. 

Nid oedd Mrs. Dayies yn mwynhau iechyd da yn 
Cincinnati, yn enwedig yn yr haf. Yr oedd y gwres yn 
rhy eithafol iddi. Parodd hyny iddo feddwl am brynu 
tyddyn, i wneyd cartref iddo ei hun a'i deulu yn y 
wlad ; ac yn fuan prynodd gant a phedwar ugain o er- 
wau o dir yn Allen, 0., lie yr oedd sefydliad o Gymry, 
— y rhif lluosocaf o honynt o Swydd Drefaldwyn, acyn 
hen gyfeillion iddo. Yr oedd yno hefyd eglwys fechan 
mewn angen am rywun i'w bugeiiio. Derbyniodd al- 
wad unfrydol oddiwrth yr eglwys bono i fyned i gymer- 
yd gofal o honi ; ac yn Mai, 1852, efe a symudodd yno. 
Bu yn llafurio yn galed yno am ychwaneg nag wyth 
mlynedd, a'i gorff ac a'i feddwl. Ymroddodd ef a'r 
bechgyn ati i arloesi y tir, am nadydoedd pan brynwyd 
ef fawr gwell nag un goedwig fawr. Ehaid oedd 



Y PARCH. J. DAVIES. 



37 



gwneyd hyny cyn y gallasent godi bara at eu cynal- 
iaeth o bono. Amlhaodd y trigolion yno ; aeth yr ach- 
os ar gynydd dan ei arolygiaeth ; adeiladwyd yno add- 
oldy da, a helaeth i'r boblogaeth y pryd hwnw, o bridd- 
feini. Ond nid allwyd tala am dano heb gynorthwy o 
fanau eraill. Felly yn Hydref y flwyddyn 1856, troes 
Mr. Davies allan i gasglu ato i Dalaeth New York. 
Dychwelodd mewn dau fis gyda $557 dros ben ei 
dreuliau ; a derbyniodd yn ychwanegol $300 ato o Gym- 
deithas Adeiladu Oapelau y Cynulleidfawyr yn Ohio, 
yr hyn a lwyr ddileodd y ddyled. 

Yr ydym yn ddyledus i'n hanwyl gyfaill, Mr. Josiah 
Jones, Gomer — un o ddiaconiaid hynaf yr eglwys yno, 
a chyd-lafurwr diflino gyda Mr. Davies, traybu yno — 
am yr adroddiad cryno a darllenadwy a ganlyn o'i 

LAFUR YK ALLE^ST. 

" Daeth Mr. Davies i gymeryd gofal yr eglwys yn 
Gomer, yn nechreu haf 1852. Ymaflodd yn ngwaith 
y weinidogaeth yn ei ysbryd bywiog, gweithgar, a 
llwyr-ymroddol, yn unipngyrchol. Nid oedd ball ar ei 
lafur a'i ymdrech, er enill yr arclal i gofleidio crefydd, a 
gwasanaethu yr Arglwydd. Cynyddodd y gynulleidfa 
a'r Ysgolion Sabbothol i raddau dymunol; a bu ei 
weinidogaeth yn llwyddianus i enill amryw i roddi eu 
hunain i'r " Arglwydd ac i'w bobl.^ Yn fuan dechreu- 
odd bregethu yn gyson unwaith bob Sabboth yn Lea- 
therwood. Cyneswyd y brodyr a'r chwiorydd yn eu 
cariad a'u sel at y cyfeillachau a'r cyfarfodydd gwecldio, 
a chafwyd prawf fod yr Arglwydd yn ei ras yn llwyddo 
ei lafur yn y weinidogaeth i raddau helaeth. Bu yn 
ffyddlon ac ymdivchgar i fyned pan y gallai i bregethu 
i Sugar Creek, Sir Putnam. Felly nid oedd ball ar ei 
lafur i godi Seion, ac adeiladu muriau Jerusalem. 
Cafodd lawer o anfanteision, megys IFyrdd drwg, addol- 
dai cyfyng ac anghyfleus, ond ymAvrolodd a gorchfygodd 
y rhwystrau. Yr oedd ei gorff a'i enaid yn Uawn byw- 
yd a gweithgarwch. Bu yn llwyddianus i adnewyddu 
y cyfarfodydd llenyddol a chystadleuol ; abu ei feibion, 

D 



38 



COPIAKT 



James, Benjamin, a William, yn adgyfnerthiad mawr 
i'r cyfeillion gyda'r cyfarfodycld hyny. Cafwyd cyfar- 
fodydd hynod ddifyrol ac adeiladol pan oedd y tri 
brawd, a'r Dr. Jones, D. I. Roberts, E. W. Jones, I. F. 
Jones, a T. H. Jones, ac amryw eraill, yn cyd-lafurio i 
ddiwyllio yr ieuenctyd, a'u hyfforddi mewn gwybod- 
aeth lenyddol. Yr oedd ysbryd cydgyfarfod, cyd- 
chwilio, gan gyd-ymanog i ymdrechu cynyddu mewn 
gwybodaeth naturiol a chrefyddol yn Gomer y pryd 
hyny, i raddau dymunol ; ac y mae yn sicr genyf, er yr 
holl gyfnewidiadau, y blinderau, a'r croes awelon yn 
ben fyd y cystudd, na allodd, ac na all dim cldileu yr 
adgof melus am y cysuron a fwynhawyd y tymor hwnw; 
ac yr oedd Mr. Davies fel a'i boll galon yn cefnogi ac 
yn cyd-ymdrechu yn y cyfarfodydd hyny. 

" Bu yn help mawr at adfywio a gwroli y bobl ienainc 
gydaeu cyfarfodydd gweddi, y rhai oedd yn lied reol- 
aidd yn cael en cynal cyn iddo ef ddyfod yma. Peth 
gwerthfawr i weinidog ydyw fod pobl ieuainc gweith- 
gar a llafurus yn cydymdrechu yn eu cylchoedd priod- 
ol; heb hyny anmhosibl i weinidog gael chwareu teg i 
hvyddo fel y dymnnai ; a diau mai colled annhraethad- 
wy ydyw esgeuln.so manteision cyfarfodydd felly; a 
cbeir profi y golled o esgeuluso yr adegau gwerthfawr, 
trwy yr oes. 

" Yr oedd Mr. Davies yn enwog am ei ragofal a'i ym- 
drech i rybuddio yr ieuenctyd, ac i ddiogelu cyfeillion 
rhag gwahanol brofedigaethau. Os byddai rhyw gyn- 
nlliadau anfoesol yn y gymydogaeth, neu y trefydd 
cymydogaethol, neu ryw gynlluniau gan y gelyn i faglu, 
byddai ef yn sicr o roddi yr alarwm allan, gan dyner, 
ond yn bwysig rybuddio, 'Gwyliwch! ciliwch oddi- 
wrthynt ! na chyffyrddwch a hwy/ &c. Bu ei rybudd- 
ion prydlon yn foddion i atal llawer i ffyrdd drygioni, 
ac i ragflaenu llawer o ofidiau. 

"Tuag un neu ddwy ar bymtheg mlynedd yn ol, yr 
oedd un o'r brodyr yn rhagbarotoi i godi ysgubor, ac 
yr oedd ef yn gwybod fod yn arferiad yn y wlad i gael 
diodydd meddwol ar adegau felly, a theimlai yn ddy- 



Y PARCH. J. DA VIES. 



30 



ledswydd i ddileu yr arferiad. Aeth yn brydlon at y 
brawd hwnw, a chan roddi ei law ar ei ysgwydd, dywed- 
odd, ' Frawd anwyl, peidiwch a dyfod a whisci i'r cyf- 
eillion wrth godi yr ysgubor ; peidiwch, frawd anwyl.' 
Nis gwn a oedd y brawd yn rhag-fwriadu peidio, cyn 
hyny, ond pa un bynag, ni cbafwyd ef y diwrnod 
hwnw ; a bn hyny yn ddechreuad ymwrthodiad a'r ar- 
feriad ar adegau felly o hyny allan. 'Llawenydd fydd 
i wr o herwydd ymadrodd ei enau ; ac 0, mor dda yw 
gair yn ei amser V 

" Fel y crybwyllir eto am ei ragoroldeb a'i ddawn 
gwresog wrth holi yr Ysgolion Sabbothol yn Xghym- 
tu, efe a ymaflodd hefyd yn yr nn gorchwyl yn Gomer, 
a thrwy ei ddull gwresog, a'i fod mor hyddysg a pharod 
yn yr Ysgrythyrau, cododd y cyfarfodydd holi i fri a 
phoblogrwydd yma, Byddai y Sabboth holi fel rhyw 
uchel wyl pan fyddai y cyfeillion o Leatherwood o un 
galon ac ysbryd yn cydgyfarfod a chyfeillion Gomer 
ar Sabboth yr holi. Ychydig mwy o'r un ysbryd, 
gwres a ffyddlondeb felly, fyddai yn fendith ac yn iech- 
yd enaid eto, ac yn sicr o greu adfywiad f r ysgolion, a 
pheri cysur i'r gweinidog, s:yda gwell 'myn'cl' yn y 
gwersyll. Er fod llawer o bethau eraill yn rhagori yn 
y dyddiau hyn, rhaid cyfaddef fod y bywiogrwydd a'r 
gwres wedi cilio o'r Ysgolion Sabbothol ragor y pryd 
hwnw. 

"Aeth yr hen addoldy yn Gomer yn fuan yn rhy 
fach ; a dechreuwyd adeiladu un newydd yn y flwydd- 
yn 1854. Bu Mr. Davies a'i holi galon yn gwneyd ei 
ran gyda'r gorchwyl. Xi phallocld ei ymdrech i gael 
fcalu am dano, ac ni orphwysodd nes ei gael yn llwyr 
o ddyled, yn addoldy rhydd, cyfleus i addoli. Myfyr- 
iodd, chwysodd, a phryderodd lawer yn yr ymdrech i 
achub eneidiau, ac adeiladu a meithrin yr eglwys, er ei 
gwneyd yn tarn lawen i fabanod Seion. 

" Bu yn ffyddlon a diorphwys yn holi gylchoedd ei 
weinidogaeth am yr wyth mlynedd y bu yn Gomer. 
Derbyniodd, o newydd a thrwy lythyrau, yn ystod yr 
amser, dros gant a haner ; adiau mai teg crybwyll, nad 



40 



COFIAKT 



oedd yr eglwys yn alluog, neu ei loci ynesgenlus, i gyf- 
rami yn deilwng at ei gynal, yn atebol i\v lafur a'i 
ymdrech yn einplith. Afy nghred ydyw, pe buasai yr 
eglwys ac yntau yn deall eu gilydd yn well yn y mater, 
na buasai yr ysgariaeth yn cymeryd lie pryd y gwnaeth. 
Ond, beth bynag am hyny, mae ei goffadwriaeth yn 
gynes, a'i enw yn anwyl gan lawer yn yr eglwys a 
thrwy y gymydogaeth. Er iddo ymadael a ni, da genyf 
allu dyweyd ei fod wedi bod yn dirion, caredig, a ffydd- 
lon i eglwys Gomer hyd ei fedd. 

" Mae yn wir iddo ef a ninau gyfarfod rhai siomed- 
igaethau — ambell ystorm, a rhai dafnau o ddyfroedd 
Marah ; ond mae y tymorau hyfryd, y gwleddoedd 
breision, yn nghyda'r mwynhad grasol a brofasom, yn 
boddi yr adgof o'r awelon croesion a'r tywydd garw, fel 
na feiddiwn, ac nad allwn dewi a diolch am a fwyn- 
hawyd o gysuron ysbrydol yn ystod ei weinidogaeth yn 
Gomer." 

Ond heblaw ei lafur a'i kidded yn nghyflawniad ei 
weinidogaeth, a'i ofal dros yr eglwysi, a ddesgrifir mor 
ffyddlon a theimladwy gan y brawd Josiah yn y tudal- 
enau blaenorol, efe a gyfarfu yno hefyd ag un o orthrym- 
derau trymaf ei fywyd. Yn y flwyddyn 1855, cafodd 
Timothy Davies, ei fab ieuengaf, y cryd. Yr ydoedd 
yn flwyddyn wleb iawn. Yr oedd y wlad y pryd hwnw 
yn lied newydd, ac heb ei diwyllio gystal ag y mae yn 
bresenol ; a'r canlyniad oedd fod llawer iawn o dwym- 
ynau mallawyraidd, ac yn enwedig y cryd, trwy y cy- 
mydogaethau yno. Ni ddiangodd braidd deulu rhag 
yr heintiau. Yr oedd teulu Mr. D. i gyd tanynt. Un 
diwrnod yr oeddynt oil yn eu gwelyau ond Timothy 
bach. Diangodd ef y diwrnod hwnw, a gweinyddai i 
angenrheidiau y lleill. Yn mis Hydref, rhoddasant 
ryw gyfferi iddo i dori y cryd, a adnabyddir fel Thomp- 
son's poivders. Efe a dorodd y cryd; ond yn mhen 
naw diwrnod fe'i tarawyd gan ryw fath o barlys, yn yr 
hwn y collodd i fesur wasanaeth ei ochr aswy, ac yr an- 
mharwyd ar ei lafar hefyd. Dilynwyd y stroke hono, 
yn mhen tua dwy wythnos gan un arall, yn yr hon y 



Y PARCH. J. DA VIES. 



41 



llwyr amddifadwyd ef o'i allu i siarad. Dynayr amser 
yr ymroed ati i geisio cymorth meddygol er ei adfer. 
Nid arledwyd na thraul na thrafferth i geisio ei well- 
hau. Gwnaeth y meddygon teuluaidd eu goraf drosto, 
yn eu plith Dr. K. E. Jones, Gomer, yr liwn a roddes ei 
wasanaeth clrwy yr holl amser yn rhad. O'r diwedd 
deuwyd ag ef i Cincinnati, ddwy waith at Dr. Mussey, 
un o feddygon enwocaf America — ond ni wnaed fawr 
les iddo. Daeth mewn amser i allu cerdded ychydig, 
ond yn gloff. Bu fyw felly am ychwaneg nac wyth 
mlynedd. Estynwyd ei ddydcliau, yn ddiau, yn fwy 
trwy wyliadwriaeth a gofal diball ei fain, na dim arall 
a wnaed gun ddynion drosto. Yr hyn a welsom ydym 
yn ei dystiolaethu, yn gystal a'r hyn a glywsom gan y 
cymydogion yn gyffredinol tra yn aros.am wythnosau 
yn yr ardal. Ymddangosai i ni fel wedi cwbl ymgyf- 
lwyno i'r dasg o weini i'w phlentyn analluog yn y gad- 
air. Trwy ei holl gystudd ni wybu beth oedd cymaint 
ag un noson o orphwysiaiit didor. Mewn amser daeth 
y llewygfeydd cysylltiedig a'i afiechyd i fod yn amlach 
a thrymach : ac ar y 2?ain o Ebrill, 1864, rhoddasant 
derfyn ar ei yrfa o cldyoddefiadau. Claddwyd ef ar y 
30ain — y dydd y buasai, pe yn fyw, yn ddwy-ar-bymtheg 
oed. Jj^l y cainlyn yr ysgrifena ei dad wedi hyny am 
dano yn y Genhadwr : 

" Tarawyd ef yn ei ochr aswy, gan y parlys mud, 
wyth mlynedd a phedwar mis yn ol. Ni ddy wedodd un 
gair wedi hyny. Cafodd ganoedd lawer o'r hyn a elwir 
convulsive fits, Meddyliasom yn ami mai yn un o ? r 
rhai hyny y byddai farw. Effeithiodd y rhai hyny yn 
fawr ar ei gyfansoddiad. Bu dan driniaeth feddygol 
gan y Professor Mussey, Cincinnati, dros yspaid dwy 
flynedd, a chafodd lawer o gyfferi oddiwrth feddygon 
eraill, ond yn hollol aflwyddianus i'w gryfhau. Nid 
oedd yn alluog i gymaint a phorthi ei hunan yn ystod 
ei glefyd maith. Dichon na byddai ddoeth i mi ddweyd 
Uawer am rinweddau y bachgen bach pan oedd yn iach 
o gorff, a chlir ei feddwl ; ond gallaf ddweyd ei fod wedi 
°i gynysgaeddu a galluoedd naturiol crynon. Yr oedd 



42 



COFIAST 



yn gofus iawn yn hanesiaeth yr Hen Destament. Dysg- 
ai yn gyflym, ac yr oeddym wedi meddwl y buasai yn 
codi i lanw rhyw gylch pwysig o ddefnyddioldeb. Ond 
nid ein ffyrdd ni ydynt ffyrdd yr Arglwydd ; ac nid ei 
feddyliau Ef ydynt ein meddyliau ni. Ymddangosai 
Timothy yn debyg fel arfer hyd o fewn wythnos i'w 
farwolaeth— wedi hyny gwanychodd yn gyflym, ac am 
bump o'r gloch bore y dydd a nodwyd, ehedodd ei ran 
anfarwol at Dduw, yr liwn a'i rhoes ef ; ac yr ydym yn 
hollol hyderus na ddylem dristau megys eraill, y rhai 
nid oes ganddynt obaith. Mae genym bob sicrwydd 
fod pump o fechgyn bychain o'n teulu wedi ehedeg o 
fyd y cystudd mawr, i fyd y gwynfyd pur. Ein rhwym- 
au a'n braint ni yw ymfoddloni i'w drefn Ef, er mor 
groes i'n teimladau ydyw, ac ymddiddyfnuyn fwy llwyr 
oddiwrth wrthddrychau darfodedig, a bod yn barod i 
fyned i mewn gydag Ef i'r briodas, i gyduno ag anwyl- 
iaid y Nef i glodfori yr hwn a'n carodd, ac a'n golch- 
odd oddiwrth ein pechodau yn ei waed ei hun. Yr 
oedd y Parch. G. Griffiths yn cynorthwyo eglwys Go- 
mer ar y pryd, a gweinj 7 ddodd yn dra difrifol yn ei ang- 
ladcl, yn y ty ac wrth y bedd ; a'r Sabboth canlynol, yn 
Leatherwood, anerchodd y gynulleidfa oddiwrth 1 
Bren. 17 : 17—24." 

Cof genym mai marwolaeth mab y weddw o Sareph- 
tah, oedd ein testyn, a'n bod yn galw sylw at brofedig- 
aeth y wraig, ei theimladau tan y brofedigaeth, ei 
gwaredigaeth o'r brofedigaeth, a chanlyniadau dedwydd 
y brofedigaeth, gan geisio gwneyd y cymwysiad goraf a 
fedrem o'r gwirioneddau at galon archolledig yr hen 
dad a'i deulii galarus. Yr oedd pawb o'r teulu yn 
bresenol yn arwyl Timothy bach, ond William, yr hwn 
oedd ar faes y gwaed. Pellebrv/yd am clano yntau ; 
ond yr ateb a dderbyniwyd yn ol oedd : " Nis gallivn 
clclyfodpe iyddecli oil feinu" Yr oedd hyny yn galed 
iddo ef a hwythau, 

Parhaodd Mr. Dayies i wasanaethu eglwys fechan 
Sugar Creek, Swydd Putnam, am ryw dymor wedi iddo 
ymryddhau oddiwrth ofalon ei faes trymach yn Gomer; 



Y PA BOH. J. DA VIES. 



43 



ond yn Mawrth, 1802, gofynodd am ollyngdod oddiyno 
hefyd, i gydsynio & galwad a dderbyniasai oddiwrth eg- 
lwysi Trenton a Holland Patent, N. Y. Buasai yn 
dda gan y chwaer fechan yn Sugar Creek, ei gadw yn 
hwy, pe gallasai heb wneuthur cam ag ef ; ond am nad 
allai, derbyniwyd ei ymddiswyddiad, i fyned rV faes 
newydd, gyda chymeradwyaeth uchel i'w gymwysderau 
fel cenad i Grist, a datganiad o ddymuniadau goraf y 
frawdoliaeth am fendith y Meistr i goroni ei lafur yno. 

"Bu yn llafurio (meddynt) gyda diwydrwydd a 
chymeradwyaeth mawr yn yr ardal hon am agos iddeg 

flynyddoedd. Ni chawsom ein gofidio o herwydd 
dim anghysondeb yn ei ymarweddiad ; bn yn ofalus ac 
ymdrechgar i lanw ci gylchoedd trwy bob amgylchiad 
a dryghin. Pan wnaeth yn hysbys Fr eglwys ei fod yn 
bwriadu ein gadael, tarawyd ni oil a syndod a thrist- 
wch, wrth feddwl cael ein hamddifadu o fugail mor 
lafurus a didwyll. Gwyddom ei fod yn meddu cym- 
wysderau i lanw cylchoedd mwy na'r cylch bychan 
sydd yma, — bydd colled nid bychan i ? r eglwys hon, ac 
i'r ardal, ar ol ei lafur diflino. Yr ydym yn gwir ddy- 
muno ei lwyddiant er dychweliad eneidiau, adeiladu y 
ffyddloniaid, a dyrchafu y Gwaredwr. Cafodd y fraint 

1 gadw ei goron hyd yn hyn, a hyderwn y caiff y fraint 
o'i chadw nes huno yn yr angau. Yr ydym yn ei gyf- 
lwyno i ofal y Pen Bugail dros yr amser sydd yn ol o'i 
filwriaetlu" Arwyddwyd dros yr eglwys gan David 
Evans, Diaeon, a Daniel Jenkins, Ysg., ac eraill. 

Rhoddwyd lddo dderbyniad siriol a chalonog gan y 
brodyr yn Oneida, fel y dengys y penderfyniadau can- 
lynol a fabwysiadasant niewn perthynas iddo yneuCjf- 
arfod Ohwarterol ar ei fynediad i'w mysg : 4< Dymunol 
oedd genym weled yr hen bererin, y Parch. James 
Davies, gyda ni. Dechreuodd ar ei waith yn eglwysi 
Trenton a Holland Patent, y Sabboth o flaen y cyfarfod. 
Llwyddiant iddo, a phobl ei ofal a fyddont ofalus am 
dano, a siriol wrtho, gan ddysgwyl bendith yr Ar- 
glwydd ar ei ymdrechiadau. Pasiwyd ei fod i fyned 
trwy yr eglwysi i gasglu at ddileu y ddyled sydd yn 



44 



COFIANT 



aros ar eglwysi Trenton a Holland Patent, a'i fod i 
fyned allan pan fyddo yn gyfleus- iddo ; hefyd ein bod 
yn anog yr eglwysi i fod yn hael iddo, a thyner wrtho 
pan y byddo yn myned oddiamgylch." 

Pan gofier na symudodd Mr. D. ei deulu o Leather- 
wood, 0., a'i fod eisoes mewn gwth o oedran, yn tynu 
ar ei burned flwydd a thriugain, gwelir mai nid byclian 
oedd yr aberth a wnaeth wrth adael cysuron cartref, i 
fyned i lafurio i faes oedd bum' cant o fllldiroedd oddi- 
wrth ei anwyliaid — ac ymddengys hyny yn eglurach 
fythyn ngoleuni y ffaith iddo yno, fel yn mhob un o'i 
gynfeusydd, droi allan i gardota dros Iesu, er cael ei 
achosion tlodion o garchar dyled. Llwyddodd yno i 
hyny fel yn mhobman arall. Ehoes yr eglwysi hyny 
felly tan cldyled o ddiolcligarwcli oesol iddo ei hun, trwy 
ddileu y Hall a'i llethent. Oydnabyddasant hyny yn 
gyhoeddus ar acklysur ei ddychweliad i Ohio. Myriai 
y gwrandawyr yn gystal a hwythau iddo aros yno yn 
hwy i fwynhau o ffrwyth ei lafur ; ond gwrthododd, o 
herwydd pellder y ffordd, a mawredd y draul, a'r an- 
hawsderau i gael ei deulu ato. 

Derbyniasai alwad oddiwrth eglwys Radnor, 0., a 
chydsyniodd a hi, gan cldechreu ar ei lafur yno tua 
Mai 1863. Prynodd ddarn bychan o dir. a thy arno yn 
mhentref Delhi — mewn lie cyfleus iawn i'r capel, ac 
yno y gorphenodd ei yrfa yn y fuchedd hon. Gwnaeth- 
om apeliadau parchus a thaerion at y cyfeillion yn 
Kadnor, am grynodeb o hanes hwyrddydd ei weinidog- 
aeth gyda hwynt. Buasai yn dda genym roddi nifer 
resymol o dudalenau at eu gwasanaeth i anrhydeddu 
eu hunain, fel yr eglwysi eraill fuont tan ei ofal yn y 
wlad hon, trwy ychwanegu eu tystiolaethau i barhad ei 
ddiwydrwydd a'i ffyddlondeb. Gwnaed addewid o ryw- 
beth o'r fath i ni yn fuan. Dysgwyliasom yn Mr a 
phryderus am y cyflawniad. Er mwyn corpholi yr hyn 
a gaem yn ei le priodol yn y llyfr, oedasom anfon y 
defnyddiau i'r argraffydd ; ac er siomiant a gofid i ni, 
bu raid, wedi'r cwbl, eu hanfon cyn cael dim. 

DealMn, beth by nag, oddiwrth lythyr o eiddo Mr. 



Y PARCH. J. DAYIES. 



45 



D., at Dr. Everett yn 1868, ei fod y pryd hwnw heb 
roddi ei weinidogaeth i fyny ; a'i fod yn teimlo pryder 
neillduol yn nghylch dylanwadei genadwri ary gwran- 
dawyr, a hiraeth dwys am gael profion ei bod yn alln 
Duw er iachawdwriaeth i bechadnriaid. Dyma fel yr 
ysgrifenodd : "Cadwyd wythnos y gweddiau ymayn 
afaelgar, a'r wythnos ganlynol trwycldi oil. Cawsom 
sail i gredu yr wythnos gyntaf, fod Ysbryd yr Arglwydd 
yn dylanwadu ar feddyliau amryw, a'r un niodd yr 
wythnos ganlynol ; a'r Sabboth cymnndeb derbyniais 
ddau ar-hugain trwy ddeheulaw cymdeithas, ac un yn 
cael ei hadferyd. Y cymnndeb nesaf, pedwar. Yr 
oedd fy meddwl wedi myned i dristwch a gofid dibaid, 
er ys amser maitb, gyda'r prophwyd Esaiah, 'Pwya 
gredodd i'n hymadrodd ? ' wrth weled annheimlad- 
rwydd dynion dan y weinidogaeth ; ond pan yr oeddwn 
agos a digaloni, a chilio o'r maes i roddi lie i ryw gen ad 
arall i geisio gwneyd daioni, ymwelodd yr Arglwydd a'i 
bobl." 

Gwyddom yn mhellach hefycl iddo fod yn ymclrech- 
gar iawn gyda'r eglwys yn Radnor, i dalu dyled en 
capel newydd hwythau, a adeiladwyd, os na chamhys- 
byswyd ni yn ystocl ei amser ef gyda hwynt. Cof genym 
pan yr aethom, ryw fis cyn ei farwolaeth, yno i edrych 
am dano, ein bod yn pregethu ar noson waith yn y 
capel, a'i fod yntau yn myned yn ein braich o'i dy ei 
hun tua'r cwrdd, yn sefyll yn y cyntedd i'n cyfarch, 
gan ddywedyd : " Frawd Griffiths, dyma y degfed capel 
i mi lafurio yn galed i dalu ei ddyled." 

barch i enw Christopher "Wren, adeiladydd enwog 
Eglwys St. Paul, yn Llundain, yr ydys wedi cerfio y 
frawddeg synwyrlawn a ganlyn mewn lie amlwg yn yr 
adeilad : " Os mynit weled fy nghofadail, edrych o'tJi 
gwmpas." Ni wyddom a oes my nor wedi ei osod erbyn 
iiyn i nodi y lie y gorwedd yr hyn sydd farwol o wrth- 
ddrych y cofiant hwn ; ac nid ystyriwn ychwaith fod 
cymaint o achos am dano, tra y byddo priddfaen ar 
briddfaen o'r deml bono heb en datod, a'r ymadrodd 
am y groes yn cael ei gyhoeddi ynddi yn hen iaith 
Gwalia. 



46 



COFIANT 



Wedi ei yniryddhad terfynol a gofalon gweinidog- 
aethol, pregethai yn achlysurol lie y byddai galwad am 
dano o fewn y dosbarth y perthynai iddo, a thu hwnt 
iddo hefyd. Talodd ef a'i anwyl briod ymweliad a'u 
meibion Benjamin (a fu farw wedi hyny, ac o ? i flaen ef), 
a William, yn Kansas a Missouri. Daliodd yn rhyfedd 
o ran ei hoewder a'i fywiogrwydd hyd y diwedd, er fod 
ei gyfansoddiad wedi amlwg lesgau yn ystod misoedd 
cyntaf y flwyddyn 1873. Bu ar dro yn nechreu E brill 
tua Swyddi Allen a Vanwert, ac yn pregethu mor 
hwyliog ag erioed, o leiaf yn y lie olaf, fel y dywedwyd 
wrthym gan gyfaill oedd yn ei wrandaw yno. Ni chaf- 
odd fawr ond dychwelwyd, megys i ffarwelio a hoff gyd- 
mares ei fywyd cyn ei alw i ffordd yr holl ddaear, ac i 
rodio y llwybr ar hyd yr hwn ni ddychwela. Ar fore 
dydd Llun y 14eg o Ebrill, 1873, cymerwyd ef ymaith 
yn esmwyth a thra sydyn. Ni bu ei glefyd olaf fawr 
dros awr. Tarawyd ef gan ddiffyg anadl tra yn eistedd 
wrth y bwrdd i'w foreufwyd ; aed ag ef yn ol iV wely, 
ac yn fuan ymollyngodd i huno yn mreichiau ei War- 
edwr, hyd nes y dihunir ni oil gan floedd udgorn 
Daw i'n cydgasglu i'r farn gyffredinol. Dydd Mer- 
cher, Ebrill yr 16eg, ymgynullodd torf Inosog, o bell ac 
agos, i hebrwng ei weddillion i dy eu hir gartref. Yr 
oedd y brodyr canlynol yn bresenol yn ei arwyl, ac yn 
cymeryd rhan yn y gwasanaeth crefyddol yn y ty, y 
capel, neu ar lan y bedd : Powell, Troedrhiwdalar ; 
Jones, Delaware; Cadwalader, Newark; Jones, Gomer; 
Jenkins, Eadnor; Harries, Columbus, (T. C.) ; amrai 
weinidogion Seisnig o wahanol enwadau, a'r ysgrifen- 
ydd. Yn ddiweddglo i ? r adran hon, cyfleuwn yma gyfran 
fechan o anerchiad a draddodasoni i'n cynulleidfa ein 
hun ar ei farwolaeth, y nos Sabboth cyntaf, wedi ei 
gladdu. 

Ehyngodd bocld i'n Tad jSTefol i anfon cenad angeu 
i'n plith, i gymeryd oddiarnom dywysog, a gwr mawr 
yn Israel — tad yn yr Efengyl, a fawr berchid gan ei 
frodyr, y ceisiem ei farn ar faterion crefyddol, y gwerth- 
fawrogem ei gyngorion, ac y teimlir chwithdod a 



y PARCH. J. DAVIE 1 , 



47 



cholled ar ei ol gan fyd ac eglwys. Yr Hybarch Davit'?, 
Llanfaircaereinion, wedi marw! Teimlem anhawsder 
mawr i gredu y newydd pan bellebrwyd ef i ni ; ac hyd 
yn nod wedi myned i Eadnor, i dalu y gymwynas olaf 
i'w ddyn oddiallan, ac yn mhresenoldeb profion gwel- 
edig a theimladol i'w ategu, nis gallasem yn ein byw, 
rywfodd, amgyffred ei gynwys. Bu am gyhyd o amser 
gyda ni. Yr ydoedd mor gyson yn ein cynulliadau, 
mor gyhoeddus yn ein cylchwyliau — mor llawned o 
wres y weinidogaeth — mor chwim ei symudiadau, a'i 
lais mor deuluaidd i ni, fel y rhaid wrth gryn amser i'n 
hargyhoeddi yn ymarferol nad edwyn ei le ef gyda ni 
mwy. Ond dyna y gwir er hyny ; ac fe ddeuwn ninan, 
yn hwyr neu hwyrach, i'w gredu, ei ddeall, a'i deimlo. 
Mae bwlch gweladwy yn cael ei wneyd yn y goedwig 
pan gwympa cedrwydden uchel, neu dderwen gref a 
llydan. Mae Uawer o rai felly wedi en cymynu yn ddi- 
weddar yn ngwinllan Arglwydd y Uuoedd, a'r prenau 
llai, o herwydd hyny, yn piygu eu penau mewn galar, 
acyn hwyrfrydig megys i ymddilladu yn ngwisgoedd 
prydferth ac arferedig y tymor hwn o'r flwyddyn. K"id 
y rhan y perthynwn ni iddi yn unig sydd wedi ei hys 
gythru yn y modd y crybwyllwyd — ond pob rhan fel 
eu gilydd. Mor ddyfned a chyffredinol tristwch Es- 
gobaethwyr Efengylaidd Ohio, a'r Taleithau oil hedd- 
yw, o herwydd colli y duwiolfrydig Mcllyain. Ni rydd 
y brethyn du sy'n amwisgo eu hareithfau ond syniad 
gwan i ni am y prudd-der sydd wedi ymledu trwy holl 
gangenau ei Esgobaeth. Fel gweinidog presenol yr 
eglwys lion, y bu ein hen dad seintiedig, Da vies, yn 
fugail iddi am rai blynyddau; teimlwn ei fodyn golled 
fawr i ni na chawsem gyileusterau i gymdeithasu mwy 
gydag ef ar derfyn ei daith, i gasglu ffrwythau addled 
ei brofiad, pan y llithrai, heb yn wybod iddo ei hun, 
tua rhydiau yr Iorddonen, fel y gallasem eu gosod ar y 
bwrdd o'ch blaen chwi yn enwedigyma heno, y rhai fu- 
och yn gydbererinion ag ef yma am dymor, ac sydd eto, 
trwy ffydd ac amynedd yn ei ddilyn, er eich cefnogi i ym- 
ddiried yn ngallu a gofal yr Arweinydd Hollalluog a'i 



48 



COFIANT 



dug ef trwy yr anialwch, ac, o'r diwedd, a'i cododd ar 
edyn ei gariad iV drosglwyddo i gynulleidfa y rhai 
cyntaf-anedig fry. 

Yn symudiad tawel a dirybudd Mr. D., nis gallwn 
weled fod gan f renin dychryniadau le i ddyrchafu 
llawer ar ei gorn — edrycha i ni yn debycach i oruch- 
afiaeth a'r angeu, yn hytrach na baeddiad ganddo. 
Wythnos i heddyw, dair gwaith yn nhy daearol Duw, 
yn addoli, mor effro a siriol a neb ; ond cyn deg o'r 
gloch bore dydd Linn, mor heinif ag un angel, ac uwch 
ei lef nac un cerub yn ngwasanaetli y deml nefol ! Bu 
farw, fel Dafydd, mewn oedran teg, ac yn llawn o 
ddyddiau. Cyrhaeddodd yehydig dros y cyfnod add- 
awedig i ddyn ar y ddaear; ond ni adawyd icldo ddyoddef 
poen a blinder y rhai o gryfder a gyrhaeddant bedwar 
ugain mlynedd. Ni chadwyd ef ychwaith, fel y cedwir 
ni ambell dro ar siwrneuon daearol, i hir ddysgwyl am 
y cerbyd i'w gludo adref— na, yr oedd y train on time ; 
ae yr oedd yntau yn barod. Ebe un : 

" Sudden as thought is the death I would die, 

I would suddenly lay my shackles by, 

Nor bear a single pang at parting, 

Nor see the tear of sorrow starting, 

Nor hear the quivering lips that bless me, 

Nor feel the hands of love that press me, 

Nor the frame with mortal terror shaking, 

Nor the heart where love's soft bands are breaking — 

So would I die ! 
All bliss, without a pang to cloud it ! 
All joy, without a pain to shroud it ! 
Not slain, but caught up as it were, 
To meet my Saviour in the air, 

So would I die ! 
Oh, how bright were the realms of light 
Bursting at once upon my sight ! " 

Felly, gynulleidfa, o'r bron y bu ymadawiad yr hen 
dad Davies i dangnefedd. Pwy na ddymunai ollyngdod 
felly, ond yn gyntaf gael sicrwydd fod y cyflwryn dda, 
a'r bywyd wedi ei guddio gyda Christ yn Nuw. Ben- 
dithied yr Arglwydd ei gymeriad annysgwyliadwy ef o'r 
byd i'n deffroi ninau o gysgu — i beri i ni drwsio eiu 



Y PARCH. J. DAYIES. 



49 



lampaUj ac edrych am fod genym olew ynddynt, fel y 
byddom barod i fyned i mewn gyda 'r Priodfab, ar ba 
wyliadwriaeth by nag y delo. 



ENGLYNION 

ER COFFADWRIAETH AM Y PARCH. JAMES DAVIES. 



Mawr air yn Llanfair a fydd — i'r enwog, 
A'r anwyl ddifinydd ; 
A'i glod a daen trwy 'r gwledydd, 
Am ei sel, tra 'r awel rydd. 

Dyn Duw, yn ei fyw, ef oedd — a denol 
Mewn doniau pur ydoedd; 
O'r Beibl rhoes i'r bobloedd, 
Am oes hir, y gwir ar g'oedd. 

Myfyriai ef am fawredd, — rhin, a grym, 
lawn y groes dros gamwedd ; 
Athraw gwir ei thrugaredd, 
Draethai 'r byd, ei hyfryd hedd. 

Y dyn bach, oedd yn dan byw — ein temlau, 
Teimlai dros ddynolryw ; 
Yn ei fywyd oedd yn enfyw, 
A gorlawn o ddawn ei Dduw. 

A'i ddwylaw, hylaw ohyd, — a'i ddeudroeJ, 
Carodd adrodd hefyd ; 
Chwysai, a bloeddi-ai, heb lid, 
YVrth ei fodd yn nerth ei fywyd. 

Nid llwfr oedd, ond llafurwr, — byw, effro ; 
Iun iddo fu'n noddwr ; 
Bu yn enwog eneiniog wr, 
Dan ei goron, fel dyngarwr. 

Yn Allen ca'ddlawen lwydd — a Radnor 
Oedd reidiol i'w fawrlwydd; 
Yn ei lawn sel cyflawnai 'i swydd, 
Yn eurglod i'w gyfiawn Arglwydd. 

At yr Oen, o boen y byd — yn sydyn, 
Ys hedodd i'r gwynfwyd ; 
Yn y fro mae'n lion ei fryd, 

Iach ydyw ef uwchadfyd. IORTHRYN GvVYNEDD. 



50 



EHAI O'l BREGETHA.U. 



PREGETHAU. 



PBEGETH I. 
CYSEC4EIAD y deml. 

" Gan adeiladu yr adeiledais dy yn breswylfod i ti ; trigle i ti aros 
yn dragyvvydd ynddo." — I Bren. 8:13. 

Mae y benod ardderchog lion yn cynwys banes 
gwyl cysegriad teml Solomon. Yr oedd yr amgylch- 
iad yn im ddyddordeb a phwysigrwydd anarferol, ar 
gyfrif drudfawredd ei defnyddiau, cywreinrwydd yr ad- 
eiladaeth, a, mwy na'r cwbl, herwydd amcan ei 
gwneuthuriad — sef i fod yn breswylfa ddaearol Duw y 
duwiau, ac Arglwydd yr arglwyddi, a pbabell i'w bobl 
gyfarfod ag Ef, 1 gael gweled ei brydferthwch, ac ym- 
ofyn ag Ef oddiar y drugareddfa. Dyna lief yd ddyben 
y ty hwn. 

Sylwer fod y brenin yn blaenori yn y gwasanaeth 
crefyddol hwn, megys ag y gwnaeth ei dad o'i flaen yn 
nygiad yr arch i Jerusalem. Mae yn anrhydedd i dy- 
wysogion a mawrion y ddaear gael cadw y drws yn 
nheml yr Arglwydd. Dyna farn ddatganedig Dafydd, 
a chredwn y buasai yn well gan ei fab Solomon hyny 
hefyd na thrigo yn mhebyll annuwioldeb, oddiwrth yr 
hyfrydwch a lwynha yn nyledswyddau santaidd yr wyl 
hon. Cofler mai Uaenori y dywedasom fod Solomon, 
nid gwneyd y cwbl ei hunan. "Na, yr oedd henuriaid Is- 
rael, a holl benau y llwythau — yr ofleiriaid a'r Lefiaid, a 
" holl gynulleidfa Israel gydag ef flaen yr arch, yn 
aberthu defaid a gwartheg, y rhai ni rifid ac ni chyf- 
rifid gan luosawgrwydd." Y wers i'w thynu oddiwrth 
hyn yw hon — nad ydyw yr Arglwydd wedi cyfyngu y 
fraint helpu ei achos i gyfoethogion nac uchelswydd- 
wyr yn ei eglwys; ond ei fod am i'r iselradd, ac i aelod- 
au cyffredin fod yn gydgyfranogion a hwythau honi. 



RHAI O'l BREGETIIAU. 



51 



5Iae Duw yn cymeradwyo eu gwaith, ac yn dwyn 
tystiolaeth i'w rhodclion. "Aphan ddaeth yr oflfeiriaid 
all an o'r cysegr, y cwmwl a lanwodd dy yr Arglwydd, 
fel na allai yr oflfeiriaid sefyll i wasanaethu, o herwydd 
y cwmwl : canys gogoniant yr Arglwydd a lanwasai dy 
yr Arglwydd." Yn yr arwyddion gweledig a roddes 
o'i bresenoldeb, Efe a amlygodd iddynt ei fod yn der- 
byn yr arch, a'r deml, ac y gwrandawai y gweddiau a 
oflfryment yn y ty hwnw, a thuag ato o fanau eraill, 
yn gystal a'r weddi a oflfrymwyd gan Solomon ar yr 
achlysur hwnw. Athrawiaetli y testyn yw — Diball 
drigiad yr Anfeidrol yn ei eglwys. Dyma un o'r tes- 
tynau melusaf a mwyaf cefnogol i'r saint o fewn yr 
holl Feibl. 

I. GWKAWN KAI KODIADAU EGLURHAOL O'r ATH- 
BAWIAETH. 

1. Beth a ddeallir wrth dy yr A rglwydd ? — Kid oes 
le i amen nad ystyr lythyrenol y frawddeg yn yr aduod 
yw y deml a adeiladesid gan Solomon ; ac y mae hyny 
yn wir am dani mewn 11a wer man arall y cyfarfyddir a 
hi. Nodwn y samplan canlynol : " Ac efe, y bachgen 
Joas, mab Ahaziah y brenin, a fu yn nghndd gyda 
hwynt yn nhy Dduw chwe' blynedd, ac Athaliah oedd 
yn teyrnasn ar y wlad. Ac efe, Manasseh, a osododd y 
ddelw gerfiedig yn nhy Dduw, am yr hwn y dywedasai 
Duw wrth Dafydd, ac wrth Solomon ei fab, yn y ty 
hwn, ac yn Jerusalem y gosodaf fy enw yn dragywydd. 
Canys aethwn gyda'r gynulleidfa, cerddwn gyda hwynt 
i dy Dduw, mewn sain c&n a moliant, fel tyrfa yn cadw 
gwyl." Ond yn gyffredin iawn yn y Testament N~ew- 
ydd, dynoda gynulleidfa yr Arglwydd, neu o bobl yn 
credu yn Nghrist, ac wedi ymgyfamodi d'u gilydd i 
ddwyn ei achos Ef yn mlaen. " Ond os tariaf yn hir, 
fel y gwypech pa fodd y mae yn rhaid i ti ymddwyn yn 
nhy Dduw, yr hwn yw eglwys y Duw byw, colofn a 
sylfaen y gwirionedd ; canys daeth yr amser i ddech- 
reu o'r farn o dy Dduw. " 

2. Beth a ddeallir wrth Ireswyliad Duw yn ei dy ? — 
Ni chynwysir y Mawrhydi Dwyfol mewn lie. AVele, y 



52 



RHAI o'l BREGETHAU. 



nefoedd, a nefoedd y nefoedd, ni allant dy gynwys di ; pa 
faint llai y dichon y ty hwn a adeiledais i ? Nid yw Efe 
yn trigo mewn temlau o waith dwylaw, ac nid a dwylaw 
dynion y gwasanaethir Ef, fel pe ba'i arno eisiau dim. 
Eto y mae yn trigo mewn tai daearol o ran dylanwadau 
•ei Yspryd. 

(I.) Fel egivyddor iywyd yr lioll gymdeitlias. — Heb- 
ddo Ef o'i mewn, pa mor lluosog bynag, neu gyfoethog 
bynag y gall fod, ni bydd amgen na dyffryn o esgyrn 
sychion, a gwywedig iawn, heb anadl o'u mewn. Er 
bod ganddi enw o fod yn fyw, marw a fydd. 

(2.) Fel ei Phen cCi Llyzvodraethwr. — Ei ewyllys 
ddadguddiedig Ef ydyw cyfraith y ty. Efe a fynegodd 
y ddeddf, ac a'i hanfonodd allan o Seion ; ac nid dieuog 
yn ei olwg Ef a fydd y neb a'i diryma i wneyd He i 
gyffesiau a chredoau enwadol— i orchymynion dynion a 
thraddodiadau yr hynafiaid. 

(3.) Fel ei Diffynydd cadam. — Duw sydd yn ei 
chanol, nidysgog hi — Efe a'i cynorthwya yn fore iawn. 
Am Seion y dy wedir : Y gwr a ? r gwr a anwyd ynddi, a'r 
Goruchaf ei hun a'i sicrha hi. Er mor waned ei hunan, 
mai " pryf Jacob " y gelwir hi ; eto am fod Crist, yr 
Hwn a osodwyd yn Frenin arni, yn castellu o'i ham- 
gylch, pyrth uffern nis gorchfygant hi. 

(4.) Ac yn mhob un o'r cymeriadau yna, Efe a erys 
ynddi iyth. — Preswylfod iddo ydyw, ac nid lie i letya 
tros nos. " Trigle i ti aros ynddo yn dragywydd." Mae 
llawer wedi troi eu cefnau ar y ty ; ond yma y trigaf, 
medd y Goruchaf, am ei egiwys, canys chwenychais hi. 
GorpJuuysfa ei ogoniant yw. 

II. Proewk wirioxedd yr ATHRAWIAETH BAR- 

HAUS AROSIAD Y JEHOFAH YJST EI EGLWYS. 

1. Y mae Tiyn yn gasgliad naturiol oddiwrth lawer 
o dystiolaethau yr Ysgrythyr am greadigaeth a chynal- 
iaetli y byd. — Ni ddycpwyd y ddaear i fodolaeth yn- 
unig i fynegu gogoniant Duw fel Creawdwr ; ond fel yr 
eglurid arni y dirgelwch, yr hwn oedd guddiedig o 
ddechreuad y byd yn Nuw, yr hwn a greodd bob peth 
trwy Iesu Grist, fel y byddai yr awr hon yn hysbys i'r 



RHAI O'l BREGETIIAU. 



53 



tywysogaethau ac i'r awdurdodau, ynynefolion leoedd, 
trwy yr eglwys, fawr amryw ddoethineb Duw. Nid 
oedd creadigaeth ond banlawr i ddangos oddiarno 
drcfn y prynedigaeth ; na holl aberthau a seremoniau 
yr oruchwyliaeth Foesenaidd ond rhagymadrodd i hon. 
Mae darluniedydd medrus bob amser yn rhoddi ei brif 
wrthddrych yn y canol, ac yn addurno conglau ac ym- 
ylon ei len gyda phethau Uai pwysig a fyddant is-was- 
anaethol i hwnw. Felly yn ol ordeiniad y Duw unig 
ddoeth, y mae pob peth wedi ei ddwyn tan deyrnged i 
groes Crist. 

2. Oddiwrth y ffaitli mai Efe ydyw adeiladydd &eion. 
— Mae gan freninoedd y ddaear ofal mawr am y dinas- 
oedd hyny a roddasant i fyny iddynt eu hunain ; gal- 
want hwynt ar eu henwau ; yno y gosodant eu gorsedd- 
au, ac y treuliant y rhan fwyaf o'u hamser. Wei, y 
mae yr eglwys yn cael ei chyfenwi yn " ddinas Duw," 
yn " ddinas y B renin Mawr," a " dinas Arglwydd y llu- 
oedd." Os dywedodd Nebuchodonosor, Onid hon yw 
Babilon fawr, yr hon a adeiledais i yn frenindy, yn 
nghryfder fy nertb, ac er gogoniant fy mawrhydi ? — 
onid allai Duw yn briodol ddyweyd am ei eglwys, Onid 
hon yw yr eglwys a adeiledais I, o hen feini geirwon y 
cwymp, ac a gabolwyd gan fy Ysbryd, fel na welir staen 
yn unman ami ? Frodyr, a ydym ni yn rhyw ran o'r 
adeilad hon ? A chwithau, megys meini bywiol, yd- 
ych wedi eich adeiladu yn dyysbrydol, yn offeiriadaeth 
santaidd, i offrymu aberthau ysbrydol, cymeradwy gan 
Dduw trwy [esru Grist. 

3. Oddiwrth fawredd y draul y mae wedi myned iddi 
yn ci hachoSn — Ni chostiodd y greadigaeth i Dduw lafur 
na phoen, tra y mae ei eglwys wedi costio i'r Immanu- 
el — y Duw mown cnawd — lafur caled mewn corff ac 
enaid, blinder, chwys, newyn, syched, gwaed ei galon 
a'i fywyd. Ni chaiff yr holl draul hon, ynte, fod yn 
ofer. Mae ei mawredd yn warantiad y preswylia Duw 
yn ei dy. 

4. Sicrheir hyn he/yd gan ffyddlondeb y Tad i 9 w an- 
wyl Fab. — Fe orchyinynodd Crist i'r dysgyblion nad 

E 



54 



EH A I O'l BKEGETHAU. 



ymadawent o Jerusalem, eithr dysgwyl am addewid y 
Tad, yr hwn, eb Efe, a glywsoch genyf fl. Am hyny, 
ebe Pedr, Wedi ei ddyrchafu Ef trwy ddeheulaw Duy\t, 
ac iddo dderbyn gan y Tad yr addewid o'r Ysbryd 
Glan, Efe a dywailtodd y peth yma yr ydych chwi yr 
awrhon yn ei weled, ac yn ei glywed. Wedi i'r Mab 
ogoneddu y Tad ar y ddaear, a chwblhau y gwaith a 
roddodd iddo iV gyflawni, ni raid petruso uad enfyn y 
Tad yntau y Dyddanydd arall i lanw ei le ef, ac iV og- 
oneddu yutau yn achubiaeth eneidiau, a santeiddiad ei 
bobl. 

5. Mae sercli Dino at, aH hyfrydwch yn, ei bobl, yn 
ategiad pellach ohyn. — "Byddi hefyd yn goron gogon- 
iant yn Haw yr Arglwydd, ac yn dalaith freninol yn 
Haw dy Dduw r . Ni dclywedir am danat mwy, Gwrth- 
odedig; am dy dir hefyd, ni dclywedir mwy, Angh} 7 f- 
anedd : eithr ti a elwir Hephsibah ; a'th dir, Beulah : " 
canys y mae yr Arglwydd yn dy hoffi, a'th dir a brioclir." 
Er y bydd Seion weithiau, pan dan y tonau, yn dywed- 
yd, Yr Arglwydd a'm gwrthododd, a'mHarglwydd a'm 
hanghofiocld; y mae hyny yn gamsyniad mawr. Fe 
arighofia gwraig ei phlentyn sugno, fel na thosturia 
wrth fab ei chroth, cyn y gwnaf fi dy anghofio di, medd 
yr Arglwydd. Wele, ar gledr fy nwylaw y'th argreffais, 
dy furiau sydd ger fy mron bob amser. 

III. CYMHWYSAY^ YR ATHBAWIAETH ATOM EI^ 
HUKAIK. 

1. Piliyfeddivn anfeidrol ymostyngiad y Jeliofali yn 
dyfocl i Iresivylio gyda dyn ar y ddaear! — Safai Solo- 
mon gyda dwylaw dyrchafedig, megys gan syndod, 
uwchben y ffaith hon, wrth ystyried y pelider anfesur- 
adwy a ysgara yr hwn sydd lanach ei otygon nag y gall 
edrych ar ddrwg, oddiwrth ddyn pechadurus. Ond 
gwir yw, er mor rhyfedd. Er nad yw y nefoedd, mewn 
cydmariaeth, lan ger ei fron ; na lewyrcha y Ueuad, ac 
nad yw y ser bur yn ei olwg ef, — er fod yn ddarostyng- 
iad arno edrych ar y pethau yn y nefoedd, eto y 
mae ei hyfrydwch gyda meibion dynion. Mae yn 



RHAI O'l BREGETHAU. 



05 



dyrchafu y tlawd o'r llwch, a'r an gen us o'r domen. 
0, moliant iddo. 

2. Gwyliwn rhag anmharchu a digio Preswylydd a 
Pherchenog y ty. — Gwasanaethu Duw wrth ei fodd a 
ddylai fod ein nod uchaf yma bob amser. Mynegu ei 
rinweddau, aharclclu athrawiaeth Duw ein Hiach- 
awdwr yn mhob peth, rhag i'w enw anwyl Ef gael ei 
gablu yn mysg y cenedloedd. Yn llys brenin, neu 
balas pendefig daearol, byddwn ofalus rhag, trwy un 
ymddgiad anweddaidd, tynu ei wg arnom. Cofiwn 
hefyd wylio ar ein traed wrth fyned i dy Dduw, a bod 
yn barotach i wrando nac i roddi aberth ffyliaid. 

3. Gan foci Duw yn preswylio yn ei dy, os ydym 
ninau yn limit anwyl iddo, ac yn ddagenym am demo, 
iydd yn liyfryd genym gyfarfod ag Ef yno. — Arwydd 
o elyniaeth at Dduw ydyw anewyllysgarwch i dd'ocl 
i'w gysegr Ef, ac esgeulusdra o fodd ion gras. Mae en- 
aid y duwiol yn hiraethu ac yn blysio am gynteddau 
yr Arglwydd. ei galon a'i gnawd yn gwaeddi am y Duw 
byw. Llawenycha ei galon pan ddywedant, Awn i dy 
yr Arglwydd. Dyna ei gartref — dyna lie mae ei Dad, 
ei fain, ei frodyr a'i gyfeillion ; ac am hyny ei bender- 
fyniad yw — Preswyliaf yn nhy yr Arglwydd yn dra- 
gywydd. 

4. Peidiwn tig anobeitJiio am weled yr eglwys yn gref 
a llwyddianus, ac yn foliant ar y ddaear, er givaneel 
ydyw, ac cr gwaeled ei givedcl yn bresenol. — Gan fod 
Duw ynddi, fel purwr a glanhawr arian, Efe a lan bura 
ei sothach, ac a dyn ymaith ei holl alcam; gwna hi yn 
ardderchawgrwydd tragywyddol, ac yn llawenydd i'r 
holl genedlaethau. Efe a'i gesyd iddo ei hun yn eg- 
lwys ogoneddus, heb arni na brycheuyn na chrychni, 
na dim o'r cyfryw, ond yn santaidd a difeius. Amen. 



56 



RHAI O'l BREGETHAU. 



PEEGETH II. 

BERBYK CRIST A RHODIO YKDDO. 

" Megys gan hyny y derbyniasoch Grist Iesu yr Arglwydd, felly 
rhodiwch ynddo; wedi eich gwreiddio a'ch adeiladu ynddo Ef, a'ch 
cadarnbau yn y ftydd, megys y'ch dysgwyd, gan gynyddu ynddi 
mewn diolchgarwch." — Col. 2 : 6, 7. 

Colosse oedd ddinas nid anenwog yn Asia Leiaf, yn 
sefyll ar lan yr afon Lycus, i'r dwyrain o Ephesus, ac 
i'r gogledd Laodicea. Mae esponwyr yn gwahaiiiaethu 
yn en golygiadau am y person a fu yn offerynol i gario 
yr efengyl i'r ddinas hono, ac i blanu yr eglwys Grist- 
ionogol o'i mewn. Rhai yn dal allan mai Paul a 
wnaeth, ac eraill yn dal allan yn dyn nad e ddim, ac yn 
dwyn y geiriau canlynol o'r espistol i brofi eu haeriad : 
" Canys mi a ewyllyshvn i chwi wybod pa faint ym- 
drech sydd arnaf er eich mwyn chwi, a'r rhai yn La- 
odicea, a chyniferag ni welsant fy wynebi yn y cnawd." 
Mynant hefyd fod y datganiad hwn eicldo yr Apostol 
yn dangos mai Epaphras a'i sefydlodd : " Megys ag y 
dysgasoch gan Epaphras, ein hanwyl gydwas, yr hwn 
sydd drosoch chwi yn ffyddlawn weinidog i Grist." 
Amcan penaf y llythyr yw, rhoddi y frawdoliaeth yno 
ar eu gwyliadwriaeth rhag heresiau Ilygredig a dam- 
niol. Ehagddywedasai Paul y blinid yr eglwysi yn y 
parthau hyny gan y cyfryw — " Canys myfi a wn hyn, y 
daw, ar ol fy ymadawiad i, fleiddiau blinion i'ch plith, 
heb arbed y praidd, Ac honoch chwi eich hunain y 
cyfyd gwyr yn llefaru pethau gwyrdraws, i dynu dysg- 
yblion ar eu hoi." Llafuria yma f w hegwydclori yn 
dda yn athrawiaethau y wir grefydd, ac i'w dysgu i 
gydnabod dirgelwch Duw, a'r Tad, a Christ ; yn yr 
hwn y mae holl drysorau doethineb a gwybodaeth yn 
guddiedig. A hyn yr ydwyf yn ei ddywedyd, fel na 
thwyllo neb chwi ag ymadrodd hygoel. Nid oedd y 
ffaith mai arall a gafodd y fraint gychwyn yr achos 
da yno, nac o'i absenoldeb presenol oddiwrthynt, yn ei 



RHAI O'i BREGETHAU. 



57 



wneyd yn ddidaro yn eu cylch ; ond yn hytrach, er yn 
absenol yn y cnawd, yr ydwyf gyda chwi, meddai, yn yr 
yspryd, yn llawenyehn, ac yn gweled eich trefn chwi, a 
chadernid eich ffydd yn Nghrist. Megys gan hyny y 
derbyniasoch Grist Iesu yr Arglwydd, felly rhodiwch 
ynddo, &c. Galwn chwi bellach i ystyried: 

I. Y TTETTIIRED A BRIODOLIR IDDYST. 

Derbyn Crist. Gosodir hi allan trwy foddau eraill 
yn y Gair Santaidd — megys troi yr wyneb ato, dyfod 
a to, edrych arno, credu ynddo, bwyta ei gnawd ac yfed 
eiwaed Ef; ond yma ei ddertyn. A chynifer ag a'i 
derbyniasant Ef, Efe a roddes iddynt allu i fod yn feib- 
ion i Dduw, sef i'r sawl a gredant yn ei enw Ef. Mewn 
trefn i fanyln ar y pwnc hwn, sydd yn nglyn wrth 
gadwedigaeth ein heneidiau, sylwn : 

1. Fod derbyn Crist yncynwys crediniaeth o'r dyst- 
iolaeth Ddwyfol am dano. — Mae y Tad wedi dwyn tyst- 
iolaeth ei foil wedi ordeinio ei Fab erioed i'r swydd 
gyfryngol, ac iddo yn nghyflawnder yr amser ei ddwyn 
Ef i'r byd, wedi ei wneuthur o wraig, a than y ddeddf, 
i berffeithio ffordd o waredigaeth i bechaduriad — fod 
holl gyflawnder y Duwdod yn preswylio yn gorfforol 
ynddo tuag at wneyd i fyny eu hangenion — fod pawb 
yn ddiwahaniaetn yn cael eu gwahodd ato fel y dre- 
byniont o'r cyflawnder o ras, a chariad, a maddenant 
sydd yn drysoredig ynddo, na wrthodir neb a ddeuant, 
na throir eu gweddi oddi Avrtho, na'i drngaredd Ef oddi- 
wrthynt hwythau, " Hyn yw tystiolaeth Duw, yr hon a 
dystiolaethodd Efe am ei Fab, Yr hwn sydd yn credu yn 
Mab Duw, sydd ganddo y dystiolaeth ynddo ei hun." 
Trwy y derbyniad ymddiriedol o'r datganiadau yua am 
dano, y mac Crist yn cael ei ffurfio yn yr enaid yn obaith 
gogoniant. 

2. Oymeradwyaeth wresog y galon o hono. — Kid der- 
byniad oeraidd a roddasant iddo, fel a roddir i berson 
nad ellir peidio agoryd ein drysau iddo, er y dymunas- 
em hyny; ond rhoddasant iddo groesawiad didwyll. 
Pan ddywedodd Ef, Ceisiwch fy wyneb, eu henaid 
hwythau a ddywedodd, l)y wyneb a geisiwn, Ar- 



58 



BHAI O'l BREGETHAU. 



glwydd. Yn wir, yr wyf yn dyfod ar frys, medd Ef. 
Amen, meddynt hwythau ; yn wir, tyred Arglwydd 
Iesu. 

3. Ymgyflwyniad llwyr i'w wasanaeth Ef — Ni 
cheisia yn hwy wasanaethu dau arglwydd, Beth sydd 
i mi mwyach a wnelwyf ag eilunod ? meddai. Ni all 
Assur ein hachub ni ; ni farchogwn ar feirch, ac ni 
ddywedwn mwyach wrth waith ein dwylaw, ein 
duwiau : o herwydd ynot ti y caifF yr amddifad drugar- 
edd. Mae yr enaid gwir edifeiriol wrth dderbyn Crist 
yn ei dderbyn yn yr oil ag ydyw, ac yn ei holl swydd- 
au. Ymostynga iddo fel Brenin, dysga ganddo fel 
Prophwyd, ac fel Archoffeiriaid santaidd, diddrwg, di- 
halog, didoledig oddiwrth bechaduriaid, ac wedi ei 
wneuthur yn nwch na'r nefoedd, ymbwysa yn hollol 
ar ei aberth drud am gymod a Duw. Ni fyn wybod 
dim ond Iesu Grist, a hwnw wedi ei groeshoelio — nac 
ymftrostio mewn dim, ond yn nghroes Crist. 

II. Y RHWYMEDIGAETHAU A DDILYJS r AlS T T EI DDER- 
BY^IAD. 

Ehodio ynddo — ein gwreiddio a'n hadeiladu ynddo 
Ef, &c. Gwelir oddiwrth y geiriau fod dysgwyliad i 
broffeswyr crefydd fod yn weithgar a dianwadal. Mae 
y ddan ddrychfeddwl yna i'w gT/eled yn amlwg yn y 
" rhodio " a'r " gwreiddio " yma. Nid ydynt i eistedd i 
lawr yn esmwyth arnynt yn Seion, nac i ymestyn ar 
eu glythau ; ond i rodio, a rhodio yn Nghrist — efelychu 
ei ddiwydrwydd, a'i fywyd santaidd Ef ; ac y mae y 
gwreiddio, yr adeiladu, y cynyddn, a'r cadarnhau y 
sonir yn y testyn am danynt, yn rhoddi ar ddeall i ni 
na ddylent fod fel plantos yn bwhwman, yn cael eu 
cylcharwain gyda phob awel dysgeidiaelh. Mae y 
sefydlogrwydd a argymellir arnom gan yr ysgrifenydd 
yn bwysig iawn, fel y gwelir os ystyrir : 

1. Na byddwn gynrycMolwyr teilwng o Grist lieb fod 
felly. — Nid yw yr anwadal a'r dau ddyblyg ei feddwl 
yn rhodio ynddo, neu yn dwyn y tebygrwydd Ueiaf 
iddoEf. 

2. Nadellir dysgivyl ini gynyddu mewn crefydd faeb 



RI1AI O'l BKEG ETIIAU. 



50 



foci yn sefydlog. — Mae hen ddiareb a ddywed — Y gareg 
a dreigla, ni lwsogla. A phe meddylid am blanhigyn, 
neu bren a symudid, neu a drawsblenid bob tymor, nid 
edrychem am ffrwyth arno. Felly hefyd yn nglyn a'r 
mater hwn. Yr aelodau hyny sydd wedi eu gwreiddio 
yn egwyddorion Cristionogaeth, fel ceclrwydd mawrion 
a henafol Libanus, sydd yn dwyn ffrwyth yn ei bryd, 
ac a'u dail yn wyrddion, yn dirfion ac iraidd yn eu 
henaint, i fynegu mai uniawn yr Arglwydd eu craig, 
ac Dad oes anwiredd ynddo. 

3. Mae amledd y rhivystrau ar ein ffordd, a chryfder 
yr ymosodiddau a wneir.arnom c/yda chrefydd yn ei 
luneyd yn bwysig ac anJiebgorol. — Mae 'Iesu Grist 
mown rhan o ddameg yr hauwr yn dangos hyn mewn 
dull plaen a chymwys. " A'r hwn a hauwyd ar y 
creigleoedd, yw yr hwn sydd yn gwrando y gair, ac yn 
ebrwydd trwy lawenydd yn ei dderbyn ; ond nid oes 
ganddo wreiddyn ynddo ei bun, eithr dros amser y 
mae ; a phan ddelo gorthrymder neu erlid oblegid y 
gair, yn y fan efe a rwystrir." Mor frawychus hefyd y 
desgrifiad a rydd Pedr i ni o sefyllfa a chospedigaeth 
yr ansefydlog. " Y rhai hyn ydynt ffynonau diddwfr, 
cymylau a yrid gan dymestl ; i'r rhai y mae niwl ty wyll- 
wch yn nghadw yn dragywydd." Gwelwn ynte mor 
briodol, ac amserol y cyngor yn yr adnod ddilynol i'r 
testyn: "Edrychwch na bo neb yn eich anrheithio 
trwy philosophi a gwag dwyll, yn ol traddodiad dyn- 
ion, yn ol egwyddorion y byd, ac nid yn ol Crist." Mae 
angen am y lath rybudd yn ein dyddiau ninau. Mae 
athrawiaethau amryw a dyeithr wedigwneyd eu hym- 
ddangosiad yn ein plith ; ac y mae y rhai a'u Uedaen- 
ant yn gyfrwys yn y dulliau a fabwysiadant i hyny. 
Arferant eiriau denu ac ymadroddion gwenieuthus. 
Oanys gan ddywedyd chwyddedig eiriau gorwag- 
edd, y maent hwy trwy crnvantau y cnawd, a thrythyll- 
wch yn llithio y rhai a ddiangasai yn gwbl oddiwrth y 
rhai sydd yn by w ar gyfeiliorn. Canys y rhai sydd 
gyfryw, nid ydynt yn gwasanaethu ein Harglwydd 
Iesu Grist, eithr eu bol eu hnnain ; a tlirwy yinadrodd 



CO 



RHAI O'l BEEGETHA^U. 



teg yn twyllo calonau y rhai diddrwg. Trwy rith ym- 
ddangosiadau o dduwioldeb a sel tros y gwirionedd a 
buchedd rinweddol, ceisiant ddylanwadu ar y werin, a 
llithio eneidiau anwaclal. Trwy geisio lladd dylanwad 
y rhai a ddysgant athrawiaeth iachus, ymwthiant i 
ffafr yr ehud a'r anwybodus, fel y gwnai gelynion yr 
apostol. " Y maent yn rhoi mawr serch arnoch, ond 
nidyndda: eithr chwenych y maent eich cau cliwi 
allan, fel y rhoddoch fawr serch arnynt hivy" A 
thrwy bregethn athrawiaethan penrydd, rhyddid oddi- 
wrth fanylrwydd gofynion cyfraith y nef, ac yn en- 
wedig oddiwrth ei thragywyddol gosp, llwyddant i 
raddau gormoclol yn eu hymgais, a thwy]lant lawer. 
Gwelwn ynte fod galwad uchel, o herwydd y peryglon 
hyn, am i ni gael ein gwreiddio yn ddyfnach yn addysg- 
iadau Crist, fel y gallom cldal rlmthriadau corwyntoedd 
cyfeiliornadau — am i ni gael ein cydio, ein cementio yn 
gryfach, gryfach, yn mur y deml ysbrydoi, fel na'n 
symuder yn fuan gan yr anrheithwyr a geisiant ein 
dymchwelyd. 

Terfynwn gyda nodi dan awgrym sydd yn y testyn 
pa fodd i gyraedd sefydlogrwydd crefyddol. 

L. Helpu y naill y Hall trwy egwyddori ein gilydd. — 
" Megys y'ch dysgwyd," ac fel y dywedir mewn rhan 
arall o'r epistol — " Megys y dysgasoch gan Epaphras, 
ein hanwyl gydwas, yr hwn sydd drosoch chwi yn 
fFyddlon weinidog i Grist." Ehaid i ni o'r areithfa 
wneyd ein goraf i iawn gyfrann gair y gwirionedd, aci 
borthi y dysgyblion a gwybodaeth ac a deall. Ehaid i 
athrawon yr Ysgolion Sabbothol, ac yn enwedig rieni 
crefyddol, gydlafurio a ni yn hyn yma. Os na hauwn 
ni had da, fe dyfa y chwyn ; a gwaeth na hy-ny, fe haua 
y gelyn efrau a felldithiant y maes. 

2. Fob un drosto ei 7mn, ac ynddo eiliun, faetliu ys~ 
pryd defosiynol, a cliadw ei set grefyddol heb oeri yn ei 
fynives. — " Gan gynyddu ynddi mewn diolchgarwch." 
Derbyniasoch Grist Iesu yr Arglwydd yn awyddus, fel 
rhai a'i hystyrient yn anrhydedd i gael eich rhifo yn 
mysg ei ganlynwyr — parhewch i'w arddel yn y bechad- 



RHAI O'l BBEGETHAU. 



Gl 



urns genedlaeth hon — gwisgwch Ef am- danoch, a 
rhodnvch ynddo. Derbyniasoch Grist gyda meddwl 
tyner a llygaidyn llifogan ddagran, wrth wrando am ei 
gariad rhad tuag atoch. Gwyliwch na chaledo y galon 
trwy dwyll pechod. Derbyniasoch Grist gyda 'r bwr- 
iad, a than addaw glynu wrtho hyd y diwedd. Cad- 
wch at y penderfyniad hwnw ; na fyddwch fasgrell ; 
ewch rhagoch at berffeithrwydd ; na fwriwch ymaith 
eich hyder ; cadweh y flydd, gan gynyddu ynddi mewn 
diolchgarwch. 



PEEGETH III. 

GALA AD CRIST DROS JERUSALEM. 

" Ac wedi iddo ddyfod yn agos, pan welodd efe y ddinas, efe a 
wylodd trosti, gan ddywedyd, Pe gwybuasit tithau, ie, yn dy ddydd 
hwn, y pethau a berthynant i'th heddweh ! eithr y maent yn awr yn 
guddiedig oddivvrth dy lygaid." — Luc 19 : 41, 42. 

Rhydd yr Efengylwr yma ddesgriflad ymddangos- 
iad Llys-genadydd anrhydeddusaf Brenin y breninoedd 
yn Jerusalem. Ac er ucheled person ydoedd, a phwys- 
iced ei neges, nid oes dim tebyg i drahausder yn ei 
ymddygiad ; ond yn ol y brophwydoliaeth a aethai o'r 
blaen am dano, " Y mae Efe yn llariaidd, ac yn march- 
ogaeth ar asyn, ac ar ebol llwdn asen." Yn nghanol 
yr holl arddangosion barch iddo gan y lluaws, yr 
oedd ei feddwl ef dan wasgfa a gofld mawr yn herwydd 
y genedl a'r ddinas santaidd. Cofiai ei mawredd gynt, 
traymwynh&i yn ydeml arwyddion neillduol o'r Pres- 
enoldeb Dwyfol; tra y gweinyddid wrth ei hallorau 
gan ddynion yn ofni yr Arglwydd, ac yr csgynai y 
llwythan yno mewn sain can a moliant, i wir addoli. 
Meddyliai am ei chyflwr dirywiedig presenol, ei han- 
mharch o'r cenadau ffyddlon a anfonwyd ati, ac fel y 
cynllwynai y bobl yn barod i'w roddi yntau i farwol- 
aeth. Rhagwelai hefyd beth fyddai y canlyniadau ad- 
fydus hyn; fel y llwyr-ddinystrid y ddinas ardderch- 
og hon, oedd unwaith yn degweh bro, ac yn llawenydd 



02 



EH A I O'l B RE G ETH A U. 



yr holl ddaear, ac y darostyngid y genedl i ddyoddef- 
iadau na chlybuwyd erioed am en bath mewn arswyd- 
olrwydd. Ar hyny Efe a wylodd trosti, ac yn ngeiriau 
ein testyn a ddatganodd ei ddymuniad am heddwch 
iddi: "Pegwybuasit tithau, ie, yn dy ddydd hwn, y 
pethau a berthynant rth heddwch. 

I. NODWK EAI O'e PETHAU AKGESTRREIDIOL EU 
GWYBOD TUAG AT GAEL CYMQD A DUW. 

1. Rliaid i ni wyiodfod dynion wedi gwrtliryfela yn 
erbyn Brno. — Ein bod oil wedi pechu, a myned yn ol 
am ogoniant Daw ; a'n bod trwy anufudd-dod a gwrtta- 
ryfel wedi gosod ein hunain yn gyfiawn agored i gosb- 
edigaeth oddiwrtho. Hyd nes yr argyhoeddir ni o hyn, 
ac y caffom ynom ein hunain farn angeu, diau na wel- 
wn ogoniant trefn y cymod, na'i theilyngdod o dder- 
byniad genym. 

2. RJutid i ni toy hod fod y bai yn hollol arnom ein 
hunain. — Pan dyr anghydfod cydrhwng dynion a ? u 
gilydd, o'r bron yn ddieithriad mae peth bai o'r ddeutu ; 
ond nid felly yma. Mae y Jehofah yn ein herio i roddi 
achwyn teg yn ei erbyn eP. u Fy mhobl, beth a 
wnaethum i ti ? ac yn mha beth y'th flinais? tyetiol- 
aetha i ? m herbyn. Pa anwiredd a gafodd eich tadau 
chwi ynof fi, gan iddynt ymbellhan oddiwrthyf, a rhod- 
io ar ol oferedd, a myned yn ofer?" Mae y cyfrifoldeb 
am yr ymrafael yn gwbl wrth ein drysau ni, a rhwydd 
gydnabyddir hyny gan y da, fel Dafydd, gan ddywed- 
yd, " Cyfaddefais fy mhechod, a'm hanwiredd ni chudd- 
lais: dywedais, cyffesaf yn fy erbyn fy hun fy anwir- 
eddau i'r Arglwydd, a thi a faddeuaist anwiredd fy 
mhechod" 

3. Eh vid i ni wybodfod gan I) dim drefn i gymodi 
gelynion ag ef ei hun. — -Mai y lladmerydd grasol cyd- 
rhwng y pleidiau yw lesu Grist — yr hwn yn ei berson 
ei him a ddug ein pechodau ni ar y pren, trwy roddi 
iawn digonol i Dduw, ac anrhydedd i'w ymerodraeth, 
fel y byddai Efe yn gyfiawn, ac yn cyfiawnhau y neb 
sydd o ffydd lesu. 

II. FoD A3ISEE ^EILLDITOL WEDI EI BE5TOPI I Kl 



RHAI O'l BBEGETHAU. 



<J3 



dderbyn" y cymod. — " Dy ddydd hwn." Cyfnod ein 
bywyd a'n breintiau ; ac y mae o'r pwys mwyaf i ninau 
adnabod amser ein hymweliad, agwneyd y defnydd goraf 
o bono. (1.) Obtegid eifyrdrd a'i ansicrtuydd. — Mae 
yn pasio yn gyflym, fel gwenol gwehydd, a llongau bu- 
ain. Blynyddoedd i ni wedi myned heibio fel mynyd- 
au a dreuliasom i wrando chwedl ddifyrus. (2.) Oil g- 
id mae ein se/yl!fa dragywyddol yn dibynic ar y defn- 
ydd a wnawn o hono. — Os sefyll ar hyd y dydd yn segur, 
neu blethu dwylaw i gysgu a wnawn, nid oes i'w ddys- 
gwyl ond y tlodi mwyaf gresynol. Darfu yr haf, ac nid 
ydym ni gadwedig, a fydd ein cwyn. 0, na wrandaw- 
sem ar lais ein hathrawon, ac na roddasem glust i'n 
dysgawdwyr ! 

III. Eh eu manteisiok i'w gwybod, fod mil- 

OEDD YH HGOLEUNI Y DYDD DYSGLAER HWN TAtf 
EU DWYLAW YX NGHYLCH Y PETHAU A BERTH YN- 

ant fw heddwch. — " Pe gwybuasit." Nodwn rai o'r 
arwyddion o hyny. 

J. Pan fyddo dynion yn mynwesu dysgwyliadau am 
gymod yn ol eu dyfei&iau eu hunain, yn hytrctch nag yn ol 
trefn ddadguddiedig y Nef. — "Canys hwynt-hwy, beb 
wybod cyflawnder Duw, ac yn ceisio gosod eu cyfiawn- 
der eu hunain, nid ymostyngasant i gyfiawnder Duw." 

2. Pan wedi ymoUpng i ddiofalwch yn nghylch y 
mater hwn. — Mae hyn mor beryglus a dim, ac, ond od- 
id, yn achosi dinystr cynifer o eneidiau a dim moddion 
arall a ddefnyddir gan ddiafol. Dywedir am yr estrys, 
ond iddi gael He i guddio ei phen, fel na Avelo yr erlyn- 
ydd, na thralloda ei bun yn nghylch y drwg nes y delo 
ami. Dyna fel y gwna nnloedd o ddynion yn nghylch 
y digofaint sydd ar ddyfod. Ac am hyny y mae Duw 
yntywalltei deimladau mewn perthynas iddynt, gan 
ddywedyd, " 0, na baent ddoethion, na ddeallent hyn, 
nad ystyrienteu diwedd!" ac yn y testyn, " Pegwybu- 
asit dithau, (neu, 0, na wybuasit dithau) y pethau a 
berthynant i'th heddwch !" 

3. Pan yn tramgwyddo tbrth onestrwydd y cymwys- 
iado'r weinidogaetJi at en cymeriadau. — Pan yn digio 



64 



EHAI OT BREGETHAU. 



wrthi o herwydd ei bod yn condemnio eu pechodau 
parod. Pan y mae yn faen tramgwydd, ac yn graig 
rhwystr, i'r rhai sydd yn tramgwyddo wrth y gair, gan 
fod yn anufudd, ac y dywedant gyda dysgyblion y 
torthau, am athrawiaeth ein Hiachawdwr, " Caled yw 
yr ymadrodd, a pliwy a ddichon wrando arno ?" Dyna 
iait'h ymddygiad Uaweroedd yn ein dyddiau ninau ; ac 
fel y rhai hyny, na rodiasant mwyach gyda'r Iesu — ni 
ddeuant hwythau i wrando y gair. 

4. Pan wedi ymlithro i'r fatli ystad o galedwch ctg i 
gellwair a, ac i ivneyd gwawd o'r weinidogaeth. — Mae 
yn ddichonadwy i bersonau fyned i'r fath eithafoedd 
mewn rhyfyg a cbabledd ag i dynu arnynt y ddedfryd 
arswydol bono, " Gad iddo," a chael eu rhoddi i fyny i 
amryfusedd cadarn, fel y credont gelwydd. Mae sefyll- 
fa yr anfFyddiwr erlidgar, a oleuwyd unwaith am yr 
iawn ffordd, ac a trofodd y rhodd nefol, a fu tan ar- 
graffiadau crefyddol, a brofodd ddaionus air Duw, a 
nertboedd y byd a ddaw, ac wedi hyny a syrtbiodd ym- 
aith i anfiyddiaeth isel ac anfoesol yr oes hon, yn an- 
addawol yn wir. Beth by nag am rai eraill, nis gallwn 
ameu am y rhai hyn, nad ydyw y pethau a berthynant 
i'w heddwch yn nghudd oddiwrthynt. 

IV. FOD Y FFA1TH HON YK PERI l'R CeIDWAD 
DEIMLO DDWYS DROSTYNT, AC Y DYLAI BERI I NI- 
NAU deimlo brostynt hefyd. — "Pan welodd efe y 
ddinas, efe a wylodd drosti." Mae m6r anhysbyddad- 
wy o dosturi yn nagrau yr Iesii ; ac y mae nerth eu dy- 
lanwad ar y galon yn gryfach na deng mil o resymau. 
Dylai ein penau ninau fodyn ddyfroedd, a'n llygaid yn 
ffynonau o ddagrau, o herwydd y cyffelyb achosion, sef, 
(1.) Gwerth annJiraethadwy yr eneidiau sydd mewn 
perygl — Os na ddeuir i adnabod mewn dydd o ras y 
pethau a berthynant i'w heddwch, ac i feddiant ymar- 
ferol a phersonol o honynt, nid oes yn eu haros ond 
rhyw ddysgwyl ofnadwy am gospedigaeth, ac angerdd 
tan, yr hwn a ddifa y gwrthwynebwyr. (2.) Yrystyr- 
iaeth y bydd y golled yn un anadferadwy, — Mae hi yn 
awr yn amser cymeradwy arnom ni, ac yn ddydd iach- 



RHAI O'l EREGETHAU. 



65 



awdwriaeth — Duw yn estyn ei law atom ar hyd y clydd 
i gynyg heddwch; a'i weision yn erfyn, " Cymoder 
chwi a Duw." Ond nid hir y pery fel hyn. Gwrthod- 
er gwrandaw arno ond ychydig yn hwy, bydd ar ben 
am by th ar yr anedifeiriol, a Duw yn dyweyd, " Yn gy- 
niaint ag i mi eich gwahodd, ac i chwithau wrtliod ; i 
mi estyn fy Haw, a neb lieb ystyried ; minau a chwardd- 
af yn eicli dialedd chwi, a phan syrthio arnocli yr hyn 
yr ydych yn ei ofni." 



PEEGETH IV. 

GWEDDI AM ADFYWIAa 

" Clywais, Arglwydd, dy air, ac ofnais; O Arglwydd, bywha dy 
waith yn nghanol y blynyddoedd, par wybodyn nghanol y blynydd- 
oedd ; yn dy lid cofia drugaredd." — Hab. 3 : 2. 

Kid y w yn gwbl hysbys ba lwytli yr oedd y pro- 
phwyd HabaeuC; ac nid ywo gymaint pwys i ni wybod 
hyny ych waith. Mae yn amlwg betli bynag oddiwrth 
bethau yn ei ysgrifeniadau, iddo flodeuo lieb fod yn 
inhell oddiwrth y caethgludiad i Babilon, os na pher- 
thynai i'r cyfnod trallodus hwnw. " Clywais, Ar- 
glwydd, dy air," meddai, y son, ar ymyl y ddalen — sef y 
son am, neu y rhagfynegiad yn nghylch goresgyniad y 
wlad gan y Caldeaid — "ac ofnais." Ac yn yr ing a 
deimlai 3 a'r pryder a lanwai ei fynwes yn achos ei genedl, 
a'i wlad, ac eglwys Dduw ynddi, tyr allan i weddio yn 
daer am i'r Goruchaf eucofio, a dod allan o'u plaid. 
Arglwydd, bywha dy waith yn nghanol y blynyddoedd" 
— blynyddoedd eu gorthrymder a'u caethiwed. Mae 
cymwysder yn y weddi i'n hamser ninau. Galwn eich 
sylw gan hyny — 

I. At ragdybiaeth y weddi: Fod crefydd yn isel 
ac anmhoblogaidd ar y pryd. lawer bethau eraill 
a ell id enwi a brofant ei bod felly yn bresenol, gellir 
nodiy rhai canlynol : (1.) Bychandra cydmarol Hifer 
y rhai a ymgynullant i foddion gras. — Wrth rif y 



66 



EHAI O'l BREGETHAU. 



boblogaeth, mewn gwlad a thref, ni welir ond megys 
gweddill bychan a fynychant leoedd o addoliad. Tra 
y mae eisteddfanau y gwatwarwyr yn llawnion, a'r 
chwareudai mor dyned o edrychwyr, o'r pwll hyd y nen, 
nes yr ymsangant y naill y Hall, mae llawer o'n capelau 
wedi eu gadael megys lluesty mewn gwinllan — megys 
Uety mewn gardd cucnmerau. (2.) Anamledd y rhai 
a ddychwelant at yr Arglivydd. — Nid oes ond ychydig 
a ofynant mewn gwasgfa enaid — Beth a wnawn fel y 
byddom cadwedig ? Mae ff}Tdd Seion yn galaru, o eis- 
iau rhai yn dyfocl i'r wyl arbenig ; ei holl byrth sydcl 
anghyfanedd, ei hoffeiriaid yn ucheneidio, ei morwyn- 
ion yn oSdus, a hithau yn flin ami. Mae yn wrthod- 
edig ac yn gas, mewn llawer man, ac heb gyniweirydd 
trwyddi ; yn druan digysur, a helbulus gan dymestl : 
ond yr arwydd amlycaf a mwyaf digalon, ar ryw olwg 

hyny, ydy w, (3.) Y difaterwch, y claiarineb, d?r es- 
mwytlidra vecliadiirus sydd mor gyjfredinol trwy yr 
eghvys ei hun—Fe deuai yr eglwys ei hun i deimlo 
megys ag y dylai, a phed ymgyffroai hi at ei dyled- 
S¥/yddau ca'i lwyddiant buan. Pan glafycha, hi a es- 
gora ar ei meibion, a'i merched. 

II. Cykwysiad y weddi — " Bywha dy waith." 

1. Trwy ddivyn ei deilyngdodynfwy iW amlwg.—'M.&e 
pethan eraill eto yn harddach yn ngolwg, a mwy atyn- 
iadol i'r byd nag achos Duw. Mae mynyddoedd eraill 
eto sydd nwch eu penau na mynydd ty yr Arglwydd, 
am hyny mae gwerthfawr feibion Seion yn gweddio am 

1 Dduw ail ymweled & hi, ac yn penderfynu " Er mwyn 
Seion na thawant, ac er mwyn Jerusalem, na ostegant, 
hyd onid elo ei chyfiawnder hi allan fel dysgleirdeb, a'i 
hiachawdwriaeth hi fel lamp yn llosgi ; ac y gwelo y 
cenedloedd ei chyfiawnder, a'r holl freninoedd ei go- 
goniant." 

2. Trwy lanw aelodau yr eghoys ag yspryd i ym- 
drechu yn egniol Jros lwyddiant ei waith.— Os ceir hyn 
ni raid petruso yn nghylch ffyniant yr efengyl. Oawn 
esiampl gefnogol yn hanesadeiladiadyr ail deml o'r hyn 
ellir gyflawni tan anfanteision o'r fath fwyaf. Nid 



RHAI O'l BREGETHAU. 



G7 



oedd y rhai a ddychwelasant o wlad y caethiwed ond 
ychydig o bobl druain a thlodion. Yr oedd eu gelyn- 
ion yn lluosog a chryfion, a'r gwaith yn fawr ; eto am 
fod"gan y bobl galon i weithio," fe'i cwblhawyd — 
dvgwyd y maen penaf allan yn nghanol v llonfloedd- 
iadau, "Khad, rhad, iddo ! " 

3. Trtcy dywalltiad b 9 r Ysbryd Glan i arddel y gen- 
ad wri o enau ei toeision, a'i gwneyd yn foddion dwys- 
bigiad calon a dychweliad i filoedd. — Heb hyn ni cbeir 
adfywiad byth. Er i ? r gweisiou fod yn ddiwyd gyda'r 
planu a'r dyfrhau, yn ofer ac am ddim y llafuriant, 
oni cheir yr Ysbryd ocldi nchod i roddi y cynydd. Ni 
bydd yr eglwys, er hwyrach yn ami ei haelodau, a chyf- 
oetbog ei meddianau bydol, amgen na dyffryn Uawn o 
esgyrn gwyw a sychedig, hyd nes y daw yr anadl oddi- 
Wrth y peawar gwynt, i roddi bywyd ynddynt. " 0, an- 
adl, tyred oddiwrtb y pedwar gwynt, ac adadla ar y 
lladdedigion hyn, fel y byddont byw." 

III. Y CALOXDID SYDD GEHYM I WjSDDIO FEL HY^ 
A3I LWYDDIAXT AR GREFYDD. 

1. Mae pertkynas agos cydrliyngddo ef ei hvn a r r 
gwaith. — " By wha dy waith*" Gwinllan Arglwydd y 
lluoedd yw ty Israel, a gwyr Judah yw ei blanhigyn 
byfryd ef. "Eglwys y Duw byw yw yr eglwys Grist- 
ionogol, wedi ei phwrcasu gyda pliriod waed ei Fab ef. 
Felly, yn sicr, ni tliry ein gweddi am Iwyddiant ami 
oddiwrtho. 

2. Byddai ei aflwyddiwnt u-i fethiani yn gwmwl or 
ei ogoniant ei lain: — Dyma ddadl gr.ef i ni i'w defnydd- 
io o flaen y drugareddfa, am amddiffyniad i achos cref- 
ydd, a helaethiad teyrnas y Cyfryngwr. Deallid hi gan 
Moses, a gwnaeth ddefnydd llwyddianus o Ironi. Pan 
fygythiodd Duw daro y genedl & haint am eu drygioni, 
a'u difa, Moses a ddadleuodd, "Felly yr Aiphtiaid a 
glyw, ac a ddywedant i breswylwyr y tir hwn ; yna dy- 
wed y cenedloedd, y rhai a glywsant son am dan at, mai 
o eisiau gallu o'r Arglwydd ddwyn y bobl yma i'r tir y 
tyngodd efe iddynt, y lladdodd efe hwynt. yn yr an- 
ialwch." 



08 



KHAI O'l BEEGETHAU. 



3. Mae genym addewidion givertlifaivr am Iwyddiant 
ar ei waith. — "Ac am Seion y dywedir, y gwr a'r gwr a 
anwyd ynddi ; a'r Goruchaf ei hun a'i sicrha hi. Can- 
ys y ddaear a fydd llawn o wybodaeth yr Arglwydd, 
megys y mae y dyfroedd yn toi y mor." Amser a ballai 
i ni fyned tros y ddegfed ran o honynfc. Maent oil yn 
sicr, yn ie ac yn amen yn Nghrist. Llanwn ein gen- 
euau a rhesymau o honynt wrth weddio, "Deled dy 
deyrnas." 



PKEGETH V. 

GW^EYD SICEWYDD YN SLCEACH FYTH. 

" O herwydd paham, yn hytrach, frodyr, byddwch ddiwyd i 
wneuthur eich galwedigaeth a'ch etholedigaeth yn sicr : canys tra 
fyddoch yn gwneuthury pethau hyn, ni lithrwch chwi ddim byth," — 
2 Pedr i : io. 

Mae yr apostol yn y blaendesfcynau yn enwi saitb o 
rasan tra gwerthfawr, y rhai sydd megys tlysau, neu 
fodrwyau aur, er harddwch a defnyddioldeb, ac yn anog 
ei frodyr i ymgyraedd atynt, a chynyddu ynddynt. 
Gwna byny trwy osod allan y mawr fuddioldeb o hyny, 
" Canys os yw y pethau hyn genych ac yn ami hwynt, 
y maent yn peri na byddoch na segur, na diffrwyth yn 
ngwybodaeth ein Harglwydd Iesu Grist " — tra y mae y 
rhai sydd hebddynt yn segur a diffrwyth, " Yn ddall, 
heb weled yn mhell, ac wedi anghoflo ei lanhau oddi- 
wrth ei bechodau gynt." Sylwn, bellach : 

I. Ae gynwysiad y ddyledswydd a eechie, a'e 
modd i'w chyelawki. — Gwneyd ein galwedigaeth a'n 
hetholedigaeth yn sicr, sef yn amlwg i ni ein hunain ; i 
gyraedd adnabyddiaeth o'n hundeb a'r Gwaredwr, a 
llawn sicrwydd gobaith o nefoedd yn y diwedd. Beth 
sydd ofynol tuag at esgyn i'r tir yna ? 

1. Gwneyd derby niad calonog o Fab Duiv fel pecliad- 
uriaid hunan-ddinystriol — Mae yr Iesu yn barod i 
dderbyn pawb a nesant ato mewn edifeirwch. du 
y troseddwr y mae y cyndynrwydd a'r anewyllysgar- 



RHAI O'l BREGETHAU. 



69 



wch ; ac mor gynted ag yr ymblyga ef i drefn yr efeng- 
yl, mae hi yn myn'd yn brioclas yn ebrwycld cydrhyng- 
ddo a'r Cyfryngwr, Pan egyr ef ddrws ei galon, fe a yr 
Iesu i few u i swpera gyda ef, ac i roddi iddo wledd 
hefyd o frasder yr iachawdwriaeth. 

2. Gwneyd cyffes gyhoeddus o liono ger Iron dynion, 
— " Oymerwch fy iau arnoch, a dysgwch genyf. Os 
myn neb ddyfpd ar fy ol i, ymwaded ag ef ei bun, a 
ckyfoded ei groes a chanlyned fi." Mae cysylltiad an- 
natodadwy cydrhwng cyffesu Crist a chael ein cyffesu 
ganddo, a rhwng ei wadu ef a chael ein gwadu ganddo. 
Nis gellir byth gyrhaedd sicrwydd mewn perthynas i'n 
hawl i'r deyrnas addawedig i bobl Dduw, heb fod yn 
barod i*w ddilyn ynwrol trwy barch acanmharch, clod 
ac anghlod. 

3. Gofal i gyflawni yn ffyddlon ymrwymiadau ein 
cyfamod eglwysig. — Yr ydym yn hwnw wedi addunedu 
caru Duw A'n holl galon, am iddo Ef yn gyntaf ein 
cam ni. Oara y brodyr hefyd ; dwyn beichiau ein gil- 
ydd; cymeryd Gair Duw yn rheol ffydd ac ymarwedd- 
lad ; bod yn ffyddlon i'n cydgynulliad ; cadw undeb yr 
ysbryd yn ngnwlwm y tangnefedd ; ymddibymi yn 
hollol ar rinweddau lawn y Groes am gymeradwyaeth 
gyda Duw, a gwneyd ein goraf i ddwyn eraill i adna- 
byddiaeth o'r gwirionedd, trwy weddiau, esiamplau. a 
chyngorion. " Yna y rhai oedd yn ofni yr Arglwydd a 
lefarasant bob un wrth ei gymydog." 

4. Parhaus ymarferiad a'r ddyledswydd o hunan- 
ymftoliad.—iiiae pirygl i ni gael ein twyllo, yn gystal 
ag i ni fod yn ffurflol a rhagrithiol. Mae ein gelyn yn 
gyfrwys, a phe byddai hyny yn ddichonadwy, efe a 
dwyllai hyd yn nop. yr etholedlgion. Angenrhaid, gan 
hyny, a oeodvvyd arnom i edrych yn fanwl ac yn ami 
osydywein hamcanion yn bur, ein golygiadau yn gy- 
wir, a'n hegwyddorion yn efengylaidd. Mantais fawr i 
wybod am sicrwydd ein galwedigaeth yw bod yn hy- 
ddysg yn llyfr y galon. 

iL PAHAM Y R ERCH1R DIWYDRWYDD YN" IIYX. 

1. Mae y gwaith yn (in o'r pwys rnwyof. — Mae yn 

F 



70 



HHAI O'l BREGETHAU. 



gydbwys a gwerth enaid. Mae y Beibl yn son am ry w- 
rai a geisiant B fyned i mewn trwy y portli cyfyng, ac 
nis gallant, am* na clieisiant yn ddigon egniol a diwycl. 
Gan fod ein dedwyddwch tragywyddol yn dibynu ar 
ein diwydrwydd yn hyn, gellid meddwl fod yr ystyr- 
iaeth hon ei liunan yn ddigon i'n cymell i wneyd ein 
goraf ; ond gellir ychwanegu, 

2. Fod rhlvystrau lluosog a mawrion ar ein fforclcl 

iho gyflaivni. KM o du yr Arglwydd y cyfyd y 

rhwystrau a'r amheuaeth, ond o'n tu ein hunain. An- 
mharodrwydd ynom ni i wneyd yr hyn a geisir genym 
er dod i lawn oleuni ar y mater, a diffyg yr hunan-ym- 
wadiad a'r gwroldeb angenrlieidiol i wneyd yr aberthau 
a ddylem, i farwbau ein haelodau y rhai sydd ar y 
dclaear, a thori ymaith ein Haw a'n troed cle, sydd yn 
gwneyd yr ymroddgarwcli a ddynodir mor bwysig. 

3. Mae yn cael ei gymeradiuyo gan esiampl Pen-lyw- 
ysog a Pherffeithydd ein ffydd. — Os dangosodd Ef y 
y fath ddiwydrwydd i ddarparu iaehawdwriaeth, a'i 
dwyn i oleuni — os teimlai Ef fod yn rhaid iddo weithio 
gwaith yr hwn a'i hanfonodd, tra yr oedd yn ddydd, 
nid afresymol, yn ddiau, yr anogaeth i ninau ymdrechu 
i gyineryd gafael ynddi. 

4. Maeyr ystyriaeth o ganlyniadau difrifol y gzoaith 
yn ei argymell. — Iachawdv/riaeth a fydci byth, a chyf- 
iawnder na dderfydd, a gorfoledd yn y gobaitb am dan- 
ynt, a fydd canlyniacl dedwydd ei gyflawniacl. Ac o'r 
tu aral], tristwch ac ing, a rhyw ddysgwyl ofnadwy am 
gospedigaeth ac angerdd tan, fydd rhan y rhai a'i hes- 
geuiusant. 

III. Gry:m ye a^ogaeth i'r ddyledswydd. — "Ni 
litlirwch chwi ddim byth." 

1. Ni lithrwch i gyfeiliornadau mewn barn. — 
Gwnaetli y Galatiaid byny — symudwyd bwynt yn fuan 
oddiwrth yr hwn a'u galwodcl i ras Crist, at efengyl 
arall. Ond yr achos o hyny oedd iddynt, wedi rhedeg 
yn dcla am dymor, ymrwystro a difateru. 

2. AT lithrwch yn ol mewn profiad crefyddol, eithr 



RIIA1 O'l I3REGETHAU. 



71 



cbwi a gynyddwch mown gras a gwybodaeth, nes dod 
yn wyr perffaith. 

3. Mi lithrwch i bechodau gwaradwyddus. — Ni 
wnaethai Noah, Lot, Dafydd, na Phedr, pe yn ddiwyd 
gyda'u dyledswyddau priodol. Ni wnawn ninau chwaith. 
Dwylaw plethedig y diofal yn Seion a ddefnyddir gan 
Satan i ddrygioni. 

4. Ni lithrwch i goVedigaeth dragywyddol. — Bydd y 
neb a barhao hyd y diwedd gadwedig. Caiff y ffyddlon 
hyd angen goron y bywyd. Gaffer ni o'u nifer. Amen. 



PREGETH VI. 

Y BRIO DOLE I) D ALLU DUWj 
"Ond pwy a ddeall daranau ei gadernid ef ?''— Job 26: 14. 

Mae Job yn y benod hon yn cydnabod mawredd gallu 
Duw, ac yn sylwi yn fanylach ar y briodoledd hon na 
Bildad. Prif ddefnyddiau myfyrdodau Job yn y pen- 
odau o ? r blaen oedd llwyddiant tymorol annuwiolion a 
chystuddiau amserol duwiolion ; a Bildad yn rhoddi 
darlith ar lywodraeth Duw yn ei helaethrwycld, rhifedi 
ei fyddinoedd, ac uniondeb difrychau ei natur. Mae 
Job yn ei gymeryd i fyny o'r adnod laf hyd y 5ed, 
mewn dull wawdiaith nad oedd ef wedi cyffwrdd d'r 
pwnc mewn Haw, ac o'r 7 fed adn. hyd y diwedd mae yn 
rhoddi darlith fywiog ar allu Duw yn ei weithredoedd 
naturioL Dy wed yn y 7fed adn. ei fod yn taenu y gog- 
ledd ar y gwagle, ac yn crogi y ddaear ar ddiddym." 
Mae'r ddaear fel pellen yn nghanol yr awyr deneu, a'r 
un faint o awyr ar bob ochr iddi, heb un golofn i'w 
chynal ond ei allu ef. Yn yr 8 fed adnod, y mae yn 
"rhwymo y dyfroedd yn ei gymylau," er eu holl bwye- 
au naturiol, nes y byddont yn gymwys i ddisgyn ar y 
ddaear — mae yn peri i'r gwlaw ddefnynu o'r cymylau 
megys fcrwy lian main, i ddyfrhau y ddaear a'i ffrwyth- 
loni. Y 9fed adnod, [ ( Y mae yn atal Avyneb ei orsedd- 
fainc/' &c. Mae'r cymylau fel gorchudd rhwng gwres 



72 



RHAI O'l BREGETHAU. 



yr haul a'r ddaear iV gadw rhag crino y planhigion a 
llosgi dyniou. Yn y lOfed adn. mae yn disgyn i'r mor, 
— inewn rhai manau mae cloddiau y mor yn greigiau 
cedyrn, mewn manau eraill nid yw ond tywod gwein- 
iaid ; er ei fod yn ewynu, yn rhuo, a'i donau yn cael eu 
gyru gan wyntoedd cryfion fel mynyddoedd yn erbyn y 
glanau, maent yn ostyngedig wrth ddyfod at y lan, ac 
yn dychwelyd yn eu ho], fel pe byddai arnynt gy wilydd 
ac edifeirwch yn eu meddianu. Adn. 11 eg, " Y mae col- 
ofnau y nefoedd yn crynu," &c, wrth y rhai y deallir y 
mynyddoedd uchel, y rhai a ymddangosant o bell fel pe 
baent yn cynal yr awyr. Yn y 12fed adnod, " Efe a 
rana y mor a'i nerth," &c. Mae Duw yn darostwng ei 
donau mawreddog, ac yn gorchymyn iddo ddystewi a 
llonyddu. Yn adnod l3eg, "Efe a addurnodd y 
nefoedd a'i Ysbryd," &c, y goleuadau mwyaf a lleiaf, 
megys yr haul, y lleuad, a'r ser, addurniadau a dodrefn 
y nefoedd. Wrth y " sarph dorchog " fe ddichon y de- 
allir rhyw ddosbarth o ser yn y ffurfafen, ac nid y Lefi- 
athan (Esa. 27 : 1.) Mae Job, yn adnod y testyn, yn 
casglu y cwbl i ddau beth. 

1 Mae yn parchus gydnabod y datguddiedigaethau a 
wnaeth Duw o hono ei hun, " Wele. dyma ranau ei 
ffyrdd ef. " 

2. Mae yn rhyfeddu dirgelwch y pethau na ddat- 
guddiwyd ; " Ond mor fychan y w'r peth yr ydym ni yn 
ei glywed am danoef!" Athrawiaeth y testyn, yw 
Hollalluogrwydd Duw. 

I. Ehai gosodiadau eglurhaol ar y briodoledd 
host y^" ei katur. — Mae gallu Duw yn gystal a'i 
ddoethineb yn dysgleirio yn ei holl weithredoedd, (Salm 
62 : 11). Mae rhai beirniaid wedi sylwi fod hollalluog- 
rwydd yn cael ei briodoli i'r Jehofah ddegathriugain o 
weithiau yn y Datguddiad dwyfol. Mae y briodoledd 
hon yn cael ei chyfaddef gan holl genedloedd y ddaear. 
Sylwaf — 

1. Fod givalianiaeth rliivwg gallu Diav di aivdvrdocL 
— Dichon fod gan un awdurdod er ei fod yn amddifad 
neu yn ddiffygiol o allu, megys tywysog ieuanc yn cael 



RHAI O'l BEEGETHAU. 



73 



ei ymlid gan wrthryfelwyr ; gancldo ef mae yr awdur- 
dod, er ei fod yn amddifad neu yn ddiffygiol o alia i 
amddiffyn ei hun ac i weinydclu ei awdnrdod. Felly 
nid awdurdod Duw yw ei allu, ond y north sydd gan- 
ddo i weithredu, Mae gallu Duw yn cael ei ddosbarthu 
yn ddeublyg, sef annibynol ac ordeiniol. Gallu anni- 
bynol Duw yw y nerth sydd ynddo i wneyd yr hyn 
nad yw wcdi ei wneyd neu yn ei wneyd, ond a ddichon 
wneyd. Gallasai wneyd y bydoedd filiynau o fiynydd- 
oedd cyn y cyfnod y gwnaeth hwynt, a gallai en di- 
ddymu y fynyd lion. Gallu ordeiniol Duw yw yr oil a 
f »?riadodd wneyd, ac nis diclion beidio a J u gwneyd, o 
herwydd ei anghyfnewidioldeb. Mae y gallu deublyg 
hyn yn cael ei egluro yn Matt. 26 : 53, 54, " A wyt ti yu 
tybied nas gallaf yr awr hon ddeisyf ar fy Nhad, ac efe 
a rydd yn y fan i mi fwy na deuddeg lleng o angylion. 
Pa fodd ynte y cyfiawnid yr Ysgrythyrau, mai felly y 
gorfydd bod?'' Mae'r adnod gyntaf yn cyfeirio at ei 
allu annibynol, a'r olaf at ei allu ordeiniol. Mae y gallu 
ordeiniol yn cael ei reoli gan ei ewyllys. 

2. Mae yn eglur mai gallu Duw yw y nerth sydd 
ganddo i ddwyn oddiamgylch yr liyn a eivyUysio. — 
Mae ei allu yn gymaint a'i ewyllys — gall wneyd yr oil 
mae yn ewyllysio yn hawdd, yn ddiatal, ac i ddybenion 
priodol. 

3. Gallu Duw yw bywydeiholl berffeitJirwydderaill. 
— Ni byddai ei gyngor tragywyddol* ond ofer heb allu 
iV effeithio ; ni byddai ei drugaredd ond egwan dosturi 
heb allu i wared a ; ei gyfiawnder ond gwan ofn heb y 
gallu i gosbi; na'i addewidion ond swn gwagheb nerth 
iV cyflawni. Santeiddrwydd yw harddwch, a gallu 
yw bywyd ei boll briodoliaethau. Mae gallu Duw yn 
cyraedd dros ei holl weithredoedd, w ei drag)^wyddol 
allu ef a'i dduwdod." 

4. Mae y gallu hwn yn wreiddiol ahanfodol yn natur 
Duw. — Mae gallu a nerth breninoedd yn eu deiliaid, 
ond mae gallu pawb yn wreiddiol yn Xuw, (Salm 62 : 
11). Mae hollalluogrwydd yn anghyfranogol, — nidoes 
neb ond Duw yn addas i'w gynwys. 



74 



EH A I O'l BREGETHAU. 



5. Sylwaf foci gallu Duw yn herffeitli rwydd anfeidrol 
—mae ei allu yr un faint aH hanfod.—Mae gwrthrychau 
gallu Duw yn aneirif, nicL oesdimyn rhyanhawdd iddo 
ef. (Job 22 : 23—26 : 23 : 4 ; 26 : 22, 23.) Mae Duw 
yn weithredydd rhydd, nid ei allu yw rheol ei ewyllys, 
ond ei ewyllys yw rheol ei weithrediadau. Mae yn an- 
feidrol mewn parhad, " Na cldiffygia ac na flina Duw 
tragywyddoldeb," (Esaiah 40 : 28). 

6. Nid yw fod yn anmhosibl i Ddmv wneyd rhai 
pefhau yn un sarliadar ei liollcdluogrwydd. — Mae rhai 
pethau yn anmhosibl yn ei natur ; megys i greadur 
rhesymol fod heb reswm — i ewyllys gael ei thraws gym- 
ell, mae rhyddid yn hanfodol iddi. Mae yn anmhosibl 
i dywyllwch a goleuni fod yr un peth. Mae rhai peth- 
au yn anmhosibl eu gwneyd o herwydd anghymwys- 
der y creadur. Mae yn anmhosibl i greadur afresymol 
gael cymundeb gyda Duw, nac i ddyn halogedig gaelei 
dderbyn i ddedwyddwch. " Nid k i mewn yno ddim 
aflan." Mae rhai pethau yn anmhosibl i natur Duw ; 
megys, ymddifadu ei hun o'i fy wyd, " Yr hwn yn unig 
sydd gandclo anfarwoldeb." Nis gall garu pechod, 
" Ydwyt lanach dy lygaid nag v gelli edrych ar ddrwg," 
(Hab. 1 : 13). Nis gall ei wadu ei hun, (2 Tim. 2 : 13). 
Mae rhai pethau yn anmhosibl eu gwneyd oblegidbwr- 
iad Duw. Yr oedd gallu digonol gancldo i foddi holl 
drigolion y byd ; ond cadwodd had ynddo, gan iddo 
fwriadu achub y byd tywy Iesu Grist. Gallasai droi y, 
cwpan heibio, heb i'r Gwaredwr ei hyfed; ond nid oedd 
bosibl yn ordeiniad Duw i achub y byd ond trwy farw- 
olaeth ei Fab, 

II. PftOFI GWLEIONEDD YR ATH R A WIAETH. 

1. Mae y gallu sydd mewn creadur laid, yn dangos 
gallu anamgyffredadwy yn Nuiv. — Nid oes un creadur 
yn y byd yn amddifad o allu gweithredol yn ol ei natur 
— gallu yr haul i oleuo a gwresogi y ddaear — gallu yr 
egin i dyfu — gallu o gynydd synwyr yn y creadur. Mae 
rhai yn fwy a rhai yn llai galluog na'ti gilydd ; mae yr 
augylion u yn gedyrn o nerth, yn gwneuthur ei air ef." 



KHAI O'l BREGETHAU. 



rs 



M&e yr holl allu hyn yn cyfarfod mewn undeb yn y 
Creawdwr — yr Hollalluog. 

2. Heb lioValhtogrivydd nis galled foci yn anfeidrol 
lerffaitli. — Duw yw y bod eyntaf. Mae pob gradd o 
wendid yn ddiffyg ; ondgan fod Duw yn fod gwreidd- 
k>1, y mae anfeidrol bellder rhyngddo a diffygion. Job 
11 : 7, " A elli di wrth chwilio, gael gafael ar Dduw ? a 
ell i di gael yr Hollalluog hyd berffeithrvvydd ? " 

3. Maeunplygrwydd Duw yn profi ' hyn. — Mae per- 
ffeithrwydd yn fwy unol mewn unplygrwydd nag mewn 
cymysgedd. Mae angelion, gan eu bod yn ysbrydion 
pnr, yn fwy galluog na dynion. Lie mae yr unplyg- 
rwydd mwyaf y mae yr undeb mwyaf, ac yno y mae y 
galln mwyaf. Nis dichon dim atal Duw i wneyd beth 
bynag a ewyllysio— -gwnaeth bob peth, mae pob peth 
yn dibynu arno, nis gall dim ei siomi yn ei fwriadau. 

4. Mae yr holl wyrtMau a wnaed yn y byd yn profi 
Tiallalluogrwydd Duw. — Ataliad gyrfa yr haul — adgy- 
fodi rneirw — can safnau llewod rhag dryllio Daniel — 
atal angerdd y tdn rhag difa y llanciau — atal y berth 
rhag difa, er llosgi. Nid Uai gwyrthiol oedd hollti y 
mor i gael ffordd sych i'r gwersyll deithio. Mae yn troi 
natnr yn groes i'w helfenau "yr hwn yn unig sydd yn 
gwneuthur rhyfeddodau/' (Salm 136 : 4) — yn nghyd a 
holl wyrthiau y Gwaredwr a'r apostolion. 

III. YX Mil A BETHAU Y MAE GALLU DUW YN AM- 
LYGU EI HUN. 

1. Mewn creadigaeth. — Mae Duw yn amlygu ei allu 
mewn llinollau mawreddog yn rhoddiad bodolaeth i'r 
bydysawdj (Salm 19 : 1). Wrth yr enw Hollalluog, yr 
oedcl yn cae) ei adnabod yn oesoedd cyntaf y byd, (Exod. 
G : 3). Gelwir ef yr Hollalluog yn amlach yn llyfr Job 
nag mewn mi rhan o'r datguddiad dwyfol. Trwy y 
briodoledd hon y ddngosir annrhaethol ragoriaethau 
Duw ar yr holl eilunod a'r gau dduwiau, (Salm 135 : 5, 
6 ; Esaiab 45 : 12—16; Jer. 10 : 11, 16 ; Dat. 10 : 6). 
Mac yn egluro ei allu trwy wneyd pob peth o ddim, 
(Gen. 1 : 1). Mae y pellder rhwng dim a bodolaeth 
mor fawr, na ddichon ond gallu anfeidrol eu dwyn yn 



76 



EHAI O'l BREGETHAU. 



nghyd. Dichon djnion ddyfeisio a chynllunio, ond 
rhaid iddynt gael defnyddiau. Dengys ei allu hefyd 
trwy godi cynifer o greaduriaid o'r defnydd a greodd ; 
yr haul fel lamp fawr i gyflwyno goleuni a gwres, y lleu- 
ad a'r ser — rhai o honynt yn teithio yn nghylch cant a 
chwech-ar-liugain o filiynau o filldiroedd bob awr. O'r 
un sylwedd y lluniwyd y ddaear a'r holl lysiau a dyfant 
allan o honi ; ac o'r pridd y lluniwyd corff dyn, (Gen. 
2 : 7) ; a'r holl greaduriaid a'r ymlusgiaid sydd ar, ac 
yn y ddaear, ac yn y mor mawr — pysgodlyn yr eglwys. 
Gwnaeth y cyfan gyda'r rhwyddineb mwyaf, hebgyng- 
orna chynorthwy neb, (Esaiah 44 : 24) ; heb beiriant 
ond ei air, na cliyngor ond ei liunan, (Esaiah 45 : L8) ; 
gwnaeth y cwbl gyda'r cyflymdra mwyaf ; yr oedd ei air 
yn berffeithiad pob peth mewn moment. 

2. Mewn rhagluniaeth. — Mae Uywodraeth Duw yn 
weithred o eiddo deall, ewyllys a gallu — callineb i ddy- 
feisio yn perthyn i'w ddeall — etholiad y moddion yn 
perthyn i'w ew r yllys — a chyflawniad y cwbl yn perthyn 
i'w allu. Mae gallu Duw yn ei lywodraeth yn cael ei 
gysgodi yn y " creaduriaid byw." Gwel (Ezec. 1 : 10.) 
"Wynebdyn," i arwyddo doethineb; wyneb "Hew" 
ac " eryr," i arwyddo eu gwroldeb a'u gallu i gyflawni 
eu swydd, &c. Mae Uywodraeth Duw yn ddwy gainc : 

(L.) Ei lywodraeth naturiol. — Yn nghynaliaeth y 
byd, (Salm 104 : 27) ; yn nghynydd a Uuosogiad pob 
peth ; mae'n peri i'r gwellt dyfu ar y mynyddoedd, a 
llysiau at wasanaeth dyn, (Salm 104: 13— 15); yn rheol- 
eiddiad symudiad y bodau nefol trwy'r holl oesoedd, 
cadw y mor yn ei wely rhag boddi y ddaear — " hyd yma 
yr ai, ac nid yn mhellach. " 

(2.) Ei lywodraeth foesol. — Trwy atal natur faleisus 
y diafol. Gan fod iddo allu angel, a malais cythraul, 
pa amddiffyn a fyddai i'n personau rhag dinystr ? Mae 
yn ein ceisio i'n nithio, (Luc 22 : 31) ; megys llew rhu- 
adwy yn rhodio oddiamgylch, gan geisio y neb a all ei 
lyncu, (1 Pedr 5 : 8). Ond er iddo ruo, nis dichon 
fyned yn mhellach na hyd ei gadwyn, (Matt. 8 : 31 ; 
Luc 11 : 24). Ei eiddo ef yw'r twyllwr a'r twylledig, 



EH A I O'l BEEGETHAU. 



77 



(Job 12 : 1G). Mae yn rheoleiddio llygredigaethau 
naturiol y, rhai a ddesgrifir yn Gen. 6 : 5 ; Job 15 : 16 ; 
Ehuf. 3 : 10. Mae y Uygredigaeth hwn yn gyffredinol 
i bob dyn. 0, y fatli agwedd ddychrynllyd fyddai ar 
ein byd ni, oni bae fod Duwyn cau y dwfrddorau. Dar- 
lunir dyn wedieiroddi i fyuy, (Ehuf. 1 : 24 — 29). Mae 
Duw yn gbruwchlywodraethu amcanion dynion i'w am- 
can ei hun, (Exod. 3:21, 22), yn enwedig yn amgylch- 
iad Pharaoh, (Exod. 9 : 1G), a Senacherib, (2 Bren. 19 : 
35). 

3. Mae hollalluogrwydd Duw yn ymddysgleirio yn 
nhrefn fawr iachawdwriaeth. — Nis gallasai neb ond 
Duw ddyfeisio y fath, na neb ond efe ei heffeithio. 
Mae holl waredigaethau tymorol y Jehofah yn suddo 
o'r golwg yn y weithred fawr hon ; y penaf o flyrdd 
Duw ydyw; mae " rhagorol fawredd ei nerth" yn ym- 
ddysgleirio ynddi. 

(I.) Yn y Person, a osodwyd i ddwyn y gwaitli yn 
mlaen. — Yn ei gnawdoliaeth ; mae ynddo undeb natur- 
iaethau, heb gymysgedd na dyryswch. Yr oedd an- 
feidrol bellder rhyngddynt d'i gilydd ; pwy a ddichon 
fesur y ])ellder rhwng Creawdwr a chreadur, rhwng 
tragywyddoldeb ac amser, y Bod Uchaf a dim, hollall- 
uogrwydd a gwendid, hollwybodaeth ac anwybodaeth, 
anghyfnewidioldeb a chyfnewidioldeb, y Duw bendig- 
edig yn oes oesoedd a'r gwr gofidus a chynefin a dolur ? 
Onid oedd angen am an feidrol allu i ddwyn y pellaf- 
oedd hyn yn ughyd ? Ffurfiwyd ei ddynoliaeth gan yr 
Ysbryd Glan; ganwyd ef yn y preseb ; rhwymwyd ef 
mewn dillad gwael, (Luc 1 : 35 ; loan 1 : 14; Mat. 1 : 
IS. Yn y dull hwn o ffurfiad ei ddynoliaeth y mae 
santeiddrwydd ei natur w r edi ei diogelu, a'i gymwysder 
i'w swydd wedi ei sicrhau ; mae holl gyflawnder y 
Duwdod yn preswylio ynddo yn gorphorol. Yn ughyn- 
ydd ei fywyd, y gwyrthiau a gyilawnodd, mawredd ei 
ddyoddeliadau, perffeithrwydd ei amynecld danynt, ei 
farwolaeth iawnol, a'i adgyfodiad oddiwrth y meirw, yr 
eglurir hollalluogrwydd Duw. (Ehuf. 1:4: Ephes. 
1 : 1 9.) 



IiHAI O'E BREGETHAU. 



(2.) Yn ngliylioeddiad y drefn — yn y pethau can- 
lynol : — Yn natur yr athrawiaeth. Dan argraff hollol 
wahanol i philosophycldiaeth y cenedloedd, yr oedd yr 
efengyl yn dramgwydd a ffolineb yn ngolwg Iuddewon 
a chenedloedd ; yr oedd yn milwrio yn erbyn arferion 
y byd, yn taro at wraidd crefydd y byd ; yr oedd ath- 
rawiaeth yr efengyl i chwyldroi lioll grefyddau y byd. 
Khaid fod yr athrawiaeth yn nerthol trwy Dduw er 
bwrw cestyll fel hyn i'r Uawr, a'r holl ddychymygion, 
a chaethiwo pob meddwl i ufudd-dod Crist, (2 Cor. 10 : 
4, 5). Mae hollalluawgrwydd yn ymddysgleirio yn yr 
ofterynau a ddefnyddiwyd i gyhoeddi yr athrawiaeth— 
gwael a gweiniaid — " llestri pridd," (2 Cor. 4 : 7). Yn 
amddifaid o gyfoeth dysgeidiaeth, yn ddirmygedig gan 
yr Iuddewon, ac yn watworgerdd gan y cenedloedd, de- 
chreuasant gyhoeddi yr athrawiaeth yn Jerusalem, ac 
ymdaenodd yn fuan dros ran fawr o'r byd. Dylanwad- 
wadwyd hwy gan allu Duw nes oedd y Cyngor yn rhyf« 
eddu, wedi deall mai dynion anllythj-renog ac annysg- 
edig oeddynt. Trowyd eu hofn yn wroldeb i lefaru yn 
hyf yn enw Iesu. Yr oedd Pedr, ychydig cyn hyn, yn 
rhy wan i wrthsefyll cyhuddiad morwynig, yn awr yn 
ddigon gwrol i sefyll ger bron y Cyngor, (Act. 4: 8 — 
10). Mae gallu Duw yn ymddangos yn y moddion 
trwy ba rai y mae'r athrawiaeth yn cael ei lledaenu — 
nid trwy fin y cleddyf, megys Mahomet — pregethu 
" Crist croeshoeliedig," ac er fod arferion y byd, cref- 
yddau y byd, ac ansawdd calon y byd yn ei herbyn, er 
hyny hi lwyddodd i fesur anghyffredinol, fel y pro- 
phwydwyd am hyn, (Esa. 54:2,3). Yn fuan iawn 
wedi tywalltiad yr Ysbryd Glan ar yr apostolion, cawn 
fod tair mil wedi eu dwys-bigo yn eu calon. Gosododd 
yr efengyl i fyny ei hegwyddorion yn y dinasoedd mwy- 
af enwog, megys Jerusalem, lie y croeshoeliwyd^ ei 
thestyn ; yn Antiochia, lie yr enwyd y Cristionogion 
gyntaf; yn Rhufain, prif orseddfainc eilun-addoliaeth 
y byd. Dyma ryfeddodau gallu — fod haul mor ddys- 
glaer wedi codi o gwmwl mor fychan, i ymlid tywyll- 
wch y byd o'i flaen. Mae y llwyddiant hwn yn egluro 



RHAI O'l BKEGETHAU. 



79 



gallu Duw yn ysblenydd yn nychweliad eneidiau. Yr 
efengyl yw cleddyf yr Ysbryd, yn trywann i bwrpas, 
(Heb. 4 : 12). Mae yr an gallu yn ymddysgleirio yn 
mharhad y saint mewn santeiddrwydd hyd y diwedd, 
"yr hwn a rydd nerth i'r diffygiol, ac a amlha gryfder 
i'r dirym," " Y cyfiawn a ddeil ei ffordd, a'r glan ei 
ddwylaw a chwanega gryfder." 

IV. Addysgiadau ymarferol oddiwrth yr 

ATHRAWIAETH. 

1. Gan fad Duw yn hollalluog, rhaid ei fod ynmeddu 
anrihraethol ddedwyddwch, — Nisdichon fod arno eisiau 
dim, "y Dnw bendigedig yn oes oesoedd" yw ei enw. 
Xid oes dim a ddichon atal ei ddedwyddwch ; ni all 
neb ei niweidio, na'i yspeilio o'r liyn sydd yn ei fedd- 
iant. 

2. Eifod yn wrthddrych addas o addoliad dwyfoh — 
Prif golofnan crefydd yw daionia gallu Duw; nis gall- 
wn ddysgwyl derbyn bendith ganddo heb dclaioni, na 
mantais oddiwrtho heb alia. Mae y rhai hyn yn cael 
eu nodi yn 2 Bren. 17: 3G. Ei allu yw sylfaen gweddi, 
" Canys eiddot ti yw y deyrnas, y gallu a'r gogoniant." 
Dyma oedd sail gweddi y Gwaredwr, (Heb. 5:7); ac 
Abraham, (Rhuf. -i : 12). Yn ein holl weddiau, dylem 
gadw ein golwg ar hollalluawgrwydd Duw — mae yn 
meddu ar anfeidrol gyfoeth, ac anfeidrol allu i'w wein- 
yddu. 

3. Dysgwn fod hollalluogrwydd Duw yn sylfaen ein 
ffyddyn athrawiaeth yr adgyfodiad. — A ddygodd efe 
bob petfa i fod trwy ei air, ac oni ddichon gyfodi y 
y mcirw trwy yr un gair. Mae cael gafael ar ronynau 
ein llwcli yn perthyn i'w hollwybodaeth, a'u hadgyfodi 
i fywyd eilwaith yn perthyn i'w allu — aid oes dim yn 
rhy anhawdd iddo ef. 

4. Fad dirmyg ac anfri mawr yn cael cu taflu ar y 
briodoledd ardderchog hon trwy anymddiried fnddo, 
(Num. 13 : 32 ; Sal m 78 : 9) — trwy ymddiried ynom ein 
hunain ac mewn gwrthddrychau gwaharddedig — trwy 
ofni dvn yn fwy nag ofni Duw, (Esa. 51 : 12, 13) — a 



80 



RHAI O'l BREGETHAU. 



thrwy anghredu tystiolaeth Duw, pan mae amlygiadau 
mor eglur wedi eu rhoddi o'i ddwyfoldeb. 

5. Gan foci Dmv yn hollal! nog, foci ei holl wrthwyn- 
ebioyr mewn cyflwr annhraethol driienas.—'bl&en.t yn 
troseddu ei gyfraith, ond nis gallant wanychu ei fraich ; 
gallant ddirmygu ei drefn, ond nis gallant orclifygu ei 
allu, (Esa, 14 : 23, 24). Kid oes a wared o'i law ef, 
(Job 10: ?). Pa mor ffol yw i'r fath bryfyn gwael ag 
ydyw dyn herio brwydr a Duw ! Bydd dinystr yr an- 
nuwiol yn deilliaw oddiwrth " ogoniant ei gadernid 
ef m " efe a'i dryllia hwynt a gwialen haiarn, maluria 
hwynt fel llestr pridd. Gwell yw syrthio wrtli draed 
nag yn nwylaw y Duw byw. 

6. Gwelivn fod hollalluognvydd Duw yn dysgu gos- 
tyngeiddrwydd ac ymostyngiad ihu ewyllys. — "Ymddar- 
ostyngwch gan hyny dan alluoglaw Duw." Dyma gy- 
sur cryf i weiniaid Seion, (Eph. 6 : 10). Myfyriwn arno, 
ymddiriedwn ynddo, ac ymostyugwn yn ufudd i'w holl 
oruchwyliaethau. 



PEEGETH VII. 

CREFYDD DEULUAIDD. 

il Gwr defosiynol, ac yn ofni Duw, yn nghyda'i holl dy, ac yn 
gwneuthur llawer o elusenau i'r bobl, ac yn gweddio Duw yn was- 
tadol." — Act. io : 2. 

Yr oedd dwyn yr efengyl i'r cenedloedd ; y rliai oedd- 
ynt heb Grist, wedi eu dyeithrio oddiwrth wladwriaeth 
Israel, yn estroniaid oddiwrth amodau yr addewid, heb 
obaith ganddynt ac heb Dduw yn y byd, yn ddirgelwch 
mawr i'r apostolion en hunain, ac yn rhyfeddod mawr 
ganddynt. (Eph. 3 : 3 — 6.) Dichon fod rhai o'r cen- 
edloedd yn myned yn achlysurol i synagogau yr Iuddew- 
on, ond ni phregethid yr efengyl yn rheolaidd iddynt, 
Cornelius yw blaenffrwyth y dychweledigion cenedlig. 
Yr hanes a gawn am dano yw, 

1. Ei fod yn swydclog milwraidd, (adn. 1). Yr oedd 
ef a'i fyddin yn awr yn Cesarea, dinas gadarn, wedi ei 



RHAI O'l BREGETHAU. 



81 



hadgyweirio gan Herod Fawr, Enwyd hi Cesarea er 
anrhydedd i Augustus Cesar. Yr oedd yn gorwedd ar 
fin y mor, yn gyfleus i ddal masnach a Rhufain. Yma 
yr oedd y llywodraethwr Khufeinig yn byw. (Act. 23 : 
23, 24; 25: 26.) 

2. Ei fod yn ddyn erefyddol, " gwr defosiynol," (adn. 
2). Yr oedd yn credu bodolaeth nn Duw, Creawdwr 
nef a daear ; yn meddu parch mawr i anrhydedd ac 
awdurdod Duw, a dychryn santaidd rhagei anfoddloni. 

3. Yr oedd yn cadw crefydd yn ei deulu, " yn ofni 
Duw yn nghyda'i holl dy, ac yn gweddio Duw yn was- 
tadol." Mae gofal gan bob dyn duwiol am iachawdwr- 
iaeth ei deulu. 

4. Yr oedd yn llawn cymwynasgarwch, " yn gwneuth- 
ur llawer o elusenau i'r bobl." Un o brif gymeriadau 
y duwiol yw, " Gwasgarodd, rhoddodd i'r tlodion, ei 
gyfiawnder sydd yn parhau byth." Y mater i fod dan 
sylw yw, Crefydd Deuluaidd : 

I. Ehesymoldeb crefydd deuluaidd. — Mae 
rhwymedigaeth ar bob pen teulu, fei y cyfry w, i offrymu 
gweddiau a deisyfiadau at Dduw dros ei deulu, yn en 
presenoldeb, a thrwy eu cydsyniad. Mae crefydd deu- 
luaidd yn cynwys llywodraeth a dysgyblaeth deuluaidd, 
darllen y Gair, gwylio ar ymddygiadau, egwyddori y 
plant a'r rhai fyddont dan ein gofal, eu ceryddu am 
gam-ymddygiadau, ac yn neillduol am bechu yn erbyn 
Duw — ac yn arbenig offrymu gweddi, yr hon a gynwys 
anerchiadau parchus, cyfaddefiadau didwyll, deisyfiad- 
au taerion a gostyngedig, yn nghyda diolchgarwch 
gwresog. Ymddengys rhesymoldeb y ddyledswydd, 

1. Oddiwrth y berthynas sydd rhwng pob teulu a 
Dvav. — Mae goleuni natur a rheswm yn ein dysgu i 
barchu ein huchafion, a bod y parch uchaf yn gweddu 
i Dduw, em Creawdwr a'n Llywydd. Mae teuluoedd 
yn gymdeithasau cyfansoddedig gan Dduw, (Salm 63 : 
6), a'u dyled yw ei wasanaethu. Mae ei ragluniaeth i'w 
chydnabod mewn serchiadau cymdeithasol, a'r darpar- 
iadau a wnaeth er eu cyson weithrediadau, yn eu cyfar- 
wyddo yn y dewisiad o'u perthynasan, dwyn yn m'aen 



82 



RHAI O'l BREGETHATJ. 



achosion eu teuluoedd, a darparu ar eu eyfer. Mae 
pob teulu yn dibynu yn hollol a gwastadol arno. Yn 
yr ystyr hyn y mae yn Dduw i holl deuiuoedd y ddae- 
ar, ac onid yw yn naturiol iddo ddysgwyl parch ac uf- 
udd-dod oddiwrthynt fel y cyfryw ? " Os wyf fi dad, 
pa le y mae fy anrhydedd ?" (Mai. 1 : 6.) Ibaberthyn- 
as bynag y mae rhagluniaeth wedi ein dwyn, yr ydym 
dan rwymau i'w wasanaethu yn y berthynas hono. 
Mae teuluoedd wedi eu fFurfio, nid er mwyn y byd hwn, 
ond er mwyn y byd i ddyfod, fel bodau rhesymol ac an- 
farwol, i gadw had dtiwiol. (Mai. 2 : 15.) Amcan per- 
thynas deuluaidd yw cynal crefydd i fyny yn y byd. 
Mae manteision neillduol gan deuiuoedd i wasanaethu 
Duw, yn eu hagosrwydd, eu cymdeithas, a'r gofal a 
ddylai fod ganddynt am eu gilydd yn eu perthynas a'r 
ddau fyd, " A mynegu y boreu am dy drugaredd, a'th 
wirionedd y nosweithiau. (Salm 92 : 2.) 

2. Oddiwrth lerthynas gwahanol gangenau y teulu 
cCu gilydd, au dibyniad ar Dduiv. — Mae trugareddau 
teuluaidd i'w cydnabod. Mae'r holl deulu yn cyd-uno 
yn y cysuron, a gweddus iddynt gyd-uno yn y diolch- 
garwch. Pan ystyriom amddiffyn Duw trosom, bod 
daioni a thrugaredd wedi ein cylchynu holl ddyddiau 
ein bywyd, onid yw yn naturiol i bob teulu ofyn, a Beth 
a dalaf i'r Arglwydd am ei holl ddoniau ?" Mae gen- 
ym bechodau teuluaidd i'w cyfaddef, ac i ymostwng 
ger bron Duw o'u herwydd, ac i weddio yn eu herbyn; 
ac onid yw yn rhesymol fod yr holl deulu yn cyd-uno 
yn y gwaith hwn ? Onid oes ar yr holl deulu gyd-ang- 
en trugareddau a bendithion teuluaidd, ac onicl yw yn 
rhesymol iddynt gyd-uno mewn gweddi am danynt ? 
Hefyd y mae perthynas agos iawn rhwng pob penteulu 
ag amrywiol aelodau y teulu, ar gyfrif eu hawdurdod 
arnynt— y serchiadau a ddylai fod ganddynt at bob un 
o'r aelodau, a'u fFyddlondeb tuag atynt. A phaham y 
cyfansoddwyd teuluoedd fel hyn, onid er mwyn ei da- 
ioni ysprydol yn benaf, trwy eu cyngori, eu rhybuddio, 
a'u harwain yn ngwasanaeth Duw ? Cofiwn fod ein 



RHAI 0*1 BKEGETHAU. 



S3 



llywodraeth, em cariad a'n ffyddlondeb teuluaidd yu 
ein rhwymo i gadw crefydd yn ein teuluoedd. 

3. Tmddengys rhesymoldeb y ddyledsivydd oddiwrth 
bertliynas teuluoedd cCr iyd. — Cyfaddefir yn gyffredin 
fod crefydd ac addoliad Duw i gael eu dwyn yn mlaen 
yn y byd, ac onid yw teuluoedd, fel y cyfryw, yn rlian 
o'r byd? Dyledswydd pob teulu yw gwneyd pob da- 
ioni a allont mewn ystyr ysbrydol i'w gilydd, mewn 
doethineb, duwioldeb, eyfiawnder, addfwynder, a char- 
iad; ond pa fodd y gallant gyflawni y petliau hyn, os 
na fydd addoliad Duw yn cael ei cldwyn yn mlaen yn 
eu teuluoidd ? Mae tuedd mewn crefydd deuluaidcl i 
feithrin yr holl rinweddau hyn, ac i fod yn esiampl 
ragorol i'r holl gymydogaeth. 

4. Oddiwrth esiamplau rliai erailL — Megys, (1.) 
Esiamplau paganiaid, nad yw y ddeddf ganddynt, y rhai 
ydynt wrth naturiaeth yn gwneuthur y pethau syddyn 
y ddeddf. Mae yn eglur oddiwrth hanesyddiaeth foreu 
fod ganddynt ddefosiynau teuluaidd, heblaw addoliad- 
au cyhoeddus yn eu temlau a'u Uwyni. Yr oedd gan- 
ddynt dduwiau teuluaidd, i ba rai yr oeddynt yn talu 
parch ac yn offerymu gweddiau ac aberthau. O'r un 
natur, mae'n debyg, oedd y seraphim neu eilun dduw- 
iau Laban a Micah. Mae yn dra thebygol fod cyfeiriad 
at addoliad teuluaidd y paganiaid gan Esaiah, (57 : 8), 
" Yn nghil y drysau hefyd a'r pyst y gosodaist dy goff- 
adwriaeth." (Ezec. 8 : 12). (2.) Mae hanes ddiweddar- 
ach y ddwy India yn dangos fod ganddynt ryw ddel- 
wau fel gwrthddrychau addoliad yneu teuluoedd. Bydcl 
eilunaddolwyr yn codi yn y farn yn erbyn deiliaid 
goleuni efengyl a esgeulusant grefydd deuluaidd. Llef- 
erydd natur yw lleferydd Duw ei hun. (3.) Esiampl- 
au duwiolion dan bob goruchwyliaeth, megys Abraham, 
(Gen. 18: 19) ; Joshua, u Myfi,a'm tylwyth awasanaeth- 
wn," &c. ; Eliseus yn gweddio gyda eu weinidog, (2 
Bren. 4: 33) ; Y frenines Esther a'i morwynion yn cadw 
ympryd neillduol yn ei theulu, (Est. 4 : 16); Dafydd, 
(2 bam. G : 20) ; Solomon, (Diar. G : 20 ); Job, (pen. 1 : 4); 



RHAI O'l BREGETHA0. 



Daniel, (pen. 6 : 10). Hefyd gwel, Luc 9:18; Act. 10 : 
30 ; 16 : 15 ; Khuf. 1G : 5 ; 1 Oor. 1G : 19 ; Eph. 6 : 4. 

II. Makteisiois" creeydd deuluaidd. — Mae def- 
nyddioldeb crefydd deuluaidd yn ymddargos, 

1. Oddiwrth y gymdeithas felus a gynyrcha addoliad 
ieuluaidd. — Mae crefydd yn ei natur yn gymdeithas- 
gar, yn neillduol addoliad crefyddol. Mewn crefydd 
deuluaidd mae rhieni yn gweddio dros eu plant, a'r 
plant dros eu rhieni ; brodyr a chwiorydd yn anfon 
deisyfiadau dros eu gilydd ; rhaid fod uncleb deisyfiad- 
au yn effeithio yn ddaionus i gynesu calonau y teulu 
tuag at eu gilydd. Mae'r bendithion a ofynir yn gyff- 
redinol i'r holl deulu. Pan y byddo y pen teulu yn 
gweddio dros un, mae'n gweddio dros yr holl deulu, Y 
mae yma fel mewn perthynas naturiol, pan y mae un 
yn dyoddef mae'r holl deulu yn teimlo, pan y mae un 
yn cael ei anrhydeddu y mae'r holl deulu yn Uawen- 
hau. Mae crefydd deuluaidd yn tueddu gwneyd pawb 
yn siriol, ufudd a diwyd, yn eu galweciigaethau, a'r 
pethau hyn yn tueddu at lwyddiaut tymorol yn gystal 
ag ysbrydol ; y mae yn tynu bendith Duw ar yr oil a 
feddom, " Ond efe a fendithia drigfa y cyflawn." Ac y 
mae bendith Duw yn anhebgorol er llwyddiant. " Os yr 
Arglwydd nid adeilada y ty, ofer y Uafuria ei adeilad- 
wyr wrtho." Mae yr holl addewidion a roddodd Duw 
am atebiad gweddi yn cryfhau ein dysgwyliad am ei 
fendith. 

Effeithia crefydd deuluaidd ar ein crefydd bersonol, 
argraffa ystyriaethau o fawredd Duw a phwysigrwydd 
pethau ysbrydol ar ein meddwl. Effeithia yn ddaionus 
ar ein hymarweddiad ; cynydda ein dynoliaeth, ein 
cymwynasgarwch, a'n haddfwynder at ein teuluoedd, 
byddyn ein llanw k thangnefedd — pa le bynagyrelom, 
a pha ddygwyddiadau bynag a gymerant le yn ein teu- 
luoedd, bydd yn gysur mawr i ni ein bod wedi eu cyf- 
lwyno i Dduw mewn gweddi. 

2. Mae crefydd deuluaidd yn meddu dylanwad nerth- 
ol arlawn-drefn a Uywodraeth deuluaidd. Mae addol- 
iad Duw y Vreu a'r hwyr, yn dechreu a gorphen gor- 



KHAI O'l BHEGETHAU. 



85 



chwylion y dydd gyda chysondeb a gweddeidddra 
efengylaidd. Ysbryd fcrefn yw ysbryd crefydd ; mae 
yn meithrin undeb a heddwch, yn peri na byddo'r haul 
yn machlud ar eiu digofaint. Mae plant yn myned allan 
o deuluoedd i'r byd peryglus, yn wynebu ar luaws o 
brofedigaethau a maglau ; ac oni ddylai fod genym 
dosturi drostynt a gofal am danynt ? Gweddi yw 
un o'r moddion goreu i ddysgu crefydd i'r plant, i'w 
gwneyd yn sobr, ufudd a gonest. u Hyfforddia blentyn 
yn mhen ei lfordd, aphan heneiddio nid ymedy a hi." 

3. Mae buddioldei crefydd deuhiaidd yn ymddangos 
yn ei pherihynas a llwyddiant teyrnas y Cyfryngivr 
yn rjyffredinol. — Teuluoedd ydynt athrofeydd pob cym- 
deithas. Mae trefydd, dinasoedd, cenedloedd ac eg- 
lwysi, wedi eu gwneyd i fyny o deuluoedd. Pa ddylan- 
wad a ddichon un teulu crefyddol gael ar deyrnas neu 
wladwriaeth o bobl byd ddiweddy byd, trwy fod plant 
a gweinidogion duwiol yn dyfod allan o deuluoedd 
crefyddol, dan fendith Duw, yn cyflwyno yr un ysbryd 
i'w teuluoedd hwythau, a Fel y gwyby'ddai yr oes a ddel, 
sef y plant a enid, a phan gyfodent, y mynegent hwy 
i'w plant hwytliau," (Salm 78 : 6.) Mae crefydd deu- 
luaidd yn debyg i'r halen a daflodd y prophwyd i lygad 
y ffynon, yn lialltu'r lfrydiau. Mae nerth mawr mewn 
siampl ; fel yr oedd nkud a mam yn gwneyd, felly y 
gwnaf (man. Felly yr oedd yr eilunaddolwyr yn amser 
Jeremiah, (Pen. 14 : ?). Mae penau teuluoedd yn ofl- 
eryixau i ddamnio'r byd, nen i'w achub. 

III. Y G WhTIIDDA DLEUOX A GYFODIR YX EKBYX 
CREFYDD DJSULUAIDD. 

Owrthddadl laf. — Nid oes un gorchymyn pendant yn 
llyfr Duw dros arferyd crefydd deuluaidd. I'r cyfryw 
sydd yn gwneyd yr wrthddadl hon, gofynaf, A ydym i 
ymwrthod a phob dyledswydd Gristionogol nad oes 
genym orchymyn pendant yn llyfr Duw am dani? Ai 
ni ddylem addoli ar y dydd cyntaf- o'r wythnos ? A 
oes genym awdurdod i atal y rhyw fenywaidd oddiwrth 
Swper yr Arglwydd, am nad oes genym orchymyn pen- 
dant mewn cynifer o eiriau ? Mae yr hyn a adrodd- 

G 



86 



RHAI O'l BREGETHAI7. 



wyd yn yr esiamplau yn ddigonol i wrthbrofii yr wrth- 
ddadl hon. 

Gwrtlidcladl 2ail. — Nid oes dim gwahaniaeth rhwng 
y rhai sy'n gweddio Duw yn eu teuluoedd ag eraill. 
Yr oedd rhai yn amser Job o'r golygiadhwn, (Pen. 21 : 
15), "Pa beth ydyw'r Hollalluog fel y gwasanaetheni 
ni ef ?" a pha fudd fydd i ni, os gweddiwn arno ? Ac 
yn nydcliau Malachiyr oedd rhai yn dywedyd, " Oferedd 
yw gwasanaethu Duw." Bydded i'r esgusodwyr ystyried 
beth yw gwir lwyddiant. Onid heddwch tuag at Dduw, 
tangnefedd a dyddanwch yn y meddwl, gobaith da 
trwy ras, &c. ; a gallwn benderfynu nad yw yr anrheg- 
ion hyn iV cael ond yn llwybr ein dyledswyddac uf- 
udd dod i Dduw. Ac os edrycliwn allan i'r bjd, cawn 
weled fod gwahaniaeth mawr yn bod rhwng teuluoedd 
gweddi a ? r rhai diweddi. Pa deuluoedd sydd lawnaf o 
anghrefydd, anhyfiavv^nder, llwon, meddwdod, ac an- 
mharch i'r Sabboth, onid teuluoedd diweddi ? 

Gwrthddadl 3ydd. — Ei bod yn cael ei hesgeuluso 
gan y rhifedi lluosocaf, a chan rai dynion da, ac yn 
ganlynol nad yw mor bwysig ag y soniwyd ei bod. Y 
gofyniad yw, A ydyw yn ddyledswydd ai nid yw ? Os 
ydyw, nid ein rheol ni yw dilyn y lluaws i wneuthur 
drwg; mae hyn yn hytrach yn anogaeth iddi nag yn 
esgus rhagddi, a dylai gynhyrfu ein sel ati fod mor 
Ueied yn ymarferyd a hi — mae yn amheus iawn am 
dduwioldeb yr esgeuluswyr. 

Gwrthddadl kydd. — Nad oes gancldynt amser i gyf- 
lawni y ddyledswydd. Oyfeiriaf at gydwybodau y cyf- 
ryw yn ngwydd Duw, beth bynag fyddo eu masnachau, 
ai nid ydynt trwy ryw ffordd yn treulio mwy o amser 
yn segur nag a fyddai raid iddynt gymeryd i gynal yr 
addoliad teuluaidd ? ac, a oes un fasnach o gymaint 
pwys a mater enaid ? Onid yw ein holl fasnachau yn 
dibynu ar fendith Duw? Po helaethaf lyddo y fas- 
nach, mwyaf i gyd o angen sydd am weddi. Yr oedd 
masnach a gofal mawr ar Abraham, Joshua, Job, 
Dafydd, a Daniel ; er hyny yr oeddynt yn cymeryd am- 
ser i weddio. 



RHAI O'l BREGETHAU. 



87 



Gwrthddadl 5cd. — Mae difffg doniau yn wrthddadl 
gan laweroedd. Dyma yr unig amgylchiad niae dynion 
yn meddwl yn fach am'eu galluoeclcL Mae clyv/ed dyn 
yn dweyd na fedd ddawn i weddio, medd Esgob Wil- 
kins, yr un fath ag areithiwr yn methu siarad, neu 
deithiwr yn methu cerdded, neu dlawd yn methu car- 
dota, o eisiau doniau. Nid yw doniau hyawdl yn ang- 
enrhejdiol i weddio, ond teimlad o angen enaid ger 
bron Duw, " Y tlawd hwn a lefodd, a'r Arglwydd a'i 
clybu, ac a'i gwaredodd o'i holl drallodau." " Deued 
uchenaid y carcharorion ger dy fron," ac, " M ddiys- 
tyrodd eu dymuniad." 

Gwrthddadl 6ed. — Ofn a chywilydd. Gofynaf i'r 
cyfryw, a oes arnynt gywilydd i gyflawni eu gorchwyl- 
ion cynefin ? — a oes arnynt gywilydd i bechu? — a oes 
arnynt gywilydd i erlid a gwawdio crefydd a chrefydd- 
wyr ? — a oes rhy w beth mewn crefydd yn achos o gy- 
wilydd ? Cofled y cyfryw Marc 8:38. 

Gwrthddadl 7Jed. — Na chaniata eu tylwyth iddynt 
wneyd. Mae yr wrthddadl hon yn gyffredin wedi ei 
hadeiladu ar gamgymeriad; oblegid y mae plant yn 
gyffredin yn parchu crefydd, oni bydd eu meddyliau 
wedi eu caledu trwy gamymddygiadau eu rhieni, a 
bychan yw rhifedi y gwragedd hyny yn ngwlad efengyl 
a ddibrisiant ordinhadau crefydd i'r fath raddau ag y 
ceisiant rwystro eu gwyr i gynal addoliad yn y teulu. 
Gofynaf i'r penteulu sy'n ymesgusodi, A ddarfu i chwi 
wneyd prawf ? Os na wnaethoch, pa fodd y gwyddoch ? 
Mae gan benau teuluoedd awdurdod i gadw crefydd yn 
eu teuluoedd, ac os yw y wraig yn gwrthwynebu, "mae 
genych achos i yrnostwng ger bron Duw oblegid hyny; 
os yw y plant yn gwrthwynebu, yr ydych wedi colli 
eich llywodraeth deuluaidd mewn modd truenus, ac 
wedi esgeuluso eich dyledswydd tuagatynt yn yr amser 
a aeth heibio. 

Gwrthddadl Sfed, — Hir esgeulusdod crefydd deulu- 
aidd, na wyddant yn y byd pa fodd i ddechreu a dat- 
guddio anghysondeb eu cymeriad i'w teuluoedd. Mae 
yr wrthddadl hon, o'i gweithio allan, yn gwrthdaropob 



88 



LHAI O'l BBEGETHAU. 



adnew-yddiad, ac a rwystra bob pechadur i ddyfod at 
Iesu Grist am fywyd tragywyddol. Nid y w yn gy- 
wilydd i ddyn gyfaddef ei gamsyniadau a'u gadael. Yr 
oedd dyn ieuanc yn Khufain yn dyfod allan o dy 
drwg, a phan welodd Cato rinweddol yn dyfod ar yr 
heol, trodd yn ei ol yn ddioed. Ar hyn dywedodd Oato 
wrtho, " Tyred allan, tyred allan, cywilydd oedd myned 
i mewu, ond nid cywilydd oedd dyfod allan." Ond nid 
yw yr boll wrthddadleuon hyn ond dyfeisiau wedi eu 
mabwysiadu gan ddynion o feddwl Uygredig, yn gwir- 
foddol esgeuluso y ddyledswydd. 



PRE GET II VIII. 

PKEGETHU CEIST. 

" Yna Phylip a aeth i waered i ddinas Samaria, ac a bregethodd 
Grist iddynt." — Act. 8 : 5. 

Khoddir yn y benod flaenorol hanes un o'r gweith- 
redoedd mwyaf anghyfiawn ac ysgeler a gofnodwyd er- 
ioed, sef merthyrdod Stephan dduwiol. Ac yn nechreu 
y benod hon dangosir fod Saul o Tarsus (wedi hyny yr 
Apostol Paul) yn cytuno, yn cymeradwyo y weithred 
waedlyd, ac yn anrheithio yr eglwys ei hunan, gan fy- 
ned i mewn i bob ty, a llusgo allan wyr a gwragedd, 
efe a'u rhoddes hwynt yn ngharcliar. tJn gynllwyn- 
ion y diafol i ddmystrio eglwys Dcluw ydyw cyrhyrfu 
y byd iV herlid. Ond y mae yr Hwn sycld yn preswyl- 
io yn y nefoedd yn cliwerthin am ben ei ymgeisiadau 
dichellus — yr Arglwydd yn ei watwar ef a ? i weision, ac 
yn gwneyd iV cynddaredd ei folianu, gan wahardd 
gweddill eu cynddaredd. Gwir i'r dysgyblion gael eu 
gwasgaru gan yr erledigaeth ffyrnig; ond nid enillodd 
y gelyn ddim trwy hyny ; oblegid yn eu gwasgariad 
lawy fe loasgarwyd y gair lief yd. Gan faint eu sel a'u 
gwresawgrwydd crefyddol, yr oedd y brodyr, yn eu ffo- 
edigaeth, yn rhoddi y byd ar dan megysyn mhob man 
yr ymwelent. O'r cenhadau ymroddol hyn nid y lleiaf 



RHAI O'l BREGETHAU. 



89 



oecld Phylip, y diacon y dywedir am dano yn y testyn, 
a aeth i waered i Samaria, ac abregethodd Grist iddynt. 

I. Beth syud yx gynwysedig mewk phegethu 
Crist. 

1. Pregethu urddas a gogoniafot ei ierson. — Hyn a 
ddylai fod testyn penaf ein myfyrdodau. Oydgyferfydd 
yn ei berson ei* berffeithderau Daw, a phurdeb a sant- 
eiddrwydd gwreiddiol y ddynoliaeth. Ehaid pregethu 
mawr ddirgelwch duwioldeb fel yr ymddengys ynddo 
yn undeb dirgelaidd ac anymgyfFredadwy y ddwy natur 
ynddo. Mae yr boll gyfundraeth Gristionogol yn di- 
bynu ar hyn. A phe llvvyddai anffyddiaid i ddym- 
chwelyd y maen hwn sydd wedi ei sylfaenu yn Seion, 
fe ddisgynai yr holl oruwchadeiladaeth athrawiaethol a 
orphwysa ami i'r llawr gyda hi. Ond y mae cadarn 
sail Duw yn sefyli. Crist yn Dduw yn unig a fuasai 
yn ormod r'r ddaear; a phe ond dyn yn unig, ni buasai 
weddus i ? r nefoedd. Pe ond delvv y Duw anweledig, 
nid allasai dynion nesau ato ; a phe ond mab Dafydd, 
ar y Haw arall, buasai yn rhy isel i'r Duwdod. Ond fel 
Immanuel, y Duw gyda ni, y mae yn addas ladmerydd 
cydrhwng Duw a dynion, a'i groes Ef yn ganolbwynt 
diogel ac anrhydeddus i Nef a daear i gy far tod a'u gil- 
ydd i ymgofleidio mewn hedd. 

2. Ei ddwyfdl osodiadyn y swydd gy fryngol. — Pel y 
dangoswyd yn barod, ei briodoleddau fel Duw-ddyn yw 
ei gyfaddasder i'r swydd; ond ei osodiad ynddi gan y 
Tad a roddes iddo yr awdurdod i gyflawni ei dyled- 
swyddan. GelRr casglu o'r gyfrol Ddwyfol luaws mawr 
o dystiolaethau yn cadarnhau ei apwyntiad, yn clangos 
ei fod wedi ei osod yn Frenin ar Seion, mynydd sant- 
aidd Duw — ei fod wedi ei eneinio gan Dduw ag olew 
llawenydd til hwnt i ? w gyfeillion — fod yr Arglwydd 
wedi ei eneinio i efengylu i'r rhai llariaidd, a'i anfon i 
rwymo y rhai ysig eu calon, i gyhoeddi rhyddid i'r 
caethion, ac agoriad carchar i'r rhai sydd yn rhwym. 
Ac wedi ei berffeithio, efe a wnaethpwyd yn awdwr 
iachawdwriaeth dragywyddol i'r rhai oil a ufuddhant 
iddo,— wedi ei gyfenwi gan Dduw yn Archoffeiriad yn 



90 



EHAI O'l BKEGETHAU. 



ol urdd Melcliisedec. Dyma bethau yn nghylch Iesu 
o Nazareth, ag y mae yn hanfodol i'r byd eu gwybod ; 
ac felly dylem eu pregethu. 

3. Pur deb a santeiddrwydd ei nodwedd. — Yn nghy- 
meriad y Mab y mae pobpeth a ddichon crefydd gym- 
eradwyo, a pliob rhinwedd a ddichon addurno y ddyn- 
oliaeth. Yn ei fywyd gwelwn y ddeddf yn cael ei han- 
rhydeddu, a'i holl orchymynion yn cael perffaith uf- 
udd-dod. Mae colliadau yn y dynion goraf; ond am 
Iesu, gallai godi ei law i'r nefoedd, a herio byd cyfan, 
gan ddywedyd, "Pwy a'm hargyhoedda I o bechod?" 
" Ni wnaeth bechod, ac ni chaed twyll yn ei enau. Caf- 
odd y Tad Santeiddiol Iwyr foddlonrwydd ynddo. Yf 
oedd, ac y mae hefyd yn Archoffeiriad santaidd, di- 
ddrwg, dihalog, a didoleclig oddiwrth bechaduriaid. 

4. Yn helaetlirwydd ei gariad cCi ras. — Mae bywyd 
amarwolaeth Iesu yn esboniad tarawiadol ar nerth^ei 
gariad at ddynion, oedd yn cyneu fel fflam angerddol yn 
ei fynwes erioed. Mae ei ymddarostyngiad i breseb 
Bethlehem, i ddyoddef tlodi, dirmyg, erledigaeth, ac 
angau melldigedig y groes, yn ddatganiad o hono nas 
gellir ei amen. 

5. RMnwedd a digonolrwydd ei abevtli. — Dyma y 
pegwn pwysig ar yr hwn y mae holl gyfandrefn y pryn- 
edigaeth yn troi. Felly y mae yn annhraethadwy bwys- 
ig i ni tod genym olygiadau cywir, cyson, ac Ysgryth- 
yrol ar natur, dyben, a pherthynas lawn y Oyfryngwr 
d'r ddynoliaeth. Heb hyny, nyni o angenrheidrwydd a 
ballwn yn mhob pwnc. Mae y ddeddf yn gofyn per- 
fiPaith ufudd-dod oddiwrth holl ddeiliaid llywodraeth 
foesol y Jehofah ; ond y mae dyn wecli ei throseddu, ac 
o herwydd hyny y mae yn agored i'w melldithion, ac 
yn rhwym o fod tanynt, os nad ellir boddloni gofynion 
y gyfraith, a'i hanrhydeddu mewn rhyw ffordd arall. 
Wei, i'r dyben hyny, wele Fab Duw, etifedd cyfreithlon 
yr orsedd wen fawr yn y nefoedd, yn offrymu ei hun yn 
offrwm ac aberth i Dduw o arogl peraidd. " Canys yr 
hyn ni all^i y ddeddf, o herwydd ei bod yn wan trwy y 
cnawd, Duw a cldanfonodd ei Fab ei hun yn nghyffel- 



RHAI O'l BREGETIIAU. 



91 



ybiaeth cnawd pechadurus, ac am bechod a gondemn- 
ioddbechodyn y cnawd. Fel y cyflawnid cyfiawnder 
y ddeddf ynom ni, y rhai ydym yn rhodio nid yn ol y 
cnawd, eithr yn ol yr Ysbryd." A baich ein pregethiad 
ni ydyw, fed ei ddyoddefiadau a'i angau drud Ef wedi 
symud ymaith o du'r Xefoedd bob rhwystr i'n cadwed- 
igaeth ; a bod rliinwedd digonol yn ei waed Ef i sant- 
eiddio pawb, ac i lanhau oddiwrth bob pechod. 

6. Freyethu neu egluro egwyddorion ei deyrnas. — Fel 
gwobr ei lafurcaled, derbyniodd Iesu deyrnas; rhodd- 
wyd iddo bob awdurdod yn y nef ac ar y ddaear, fel ar- 
wydd o foddlonrwydd y Tad ynddo, a'i lawn gymerad- 
wyaeth o'r hyn a wnaeth ac a ddyoddefodd. Ac ar sail 
yr awdurdod bono, efe a genhadodd ei apostolion i fy- 
ned i'r holl lyd a phregethu yr efengyl i bob creadur. 
Tra yr oedd ar y ddaear ei him, ei brif orchwyl oedd 
egluro natur ei deyrnas, a chyhoeddi ei hegwyddorion ; 
ond wedi ei esgyniad i ogoniant, y mae hyny wedi ei 
ymddiried i'w ganlynwyr. Ac y mae angen neillduol 
eto, fel yn amser Crist ei him, i roddi cyhoeddusrwydd 
mawr i'w symledd aM hysbrydolrwydd — nad ydyw o'r 
byd hwn — na wneir hi i fyny gan bomp a defodaeth — 
nad. yw teyrnas Dduw fwyd a diod, ond cyfiawnder, 
tangnefedd, a llawenydd yn yr Ysbryd Glan. 

7. Uchder ei ddyrchafiad cCr ddelieulaw y MawredcL 
— Efe a esgynodd goruweh yr holl nefoedd, fel y cyf- 
lawnai efe bob peth. Anfonwyd gosgordd o angylion 
i'w gyrchu adref in state. Yr oedd ei ddysgyblion yn 
llygad-dyBtion o'r amgylchiad — eu bendithio ar fynydd 
yr Olewydd yr oedd pan gymerwyd ef. Ac w r edi iddo 
basio beibio i filoedd o ser, planedau, a heuliau, dacw y 
cerbyd breninol yn cyrhaedd hyd at gaerau y Jeru- 
salem nefol ; a dyma y gorchymyn yn cael ei roddi 
i'w groesawi a'i anrhydeddu : " byrth, dyrchefwch 
eich penau, ac ymddyrchefwch ddrysau tragywyddol, 
a Brenin y gogoniant a ddaw i mewn. Fwy yw y 
Brenin gogoniant hwn ? Arglwydd y lluoedd, Efe yw 
Brenin y gogoniant." 

II. Pa fodd y dylid pregethu Ckist. 



92 



EH A I 01 BREGETHAU. 



1- Gydag am can gonest i'w ddyrchafu. — Mae yn 
ddichonadwy i ni bregefchu trwy em hoes, ac eto fod 
heb bregethu Crist — pregethu ein hunain, ac nid Crist 
Iesu, yr Arglwydd; dwyn ei enw santaidd i'npregeth- 
au, a dweyd weithiau yn lied dda am ei ragoriaethau, 
eto fod yn bersonol ac ymarferol ddyeithr i'w Ysbryd 
a'i ddoniau achubol — prophwydo yn ei enw, ac yntau 
heb ein hadnabod — pregethu i eraill, a bod ein hunain 
yn an^hymeradwy. feddwl sobr! Ofnwn, gan hyny. 

2. Gydag awydd cryf am fod yn offerynol i enill en- 
eidiau i gredu ynddo, — Gymaint ag a baro i ni erfyn 
drost Grist ar ein gwrandawyr ddod i gymod & Daw, 
ac i wneuthur ein hunain yn bobpeth i bawb, fel y 
gallwn yn hollol enill rhai. 

3. Gydag yni a gwresawgrwydd, a JielaetJider dyfal- 
larliaol. — Er cael gwrthwynebiadau, dylem ddal ati. 
Nid yw y ceidwaid ar y mur i dewi ddydd na nos ; er 
na chredir i'n hymadrodd yn ami, ni wiwrhoddi i fyny 
— ac er na ffyna na hwn yma, na hwn acw, ein dyled- 
swydd ni yw gwasgaru yr had da, bod yn sicr, diymod, 
a helaeth yn wastad, a ni yn gwybod na bydd ein llaf- 
ur yn ofer yn yr Arglwydd ; hau mewn dagrau, eto 
mewn gobaith cael yn y man lawen gasglu ysgubau. v 

III. PAHAM Y DYLEM BREGETHU CRIST. 

1. Am mai Efe yn unig ydyiu Iachawdivr y lyd. — 
Efe ydyw gobaith holl gyrau y ddaear, a ? r rhai sydd 
bell ar y mor, Byd heb obaith a fuasai byd heb Grist. 
Gallasem fFarddio colli haul natur yn fil gwell na Haul 
Cyfiawnder, a'r hwn yr ymwelodd i)uw, o diriondeb ei 
drugaredd, a'n daear. 

2. Mae giveitliredoedd Crist yny hyd yn fwy liaeddol 
i'w cyJioeddi na gtueithredoedd neb arall a fu ynddo 
erioed. — Os cyfansoddir arwrgerddi gan feirdd Groeg a 
Ehufain, i osod allan wrolweithiau eu cadbeniaid rhy- 
felawg ; os traethir cymaint am haelfrydedd Howard, 
a gwladgarwch Washington, yn sicr mae yr hyn a 
wnaeth Iesu yn haeddu ei bregethu. 

3. Mae y datguddiad a wnaed ini oW hyn afwriada 
ynmliellaclitvneyddros ei drigolion, ynein rluuymo i'w 



AXERCIIIAD, &C. 



93 



bregethu iW byd. — Addawa deyrnas i'r rhai a'i dilynant 
yn ei brofedigaethau ; gorphwysfa dragywyddol i'r rhai 
a lafuriant heb ddiffygio yn ei winflan ; gogoniant i'r 
rhai a ddyoddefant gydag Ef dros yr amser presenol 
hwn — mewn gair, ni welodd llygad, ni chlywodd clust, 
ac ni ddaeth i galon dyn y pethau a ddarparodd Duw 
i'r rhai a'u carant Ef. Angenrhaid yntei'r byd wybod 
hyn. Dyna, os dim, a'u henilla i'w gofieidio. Gwae ni 
oni phregethwn. 

ADDYSGTADAU. 

1. Mor fawr yw braint a cliyfrifoldeb pregetliwyr. 

2. Os ydyw mor bivysig i ni bregethu Crist, fodpwys 
maivr lief yd i'n gwrandawyr ei dderbyn a cliredu ynddo. 
— Pa fodd y diangwn ni os na fymvn cldyfod ato, ac os 
esgeuluswn iachawdwriaeth gymaint ? 



ANERCHIAD AR Y GEXADAETH GAETEEFOL. 

Traddodwyd yis" Cixci^KATr, Nadolig, 1849. 

Mae y byd i gael ei lanw A llythyren yn gystal ag 
ag ysbryd Cristionogaeth. Mae y goleuni nefol a dor- 
odd ar Galfaria, i ymdaenu dros yr holl ddaear, o for 
hyd for, ac o'r afon hyd eithaf y byd. Ac y mae i gael 
ei wasgaru trwy offerynoliaeth dynion — nid yn wyrth- 
iol, na thrwy ryw oruchwyliaethau anghyffredin o ei- 
ddo rhagluniaeth y Nef. Cwmpesir hyn trwy gyd- 
weddiau, cydgyfraniadau, a chydymdrechiadau y saint 
o'i phlaid. Ond i ba le y trown ni i edrych am y fath 
ymegniadau i ddwyn y gwaith da yn mlaen ? I Asia, 
o'r lie y daeth allan ? Na, mae caddug Mahometan- 
iaeth ac ofergoeledd fel wedi ymsefydlu ar y wlad bryd- 
ferth hono a'i thrigolion. Ac os trown ein golwg wedi 
hyny tua rhai parthau o Ewrop, nid llawer mwy gob- 
eithiol yr ymddengys pethau i ni ar hyn. Dacw Ews- 
sia, gyda'i miliynau o # serfs, ac a dosbarthiadau eraill 
ei dinasyddion, i fesur hefyd, yn gorwedd yn wasaidd 
wrth draed un dyn, ac a iau drom eglwys Groeg ar eu 



94 



A2s ERCHIAD AR Y 



gwarau. Prif nod yr ymerodraeth hono ydyw eangu 
ei therfynau ei hun — nid llwyddiant teyrnas Brenin 
Seion — a gwna hyny gyda'r cledd, y bidog, a'r gyflegr, 
a thrwy waed a chelanecld. Ofer hefyd yr edrychir 
taa'r Almaen am ymwared, oblegid yr oil a all hi ei 
wneyd tros grefydd bur yn bresenol ydyw ei chadw yn 
fyw yn ngbanol ei hanffyddiaeth ryfygus, a'i chwareu- 
dai, a'i phleserdai, sydd yn fagwrfau yr anfoesoldeb 
bryntaf. Mae Awstria a Ffrainc, yr Hispaen, Portugal 
ac Itali, ynte, yn hollol tan awdurdod y Butain Fawr 
Babyddol, nid yn unig yn analluog i wneyd dim tros 
ddiwylliad gwledydd eraill, ond mewn angen am gyn- 
orthwy o fanau eraill, i ysgwyd ymaith oddiarnynt yr 
ormes lethiadol. Edrychwn bellach i Brydain Fawr. 
Mae hi wedi gwneyd llawer er efengyieiddio y cenedl- 
oedd. Mae miloedd o'i phlant hi wedi dyoddef mer- 
thyrdod yn achos Cristionogaeth, ac y mae hyd yn nod 
ei rhyfeloedd hi yn yr India a China, a buddugoliaeth- 
au yr Unol Dalaethau ar Mexico, wedi eu goruwch- 
lywodraethu gan Dduw i ledaenu Beiblau, ac agoryd 
drysau i genadau hedd fyned i lafurio i feusydd pagan- 
aidd. Ond nid yw pobl orchfygedig yn barod iawn i 
dderbyn crefydd eu gorchfygwyr. Nid oes cydgordiad 
cydrhwng arfau rhyfel a deniadau at dduwioldeb, ac y 
mae amser maith yn ofynol i ddileu y rhagfarnau cen- 
edlaethol a gynyrchir gan ddifrod ^ chreulonderau ym- 
rysonau felly. Mae gan Loegr hefyd waith mawr fw 
wneyd gartref, i ddatod y briodas anachaidd rhwng yr 
Eglwys a'r Wladwriaeth. Ac wedi iddynt gael llonydd 
cyhyd yn yr undeb anghydmarus, nid gorchwyl hawdd 
na diberygl i'r naill na'r Hall a fydd eu hysgaru. Eto 
dylid gwneyd hyny, ac fe'i gwneir — nid mewn blwydd- 
yn, na deg, nac efallai haner can' mlynedd. Ond pe 
buasai hyny wedi ei gyflawni yno, mae crefydd oli y byd 
yn ormod gorchwyl i un genedi fechan. L ,b'le, ynte, 
yr edrychwn am yr adgyfnerthion angenrheidiol, ond 
i'r wlad hon ? Mae hanesiaeth, rheswm, a phrofiad yn 
cydgyfeirio at .gymysgedd genhediig America am y cen- 
hadau cyfaddasaf i ddwyn y gwaith hwn yn mlaen yn 



GEJSTADAETH GAKTKKFOL. 



95 



y dyfodol. Yr yclym yu sefyll yma megys ar derfynau 
eithaf y ddaear, i wasgaru bendithion tymorol a chref- 
yddol yn mhob cyfeiriad — i Greenland ac Ynysoedd y 
Tawelfor — tros y Werydd i Affrica, ac i'r Gorllewin, 
trwy ein tiriogaethau Uydain ein hunain, a thros y mor 
mawr, llydan,J China. Gellir ystyried y tadau perer- 
inol cyntaf a ddaethant ymao Loegr, fel cenhadau Crist 
i gymeryd meddiant o'r wlad enwog lion yn ei enw Ef. 
Ar eu hoi hwy mae rhyw amrywiaeth rhyfedd o bobl 
wedi ymfudo yma, Mae bywiogrwydd y Ffrancod, syn- 
wyroldeb yr Ysgotiaid, diwydrwydd yr Ellmyniaid, 
gwresogrwydd y Gwyddelod, a diniweidrwydd y Cym- 
tj, yn cyfarfod yma, ac yn caelen cyfrodeddu yn bryd- 
ferth gyda'u gilydd yn gymdeithasol a chrefyddol. 
Meddylier, gan hyny, y fath fantais y mae hyn yn ei 
roddi i ni ragor pobl uri wlad arall, i wneiithur daioni 
yn gyflfredinol, ac i wasanaethu ein cenedlaeth. Oni 
ddylem, ynte, fod yn ymroddol iawn i ddiwyllio ein 
gwlad ein hunain ? Gallwn wneyd, gyda bendith yr 
Arglwydd ar ein llafur. Mae ameu hyny yn anffydd- 
iaeth o'r fath waethaf — yn wadiad o nerth, gwiredd, ac 
o lywodraethiad, a hyd yn nod fodolaeth Duw! Os 
codwn ni ati hi, a gwneyd ein rhan yn ffyddlon adyfal- 
barhaol, ni bydd ein llafur yn ofer yn yr Arglwydd. 
Fr dyben hyny rhaid planu cangen-genadaethau car- 
trefol ar hyd a lied y Avlad, ac atolygu ar Arglwydd y 
cynhauaf anfon allan weithwyr Ilawn o ffydd, o sel, ac 
o'r Ysbryd Glan, ac a'u calonau yn llosgi gan gariad at 
Grist, a chan awvdd i gadw eneidian, i gymeryd s^ofal 
o'r oyfryw. A plum y ceir hwynt, rhaid i ninau eu 
hanfon, a'u cynal yn y meusydd hyny, ac edrych na 
laeso eu dwylaw o herwydd eisiau. Mae addewidion a 
phrophwydoliaethau yr Ysgrythyr yn ein sicrhau mai 
canlyniad dedwydd hyny a iydd, tywalltiad helaeth o'r 
Ysbryd o'r ueheider, ac y bydd yr anialwch yn ddoldir, 
ac y cyfrifir y doldir yn goed-tir — yna y trig barn yn yr 
anialwch, a chyfiawnder a erys yn y doldir. Diwreiddir 
yma ddrain a mieri Pabyddiaeth, ei hegwyddorion 
llygredig, ei threfniadau eglwysig, sydd liollol wrth- 



96 



ANERCHIAD, &C. 



wynebol i addysgiadau ein Cyfansoddiad Llywodraeth- 
ol ; a'i chwil-lysoddd, sydd flotiau duon, hyd yn nod 
ar gymeriad yr oesau tywyllion, am eu barbareidd-dra. 
Ac er fod anffyddiaeth yn frigog yma yn bresenol, fe'i 
llwyr arloesir o flaen dyfodiad nerthol a gogoneddus 
Mab Daw yn y llwyddiant mawr addawedig ar yr efeng- 
yl. Gyfeillion, mawrhawn ein brain t, ein bod yn cael 
cydweithio a Duw i cldwyn y cyfnewidiadau dymunol 
hyn oddiamgylch, yn nghreadigaeth y nefoedd newydd 
a'r ddaear newydd, yn y rhai y cartrefa cyfiawnder ; a 
meddyliwn gymaint yn rhagorach ein manteision ni yn 
yr oes lion i wneuthur daioni, na ffyddloniaid cenedl- 
aethau sydd wedi myned heibio. Yr unig fodd y gallai 
Paul helpu lledaeniad Gair Daw oedd trwy ymweliadau 
personol & lleoedd, a thrwy ysgrifenu llythyran at yr 
eglwysi, a'r rhai hyny i gael eu hadysgrifenu gan eraill, 
a'u hanfon nid gydag agerdd, fel yn ein dyddiau ni, 
ond yn nwylaw personau a deithient ar draed, y rhan 
fwyaf. Ac eto gallai yr Apostol gywir a gostyngedig 
ddywedyd : " Trwy nerth arwyddion a rhyleddodau, 
gan nerth Ysbryd Duw; hyd pan o Jerusalem, ac o 
amgylch hyd Illyricum, y llenwais efengyl Crist." Pa 
faint mwy a wnaethai pe cawsai, fel nyni, argraffwasg 
at ei wasanaeth, i droi ailan filoeddo Feiblau bob dydd ; 
pe cawsai y clud-gerbydau buain sydd genym ni iV 
hanfon ; pe cawsai fiioedd o genhadau trwy y gwled- 
ydd, o wasgarwyr traethodau a colporteurs i'w helpu ! 
Oni ddylem ninaa, frodyr, ymroi ati ? Mae Duw yn 
galw yn uchel arnom i ddyfod alla-n yn gynorthwy iddo 
yn erbyn y cedyrn. Mae genym y seiliau cryfaf i hyder 
yn llwyddiant yr anturiaeth, yn mwriadau tragywyddol 
y Jehofah, yn rhinwedd aberth Galfaria., yn y llwydd- 
iant mawr sydd wedi ei dilyn yn barod, yn arwyddion 
yr amseroedd presenol, y drysau sydd yn agoryd i dder- 
byn yr efengyl. Deffrown yn gyfiawn, ynte, ac na 
phechwn ; canys nid oes gan rai wybodaeth o Dduw. 



EI BPJF WEDDXODAU. 



or 



AMLLNELLIAD O'l BPJF WEDDXODAC : 

FEL PREGETH WR 3 DUW1HYDD, A GWEINIDOG. 



Diangenrhaid i ni geisio rhoddi desgrifiad o ffurf ei 
berson, a delweddau ei wynebpryd, gan yr arddangosir 
hwynt mor gywir yn y darlun yn nechreu y gyfrol. 
Bernir fod hwnw yn un rhagorol o hono tua'r amser y 
cymerwyd ef, sef yn 1850,. neu 1851. Ond y mae cyf- 
iawnder a'r ardebydd yn em rhwymo i ddweycl iddo ei 
adgynyrchu dan yr anfanteision mwyaf. Tynwyd ef 
allan o dwr (group) teuluaidd ; ac, fel yr oedd gwaeth- 
af y modd, gwthiesid ef, yn eu trefniad i gongl gyfyng 
a thy wyll. Buasai yn well genym ei gyflwyno yma iV 
gyfeillion fel yr edrychai tua diwedd ei oes, pan yr ad- 
nabyddid ef fel yr " Hynafgwr Davies, Kadnor." Ond 
dyna yr unig ddarlun o hono sydd ar gael gan ei ber- 
thynasau, a hyd y gallasom ddeail, wedi ymchwiliad 
manwl, gan neb arall hefyd. 

Fel pregethwr, enillodd iddo ei hnn radd dda par; yn 
ieuanc, ac ni chollodd ei goron wedi iddo heneiddio. Yr 
oedd yn draddodvvr llithrig ac effeithiol. Dibynai gryn 
lawer am luvyl ar gydymdeimlad y gyniilleidfa, ac os 
byddent grintachlyd o'u moliant a'u hamenau uchel, 
ni pheferusai ofyn am danynt, a danod iddynt yr an- 
niolchgarwch a'u gwnai mor gyndyn i daln cymaint a 
hyny o deyrnged i'r Hwn, ag efe yn gyfoethog, a 
ddaeth er ein mwyu ni yn dlawd, fel y cylbethogid ni 
drwy ei dlodi ef. Yn nghyfansoddiad ei bregethau, 
mae yn anhawdd penderfynu pa un ai yr elfen destyn- 
ol, ai athrawiaethol, sydd fwyaf cyhoed'dns. Ond nid 
oedd waeth pa un a ddygwyddai gael y flaenoriaeth, ni 
fethodd un amser a chysylltu yr ymarferol a'r naill a'r 
Hall. 

Perthynai iddo yn y cymeriad dan sylw amryw hy- 



98 



EI BRIF WEDDKODAU. 



nodion — eccentricities— -rai ag y mae gonest argyhoedd- 
iad o ddyledswydd yn ein rhwymo iV hanghymeradwyo, 
am y credwn iddynt wneyd niwed iddo, a bod i fesur 
yn rhwystrol i dueddbeniad da a chyffredin ei bregeth- 
au. Mae genym ei addefiad ei hun, fod Uawer o hen 
geinciau ceimion yn perthyn iddo pan aeth i'r Ooleg ; 
ac iV gydfyfyrwyr droi amryw o honynfc ymaith, trwy 
wawdiadau digrifol o hono; ac nid oes le i amheuaeth, 
ped arosasai i fyned drwy ei dymor yn yr Athrofa, nad 
ysgythrysesid ychwaneg o honynt drwy yr un modd- 
ion, y rhai oeddynt ry amlwg yn ei arddull a'i agwedd- 
ion i roddi i'w bregethiad bob amser y cymesuredd a 
ddymunesid. Nid ein meddwl wrth ddywedyd hyn 
yw, fod dim yn debyg ynddo yn yr areithfa i'r pregeth- 
wyr cellweirus hyny y dy wed Sterne am danynt, y gell- 
id meddwl wrth wrandaw arnynt rai prydiau, " y dy- 
munent daflu euperwigau i wyneb en cynulleidfaoedd." 
Na, yr oedd Mr. D. yn un o'r pregethwyr mwyaf sobr ; 
ac eto, yn nghanol ei ddifrifwch, a phoethder ei eiddig- 
edd dros ogonianty Gwaredwr — a phan, fel Jeremiah, 
yn llawn o lid yr Arglwydd ; ac, wedi blino yn ymatal, 
y tywalltai ef ar gynulleidfaoedd — bradychai weithiau 
ddiffyg gofidus mewn barn a chwaeth, yn y mydumiau 
a wnai, yn nghyd a^r don, a'r termau a arferai. Tuedd- 
ai hyn i beri i rai, nad adwaenent ef yn dda, feddwl ei 
fod yn haner ysmalio, pan, mewn gwirionedd, y byddai 
iddo dristyd mawr, a gofid dibaid iV galon yn achos 
eneidiau yr annychweledig. A^r effaith amlwg yn rhy 
fynych hefyd a fyddai ysgafnder yn y gwrandawyr, a 
hyd yn nod chwerthiniad.au uchel, lie y byddai y preg- 
ethwr, a Duw hefyd, " yn galw i wylofain, ac i alarnad, 
ac i foeledd, ac i ymwisgiad mewn sachlian." 

Yn awr, gan fod y mater hwn wedi dod i fyny heb 
ei drawslusgo, nid ystyrir ef allan o le i ni yma ddal ar 
yr achlysur i ddatgan yn ddifloesgni ein barn fod gal- 
wad uchel am ddiwygiad tra chyffredin yn ein mysg yn 
nglyn ag ef, a'r fath ddiwygiad grymus a thrwyadl ag 
a ysguba o'r ddesc gysegredig bobpeth tebyg i chwardd- 
gampwaith a mursendod, a rydd weddeidd-dra i draed, 



EI BRIF WEDDXODAU. 



99 



a phuredd i wef usau y rhai a efengylant ynddi, ac a'u 
prydferthant a symledd, a difrifoldeb, ac a naturiol- 
deb yr At h raw Mawr. 

Darllenasom yu ngwaith rhyw awdwr Seisnig, fod 
edrychiad Charles, o'r Bala, yn yr areithfa, ynddo ei 
hun, yn bregeth ddylauwadol ar hynawsedd Cristion- 
ogol; ac am Massillon, fod ei ymddangosiad yn y pul- 
pud mor ostyngedig, mor rydd oddiwrth rydresgarwch, 
mor ddiefrydol, ac eto mor briodol ei ystum, mor deim- 
ladwy ei don a chyfaddas ei iaith, i drosglwyddo ei 
ddrychfeddyliau ysblenydd iV wrandawyr, nes y gor- 
fuwyd y pruddrithiwr Baron, wedi bod yn ei wrandaw 
nn tro, i wneyd yr addefiad darostyngol a ganlyn parth- 
ed ei alwedigaeth ei hun : — " Fy nghyfaill, mae Mas- 
sillon yn areithiwr, tranadydym ni OTbdLchwareuwyr" 

Eel duwinydd, Calvin cymedrol oedd Mr. D. ; dar- 
llenodd a meddyliodd lawer yn mherthynas i'r athraw- 
iaeth sydd yn ol dnwioldeb; a chredwn ■ iddo, wedi 
manwl a phwyllus olrheiniad, ddewis canol y ffordd 
cydrhwng eithafoedd Arminiaeth ac Antinomiaeth. 
Daliai yn lew, a datganai yn groew fel rhai o brif er- 
thyglau ei ffydd — iawn cyffredinol, a rhyddid ewyllys 
dyn yn nerbyniad neu wrthodiad bywyd tragywyddol 
ar y naill law, a phwysfawredd ac anhebgorecld y dy- 
lanwadau dwyfol ar y Haw arall, er gwir ddychweliad 
pechaduriaid at Dduw. Gellir dywedyd ei fod yn un 
o ddysgyblion Dr. Edward Williams, Eotherham. Yr 
oedd yn edmygydd digel o weithiau gorchestol y duw- 
inydd enwog hwnw ar "Uniondeb y Llywodraeth 
Ddwyfol, a Phenarglwyddiaeth Gras/' a'i " Amddiffyn- 
iad i Galfiniaeth Gymedrol " yn erbyn Esgob Lincoln, 
Lloegr. Er fod ganddo barch mawr i, ac ymddiried 
.diysgog mewn awdwyr eraill, hen a diweddar, addefai 
mai dyna y llyfrau a roddasant fwyaf o oleuni iddo, ac 
o foddlonrwydd i'w feddwl ar " gymeriad deublygDuw, 
a chymeriad deublyg dyn — y rhai sydd fel dwy wy thien 
yn rhedeg trwy yr holl ddadguddiad." 

ran ei farn ar natur eglwys, yr ydoedd yn Gynull- 
eidfawr egwyddorol a chyson. Myntumiai fod hawl 



100 



EI BRIE WEDDNODAU. 



gan y nifer leiaf o Gristionogion a } 7 mgyfamodant &'u 
gilydd i addoli yr Arglwydd, a chynal i fyny goffadwr- 
iaeth o'i enw, i wneydhyny fel y barnont ddoethaf eu 
hunain ; acnad oes gan un llys eglwysig awdurdod i ym- 
yryd a'u hachosion, trwy orfodi arnynt fesurau a ffurf- 
iau, na swyddogion yn groes iV hewyllys eu hunain, 
nac iV cospi am eu gwrthod. A'r hyn a wyddom yr 
ydym yn ei dystiolaethu pan yn dywedyd, yr arferai 
wylio gyda dyfalwch ac eiddigedd dros iawnderau per- 
sonau ac eglwysi lleol, rhag cyfyngu arnynt gan drais- 
arglwyddiaeth gorfforaethol neu gymanfaol. Ac am 
swyddogion yr eglwys, fel y canlyn yr atebodd ofyniad 
yn eu cylcli a gyfeiriwyd ato : " Nid oes ond dau ddos- 
barth i fod ynddi — sef Esgobion, Henuriaid, Gweinid- 
ogion, neu Fugeiliaid i bregethu y Gair a gweinyddu 
yr ordinhadau ; a Diaconiaid i wasanaethu byrddau — 
bwrdd yr Arglwydd, bwrdd y weinidogaeth, a bwrdd y 
tlodion." m 

Fel gweinidog, yr oedd yn nodedig am ei weithgar- 
wch. Nid allai oddef seguryd yn unman. M chy- 
ffyrddodd y drwg hwnw erioed ag ef ; ac nid ydym yn 
credu y beiddiasai neb awgrymu y fath beth am dano. 
Pe gwnaethid, buasai yn ddigon i beri i'r ceryg yn mur- 
iau, a'rtrawstiau yn ngwaith coed yr holl addoldai y 
bu yn pregethic ynddynt, lieb son am y rliai y bu yn 
brif offeryn i dalu am danynt, i lefain yn grocli yn er- 
byn yr enllib ar ei gymeriad, ac i beri hyd yn nod i 
ganoedd o hen foncyffion coedydd ar ei dyddyn yn 
Allen, i uno gyda hwynt yn ei amddiffyniad. Fel llawer 
o ? i frodyr yn y weinidogaeth yn yr Hen Wlad ac yma, 
rheidrwydd a osodwyd arno i weithio a ? i ddwylaw er 
cynaliadei deulu, ac iawn-addysgiad ei blant. Oblegid 
nid digon at hyny y gydnabyddiaeth a dderbyniai 
oddiwrth yr eglwysi. Nid hawdd, beth bynag, wedi 
bod yn aredig, neu blanu corn, neu fedi yn ngwres y 
dydd, oedd cerdded gryn bellder i gynal cyfarfodydd 
gweddi, neu gyfeillach eglwysig yn y capel, nac 
ychwaith eistedd yn ei fyfyrgell yn hir i barotoi preg- 
ethau erbyn y Sabboth. Eto efe a'i gwnaeth yn ew- 



EI BR LI? WEDDtfODAtJ. 



101 



yllysgar am flynyddau. Digon tebyg na byddii ei 
bregethau ambelidro, dan yr amgylchiadau hyny, mor 
orphenol a thrwsiadus ag y dymunesid iddynt fod, a'i 
fod hwyrach yn ddiarwybod yn ail-ad rodd yn rhy fyn- 
ych ifoddhau ambell feirmad hunan-ddoeth ynmysg ei 
wrandawyr. Ond, heb gymeryd arnom y gwaith o'i 
hollol gyfiawnhan yn y mater hwn. dywedwn y dylasai 
y rhai a'i beient am na fuasai laiyn y mae*, a mwy yn 
ei study, gofio leied oedd ei weinidogaeth yn ei gostio 
iV llogellau, ac, heblaw hyny, ei bod bob amser yncael 
ei gwneyd i fyny ofioyd iach, a gwirioneddau agy mae 
genym banes yn yr Ysgrythyr am rai oedd a nevvyn a 
syched arnynt am wrandaw geiriau Duw, yn atolygu 
ar Paul a Barnabas, i bregethn " y geiriau ityn iddynt 
y Sabboth nesaf ; " ac nad oedd preffethu, mwy nac 
ysgrifenu "yr un pethau" trosodd flin gan yr Apos- 
tol, tra i'w wrandawyr yr oedd yn ddiogel a manteisiol 
i'w cynydd mewn gras a gwybodaeth. 

Dygai fawr Bel dros yr Ysgol Sabbothol. Planodd 
amryw gangenau, a dyfrhaodd fwy. Ystyrid ef yn un 
o gefnogwyr gwresocaf y sefydliad yn Swydd Drefal- 
dwyn, os nad yn Ngogledd Oymru. Cymerai ddyddor- 
deb neiUduol mewn cyfarfodydd arholiadol ; ac yr oedd 
ganddo ffordd hapus iawn i greu dyddordeb ynddynt. 
Anfonid am dano o bell ac agos i wasanaethu ar ach- 
lysuron felly. Safai yn nchel yn Llanbrynmair — Ath- 
en yr Annibynwyr yn Ngwynedd, fel holwr ysgolion. 
Clywsom y byddai cystadleuaeth frwd, ond brawdol, 
cydrhyngddo weithian, yn yr Hen Gapel, a rhai o 
gedyrn yr Esgobaeth bono, Ilwyrach y byddai yn or- 
mod dweyd yr arferai yn fwriadol daenn rhwydan i'w 
traed ar ymylon y Ifyrdd yr arweiniai hwynt ; ond y 
mae yn ddiogel dweyd nad allai gelu ei foddineb wrth 
weled rhai o honyntyn llithro iddynt, ac yn ymnyddu 
wrth geisio dod yn rhydd o honynt. Os atebid ei* heb 
fethu unwaith, cyfrifid hyny yn gryn orchest. Edrych- 
id yn wastad am ryw ddal-fachau (catches) cywrain a 
dyeithr oddiwrtho, a pharai y dysgwyliad hwnw iddynt 
astudio y pwnc yn drwyadl, a chwilio yn ofalua iddo 
11 



102 



EI BRIF WEDDXODAU. 



yn ei holl gysylltiadau. Cyfansoddodd lawer o bynciau 
ysgolion, rai ar ol ei ddyfodiad i America; apharhaesei 
fwa yn gryf o blaid yr achos da hvvn hyd derfyn ei 
daith. Bu yn yr ysgol y Sabboth olaf o'i drigiad ar y 
ddaear. 

Yr ydoedd yn gyfaill calon i lo~b diwygiad, gwlad- 
wriaethol ac eglvvysig; ao i'w ganfod yn ddieithriad yn 
mlaen-res y rhai a ddadleuent drostynt. Unwaith yr 
argyhoeddid ef fod y mudiad yn dda, ni phetrusai o 
herwydd ei newydd-deb cyn ymrestru tan y faner a'i 
cynrychiolai, i ymdrechu dros ei lwyddianfc. Nid un o 
filwyr yr " Odyn Galch" ydoedd, y rhai a ymguddip.nt 
nes y gwelant o du pwy y try y fuddngoliaeth cyn 
declireu bloeddio a lluchio i fyny eu capiau. Nid oedai 
i holi a oedd yr achos yn boblogaidd, a rhai o'r pen- 
aethiaid yn credu ynddo, ac o'r cyfoethogion yn ei ar- 
ddel cyn gwneyd ei feddwl i fyny a roddai ei ddylan- 
wad o'i blaid. Troes allan gyda Meibion Dirwest, yn 
y rhyfelgyrch ar gestyll meddwdod a diota, pan oedd- 
ynt yn anaml mewn cydniariaeth, yn weiniaid, a dir- 
mygedig. Cymerodd gwyn y caeth i fyny yn yr Unol 
Dalaethau, a dadleuodd dros ei iawnderau, gyda'r un 
hyfder a brwdaniaeth ag y gwnai o'r tu hwnt i ? r Wer- 
ydd. Gwnaeth felly pan wyddai fod hyny jn ei osod 
yn agored i aflonyddwch a pherygl personol, ar adegau 
ac mewn manau ag yr oedd y caethfeistri a'u cydfrad- 
wyr gwasaidd yn ddigon digywilydd a mileinig i daflu 
ei fath ef i garcharan, wedieu gwisgo yn gyntaf a chot 
o byg a phlyf. Ac y irae y gair ar led yr arferai fynychu 
un o addoldai y Negroaid yn y ddinas hon, ac iddo rai 
troion wneyd anerchiadau mor danllyd a hyawdl 
iddynt, nes y torodd allan yn orfoledd cyffredinol trwy 
y dorf, ac yntau yri gwaeddi gogoniant yn eu canol yn 
Gymraeg. 

Peth arall canmoladwy iawn ynddo fel gweinidog 
oedd manylwch ei wyliadivriaeth dros yr holl iraidd tan 
ei ofal. Bugeiliai y defaid a phorthai yr wyn. Ceisiai 
ddilyn esiampl y Penbugail sydd yn dwyn yr wyn yn ei 
fynwes, ac yn coleddu y mamogiaid ; ac, fel goruchwyl- 



EI BRIF WEDDXODAU. 



103 



iwr ffyddlon a doeth, a osodasid ar deulu Daw, roddi 
i'r plant en cyfluniaeth mewn pryd. Mae hyn yn 
gasgliad naturiol oddiwrth yr amrywiaeth a ganfydd- 
wn yn mhenan ei bregethau talfyredig. Dosberthir 
hwynt fel " pregethau i'r hen bob!" a "chynghorion i 
bobl ieuainc," &e. Ond, lieblaw hyny, y mae genym y 
dystiolaeth ganlynol o'i eiddoei hun i'n hategu ar hyn : 
" Y dull a gymerais i gyflawni fy ngweinidogaeth oedd 
bod rnor gyson ag ygallwn yn nghylchoedd cymdeith- 
asol yreglwys. Trwy hyny byddwn yn cael mantais i 
wybod teimladau yr aelodau, a pha wirioneddau a fydd- 
ent fwyaf pwrpasol i'w hamgylchiadau o wythnos i 
wytbnos ; heb hyn gwyddwn nabyddai fy mhregethau 
ar y goraf ond megys saethau a'r antur. Mabwysiedais 
yr arfepiad hefyd o ysgrifenu llythyrau personol at rai 
a feddyliwn a fyddent tan wasgfa yn nghylch en cyflwr ; 
acyr wyf yn gwybod i hyny, tan fendith yr Arghvydd, 
fod yn t'uddion i enill rhai i dderbyn Crist. Mae rhyw- 
beth mewn llythyr crefyddol sydd yn ymddyddan yn 
ddystaw a'r gyd wybod, ac yn gadael argraff ddwfn ar y 
galon." 

Ond coron ardderchawgrwydd ei weinidogaeth oedd 
ei Christionogrwydd amlwg, a'i Hysgrythyroldeb llawn 
a chyfaddas. Mae nerth a phrydferthwch heb en bath 
yn ngeiriau y Beibl, panj ddyfynir hwynt yn ddoeth, 
neu y gwneir cymwysiad cyfreithlon a naturiol o 
honynt; ac y mae yr awdnrdod uchaf dros dynn yn 
fynych a helaeth o'r drysorfa hon, wrth gyhoeddi y 
newyddion da o lawenydd mawr am y Ceidwad. Mae 
y Tad Mawr ei hunwedi rhoddi esiampl i ni, yn ei 
dystiolaeth am yr Iesu ar fynydd y Gweddnewidiad : 
i4 Hwn yw fy anwyl Fab, yn yr hwn y'm boddlonwyd ; 
gwrandewch arno Bf. w Er nad yw y datganiad ond 
byr, eto cynwysa ddyfyniad o dri o wahanol fanau yn 
yr lien Destament, He y cyPeirir at y Messiah. Ni 
feddylir mai tlodi iaith yn Nnw oedd yr achos iddo 
fenthyca y geiriaa uchod ar yr achlysnr hwnw ; na, 
oredwn yn hytrach mai ei amcan oedd dangos ei fod yn 
mawrhau ei Air ei hunan ; ac nad da yn ei olwg waith 



104 



EI BRIF WEDDNODAU. 



y rhai a ddiystyrant ei eglurder dirodres. Mae y gwein- 
idog hwnw ynte yn deilwng i'w resu yn y dosbarth 
blaenaf, ac yn haeddu y sylw manylaf a pharchusaf, sydd 
a thafod dysgedig ganddo yn iaith Dwyfol Ysprydol- 
iaeth, i lefaru gair mewn prydam Wared wrwrth eneid- 
iau diffygiol. Yn hyn yr oedd Mr. Davies yn enwog. 
Gwyddai yr Ysgrythyr Lan er yn blentyn ; preswyliai 
gair Crist ynddo yn helaeth ; parchai ef o'i galon ; 
chwiliai ef yn fanwl ; myfyriai yn nghyfraith yr Ar- 
glwydd ddydd a nos. Yr oedd ei geiriau ar flaen ei 
clafod bob amser, a'i gawell yn llawn o'i saethau, yn 
barod ar unrhyw a phob adeg, iV gollwng oddiar ei 
fwa. Safai iV fiodyr yn ami yn lie Mynegair Ysgryth- 
yrol. Nid anaddas a fyddai y cyfenw Mynegai Oylch- 
rodianol (Peripatetical Concordance) iddo. Gonesfc 
ymfalchiai yn ei hyddysgrwydd yn y Beibl. Nid oedd 
a'i cythruddai yn fwy na chlywed adnodau yn cael eu 
Uurgynio gan bregethwyr yn y pulpad. Gwelid ei an- 
foddlonr vvydd i hyny yn union yn ei wynebpryd ; clywid 
ef yn ei ebychiadau; ac ar rai adegau nis gallai ymatal 
lieb adrodd y geiriau yn ucliel ei hun. Yr oedd ganddo 
syniadau uchel am lawer o lyfrau eraill. Darllenasai 
gyda gwanc a bias, ac i gofio, deall a defnyddio, weith- 
iau hen awduron Puritanaidd. Yr oedd yn edmygwr 
gwresog o Howe, Owen, Charnock, Pool, Henry, Watts, 
a " Sion Flayel 99 ys galwai ef ; eto gwnai i'r ysgubau a 
hoffai o feusydd eu Uafur liwynt oil blygu yn isel o 
flaen ysgubau y prophwydi, yr apostolion a Christ. 
Gwnai i ser dysgleiriaf ffurfafen duwinyddiaeth hen a 
diweddar droi o gylch yr orsedd santaidd fel eu canol- 
bwynt. Tra y gwastraffai ambell un ei ganmoliaeth 
ar y llyfr newydd hwn, ac y gorddyrchafai yr athraw 
newydd arall, dychymygwn ein bod yn ei glywed ef y 
mynyd hwn yn dywedyd: " Gwell yw yr lien. Gof- 
ynwch am yr lien Iwybrau, lie y mae ffordd dda, a 
rhodiwch ynddi." Tybiwn ein bod yn ei weled yn awr 
yn myned yn ddiseremoni ar ei gyfer at Tyndall, 
Strauss, Kenan a rhesymolwyr eraill a drais-esgynasant 
neu a drais-wthiwyd i gadair y Prophwyd Mawr, a 



EI BIUF WEDDSODAU. 



105 



chyda digtor yn fflachio o'i lygaid, a pheth chwerwder 
yn ei lais, yn eu cyfarch, gan ddywedyd : " Foneddig- 
ion, disgynwch oddiyna, mae yma un anrhydeddusach 
na chwi. Wei, a siarad yn ddiweniaith, un nad ydych 
chwi yn deilwng i ddatod carai ei esgidiau eP. Dowch 
i lawr ar frys, ac eisteddwcli yma wrth ystol droed yr 
Hwn na lefarodd dyn erioed yn debyg iddo." 

Galiasem, pe buasai hyny yn angenrheidiol, ymhel- 
aethu llawer ar rai o weddnodau y pin-ddarluniad hwn , 
yn gystal a ? u Unosogi. Ond, am fod brodyr eraill, rai 
oeddynt yn fwy cyfarwydd ag ef na ni, wedi cyfeirio 
atynt, a'u desgrifip mor darawiadol yn adran yr Adgof- 
ion Person ol, barnasom yn ddoetbach i ni ddwyn y 
benod lion i derfyniad yn y fan yma, rhag y cwynid o 
herwydd gormod o ail-adroddiadau. 

Fel atodiad i'r uchod nyni a ychwanegwn y nodiadan 
canlynol am dano, gan y Parch. R. D. Thomas, ar rai 
delweddau ynddo na ddycpwyd allan yn amlwg gen- 
ym ni. 

EI RItfWEDDAU. 

h Taerineb mewn gweddian. 

2. Gofal am grefydd deuluaidd. 

3. Medrusrwydd i wneyd cyfeillachau eglwysig yn 
fywiog. 

4. Ymlyniad cryf wrth y weinidogaeth sefydlog. 

5. Gwir ofal am ogoniant Duw. 

EI WEXDIDAU. 

Dichon nad oedd ef ei bun, na'i edmygwyr, yn eu 
gwelecl, nac yn eu hystyried, yn wendidau ; ond ni 
chynghorem neb i geisio ei efelychu yn y pethan a gof- 
nodwn isod. 

1. Nid oedd wedi efrydu digon ar yr iaith Gymraeg,. 
er ei alluogi i'w hysgrifenu yn gywir ; ac i bregethu yr 
Efengyl gydag eglnrder a phrydferthwch. Xid oedd 
yn Qymreigydd da'. 



106 



EI BRIF WEDDXODAU. 



2. Er iddo fod yn yr Athrofa, yn efryclu gwahanol 
ieithoedd, nid oedd yn gyfarwydd iawn yn elfenau yr 
iaith Saesonaeg, nac yn gallu ei pharablu yn gywir; er 
hyny yr oedd yn rhy Jioff o bregethu yndcli, gan ffol- 
dybied ei fod yn feistr arni. 

3. Yr oedd yn arfer pregethn yn llawer rhy Mr, ac 
^ rliy gal eel ; ac nid oedd ei ysgogiadau {actions) yn 

brydferth a naturlol. 

4. Yr oedd yn rhy barod i ddigio os naphenodid ef i 
bregethu yn mhrif oedfa y cyfarfodydd a'r cymanfa- 
oedd ; ac yn ami, os na chaffai bregethu ddwywaith yn 
yr ud cyfarfod. 

5. ISTidoedd ganddo alluoedd ymresymiadol -cryfion ; 
ac nid oedd trefn {order) yn mysg ei ragorion amlwg. 
Am hyny nid oedd ynddo gymwysder i wneyd Llyw- 
ydd da, na dadleuydd llwyddianus m'ewn cynadleddau 
a Phwyllgorau. 

6. Nid oedd yn ddigon llygad-graffi adnabod dynion 
yn fuan; am hyny byddai, weithiau, yn drwg-dybio y 
dynion goreu, ac yn rhoddi gormod o ymddiried yn y 
crefyddwyr gwaelaf. Arweiniwyd ef felly rai troion i 
drallod. Yr oedd efe yn rhy rasol a diniwed i gyn- 
llunio dnvg, ac yn rhy dyner i'w gano allan er niweid- 
io ei frodyr a'r eglwysi." 



ADGQF10N PERSONOL. 



107 



ADGOFION PEESOXOL AM DANO. 



Mae ein hadgofion cyntaf o Mr. Dayies, yn em cario 
yn ol tua deng-mlynedd-ar-hugain, ac yn peri i olyg- 
feydd rhamantus rban helaethaf o Ogledd Cymru, a 
gwynebau llawer o'r tadau yu y weinidogaeth, o'r rhai 
nad oes ond nifer fechan yn aros hyd heddyw, i basio 
yn awr o flaen llygaid ein meddwl, fel mewn cylchar- 
liinfa. Wedi myned i Gymanfa Meirionydd yr oecldym, 
a gynelid y flwydclyn hono ar un o nchafdiroedd ein 
cysefin fro — yn Mhenystryd,Trawsfynydd — hen eglwys-^^ 1 ^ 
dy o fendigedig gofFadwriaeth, am mai yno yr ymun- ^ 
odd Williams y'Wern gyntaf ag achos yr ymadrodd am v -«^ 



Aethom yno yn nghwmni nifer fawr o fechgyn ieu- 
ainc tebyg i ni o bentref Ffestiniog, a chymydogaethau 
y chwarelau. Cofiwn yn clda i ni gael yr anrhydedd 
gydag eraill y diwrnod hwnw i gael ein croesawu i 
gymeryd llimiaeth tan gronglvvyd hen chwaer Fethod- 
istaidd, nodedig am ei chrefyddolder, ac am ei hwyl- 
iau mewn Oymanfaoedd a Sasiynau — Sarah Dayies, 
Llychedris. Nis gwyddom a ydyw y fam hono yn Is- 
rael wedi ei chanoneiddio yn llyfr Oronicl Methodist- 
iaeth yn Nghymru , a'i nad yw ; ond gwyddom yr 
haeddai fod, yn llawn cystal a Chadi Randall. Mae yn 
ein meddiant ddefnydd penod fechan o adgofion per- 
sonol am dani ar wahanol achlysuron y cyfarfuasom a 
hi, ag a fyddai yn ddifyrus ac adeiladol hefyd ; ond nid 
dyma y lie i'w chyhoeddi. 

Caf'wyd Cymanfa hyfryd yn mhob ystyr — hin ddyni- 
nnol, torf luosog o wrandawyr astud, rhwyddineb a 
nerth i'r cenhadau i lefaru. Pregeth y pregethau, i ni 
beth bynag, y tro hwnw oedd yr eiddo f Parch. W. Am- 
brose, ein tad yn y ffydd, ar " gipiad y pentewyn." Ond 
at oedfa y prydnawn y bwriadem gyfeirio yma yn benai 



y groes. 




108 



Al GOFIOK PERSOXOL. 



Ieuwyd tri o gedyrn Maldwyn gyda'u gilydd iV dwyn- 
yn mlaen — y Pareh'n E. D. Thomas, Penarth ; (Iorth- 
ryn Gwynedd), J. Roberts, Llanbrynmair, a gwrth- 
ddrych y cofiant hwn. Mynid i'r brawd Iorthryn 
bregethuar ddirwest — "Ea, na," meddai yntau, "nid 
oes achos am hyny, mae hi yn rhy sych yma yn ~barod? 
Ac hi wnaeth, ond rhoes i ni bregeth fer, fer, eto wir 
flasus a derbyniol ar y geiriau : "Dy bobl a fyddant ew- 
yllysgar yn nydd dy nerth, mewn harddwch santeidd- 
xwydd o groth y wawr y mae gwlithdy enedigaeth i ti." 

Dilynwyd ef gan J. R. Teimlem braidd yn anfodd- 
og na phregethasai " y dyn bach " o Lanfaircaereinion, 
o'i flaen ef. Er nad oeddym erioed wedi ei weled na'i 
glywed cyn y diwrnod hwnw, ystyriem nad ydoedd 
fawr lai Da rhyfyg anesgusodadwy ynddo i bregethu ar 
ol im o " fechgyn Llanbrynmair," oeddynt tua'r adeg 
hono yn nghanol eu poblogrwydd. Testyn J. R., oedd 
yr adnod hono yn Egbaniad Solomon : " Deffro di og- 
leddwynt, a thyred ddeheuwyrit, chwyth ar fy ngardd, 
fel y gwasgarer ei pheraroglau : deued fy anwylyd iV 
ardd, a bwytaed ei ffrwyth peraidd ei hum" Er fod 
ein dysgwyliadau yn uchel oddiwrth J. R s , y pryd 
hwnw, fel un o'n " tri chyntaf " yn mysg arwyr yr ar- 
eithfa gysegredig yn y Dywysogaeth, ni'n siomwyd yn- 
ddo. Swynid ni yn wastad gan dlysni a naturioldeb ei 
bregeth an ef. Oarifyddai flodau yn y maes agored, ar y 
mynydd uchel, a hyd yn nod yn mysg siglenyddperyg- 
lus "glyn cysgod angan," i iachau a sirioli y pererm 
blin pan yn pasio trwyddo. Ond, fel y sylwyd, i ardd 
yr Anwylyd yr arweiniodd ni y tro hwnw ; a chof 
genym ein bod yn ei ddilyn yn awyddns o'r naillwely 
perlysiau i'r Hall, tra y casglai o'u blodau braf, ac y 
rhwymai hwynt yn bwysiau a wasgarent arogledd 
Baradwysaidd trwy yr holi le. 

Ar ei ol yntau esgynodd Mr. Dayies y banlawr • wedi 
tynu ei gadach, a dadfotymu ei wasgod, i ddechreu o 
ddifrif ar y gwaith o chwynu yr ardd, ag yr oeddym 
newydd glywed cymaint am ei rhagorion, darllenai 
fel ei destyn, " Profwch chwychwi eich hunain, a 



ADGOMON PERSOSOE. 



J 00 



ydych yn y ffydd ; hoi well eicli hunain. A'i nid ydych 
yn eicli adnabod eich hunain, sef bod Iesa Grist ynoch, 
oddieithr i chwi fod yn anghymeradwy ? " Sylwai yn 
ei ragymadrodd fod fcri pheth neillduol mown golwg 
gan yr Apostol with ysgrifenu y llythyr. (1.) Profi 
iddynt yn Corinth mai o orfod y peidiedd a thalu ym- 
weliad a hwynt yn ol ei addewid. (2.) En hanog i 
dderbyn yn ol i'w cymdeithas y person a ddiarddelesid 
am odineb, gan ei fod yn wir edifeiriol, ac wedi bod yn 
hir dan gerydd cyhoeddus a llym. (3.) Ac apelio atynt 
am gasgliad i'r saint tlodion yn Judea. Ac yn y benod 
o'r hon yr oedd ei destyn yn rhan (13) bygythiai yr ys- 
grifenydd y gau-athrawon a ymosodent arnoyn eiabsen 
a thrinfa ddiarbed. Hefyd y gellid meddwl fod credin- 
iaeth rhai o'r frawdoliaeth yn ei apostoliaeth wedi ei 
siglo gan en hachwynion, — " Gan eich bod yn ceisio 
profiad o Grist, yr hwn sydd yn llefaru ynof" Nid 
oedd ganddo, beth tynag, y gwrthwynebiad Ileiaf i 
hyny. Eto meddyliai y buasai yn llawn cystal iddynt, 
yn gyntaf, edrych yn fan wl dipyn yn nes adref : " Prof- 
wch chwychwi eich hnnain" &c. 

A ganlynsydd amlmelliad anmherffaith, digon tebyg, 
a wnaethom o'i bregeth. 

L Dyledswyddau a argymellir. — "Holi, profi, 
ac adnabod ein hunain." 

1. Maent yn amrywiol. 2. Y bersonol 3. F w cy f- 
lawni yn ofalus a diesgeulus. Profi eu hunain yn 
nglyn aphwnc eu bywyd. 

ft Y buddio^ o'u cyflawki yk onest. — I. Deuwn 
felly i adnabod ein hunain, 2. I wybod mwy am ath- 
raiviaethan crefydd. Cawn ioybod u a ydym yn y ffydd! 9 
3. Cawn sicrwydd a ydym mewn undeb ar QwarcdwTj 
neu a ydyw Crist ynom. 

III. TkUEXUS G Y FEW 11 Y RBAI A'u HESGEULSANT. 

— Y maent " yn anghymeradwy" Felly : (. Heh hedd- 
a DuWn 2. Heb gymdeithas a Duio. 3. Heb gymwys- 
der i'r nefoedd. 

Casgliadau. — (I.) Fod hunan-adnabyddiaeth yn 
gyrhaeddadtvy. (2.) Mai peth ffol a pheryglus yw es- 



110 



ADGOFIOK PERSO^OL. 



geuliiso profi ein hunain. (3.) Ydylem Jiefyd,felmesur 
o ddiogelwch rhag hunan-dwyll, ofyn i Ddmo ein 
c/iwilio, ein profi, tin tyivys frffordd dragywyddol. 

Er nerth ein pleidgarwch i'r brodyr a'n rhagflaenas- 
ant yr oedd y " dyn bach o Lanfair," wedi enill arnom 
cyn diwedd y cyfarfod, ac wedi, i'n tyb ni, ychwanegu 
cufydd o leiaf at ei faintioli. Beth, bynag ein hedmyg- 
edd o ddryclifeddyliau tarawiadol a barddonol lorthryn 
Gwynedd am "harddwch santeiddrwydd o groth y 
wawr," neu ogoniant plygeiniol dydd teyrnasiad y 
Mess'ah. A pha mor flasus bynag i'n harchwaeth yr 
afalau per a dynwyd i ni gan J. B., oddiar goedydd 
ffrwythlawn gardd yr Arglwydd ; fe ddealla y darllen- 
ydd oddiwrth y crynodeb blaenorol o'i bregeth, i ni 
gael bara iacliy a bwyd cryf o'r fath a roddir ft rliav 
perffaith, gan Mr. Dayies ar eu hoi. 

L)^na yr unig waith y cawsom y pleser o'i wrandaw 
cyn ei ddyfodiad i'r wlad hon. Yn JNTghymanfa Oneida, 
yn 1854, y cyfarfuasom gyntaf ar dir America;, efe wedi 
dod iddi o Gomer, 0., a ninau o ddinas New York. Er 
syndod cyffredinol a chryn anesmwythder, methodd a 
chyrhaedd mewn pryd i gymeryd riian yn y cyfarfodydd 
yn Utica. Ofnem fod rhyw ddamwain anffodus wedi 
ei gyfarfod ar y daith, nen hwyrach afiechyd sydyn wedi 
dygwydd yn ei deulu fw luddias, nes tua deg o'rgloch, 
noson olaf yr wyl yno, y gwelid ef yn yr orsaf, ac y 
cly wid ef yn diarhebu 5< arafwch y lad " a gymerasai 
yn Cleveland, fel yr achos o'r holi bryder a'r siomiant 
iddo ei hun a'i gyfeillion. 

Ond er colli ei wasanaetli yn Utica, mynwyd digon 
o bono yn ystod y dclwy wythnos ddilynol i wneyd i 
fyny y diffyg. Ni feddylia y rhai a'u hadwaenent ef 
fod ein defnj'ddiad o'r gair mynwyd yn golygu fod 
achos am lawer o grefu a chymell ar yr hen frawd i 
bregethu. Y cwbl a fecldyliem yw, y mynai y torfeydd 
ei glywed, ac na fynai yntau fod yn anufudd iW vox 
populi. Cyplyswyd ni gydag ef y rhan fynycliaf yn 
ein symudiadau. o'r naill gymydogaeth i'r Hall. Nid 
oeddym ddiystyr o'r anrhydedd a wnaed a ni, yn ein 



ADGOFIOX PERSONOL. 



Ill 



gwendid a'n gwyrddni bachgenaidd yn byny ; eto, 
rhwydd addefwn na warafunasem y fraint i ryw frawd 
avail, pe disgynasai yn ol yr arfaeth dragywyddol i'w 
"ran. Bu odrwydd ei ffyrdd, a'i anatnynedcUdra yn 
gryn brofedigaeth i ni yn fynych ar y daith bono. Pan 
ddywedem rywbeth with ei fodd, cymeradwyai ef yn 
uwch nag un clochvdd, yr hyn a fyddai yn fagl yn 
hytrach nag yn help i ni. Coclai bryd arall yn sydyn 
o'n hoi, mewn pulpudau cyfyng. dyfnion, ac uchel, — 
safai wrth ein penelin, edrychai yn ein hwyriefa, a 
phorthai y gwasanaeth yn ei cldull anefelychadwy ei 
hun. Brydiau eraill te'm-lai ein bod yn cymeryd mwy 
na'n rhan o'r amser. DeeEreuai ocbeneidio, rhwbio ei 
ddwylaw ar ei liniau, a rhiio yn fygy thiol. Byddem yn 
sicrpan godai ar adegau felly, o glywecl, mewn sylwedd, 
ei fod yntau wedi bod yn enog ryw dro, fel y gwr ieuanc 
o'i flaen, o gyfansoddi pregethan Mrion, ar gybllun ys- 
trydebol yr athrofau, a ? u gwneyd i edrych, ys dywe'dir, 
fel pin yn y papyr ;* ond ei fod weithian wedi goroesi 
yr ynfydrwydd, acy ceisiai rocldi ini bregetb fwynoded- 
ig am ei llydanrwydd na'i hyd,ac am ei hysgrythyrol- 
deb nac am odidawgrwydd ei bymadrodd. Wrth gwrs 
nid oedd genym i'w wneyd ond gostwng ein pen mewn 
cywilydd, os nad mewn edifeirwch, athewi a son. Dru- 
an o bono, bu raid iddo dclwyn penyd drom, o herwydd 
ei orawydd i bregethu. cyn di wedd y Gymanfa. Pregeth- 
asai ni allan cyn cyraedd Penymynydd. Gorphwysasom 
yn nby ryfaiil yn Remsen y diwrnod hwnw ; ac o her- 
wydd iddi droi allan yn wlawog anarferol, ymddengys 
fod yno brihder o frodyr i gario y cyfarfodydd yn mlaen. 
Nid oedd i'w wneyd ond gyru ar yr ben " war Jtorse" o 
Allen. Boreu dranoeth pan gyf'arfnasom ger Bethel, 
yr oedd yn wir " ddrych i'r bycl, i angylion, ac i ddyn- 
ion," wedi ei Iwyr weithio allan, ac a chrygni poenus 
arno. Gafaelodd yn ein bysgwydd, a gofynodd, "Pa'm 
na ddaethost ti i fyny i'n cynorthwyo yn Mhenymyn- 

* O, resyn iddo ro«ldi yr arferiad heibio! Gymaint yn ysgafnach a 
fuasai ein llafur ni heddyw, wrth adys^rifenu ei bregethau ! 

Ei Fywgraffydd. 



112 



ADGOFIO^ PERSONAL. 



ydd ?" " A roes yr hen dad Benymynydd ar dan ddoe ?" 
meddwn ninau yn ateb icldo. "Ar dan, yn wit/ 7 ebe 
yntau drachefn, "pwy ddichon gyneu tan yn nghanol 
y fath lifogydd ?" Trwy y cyfan, beth by nag, cafodd 
dderbyniad brawdol a llawer o sirioldeb nad allai lai 
na bod yn adloniadol iawn iV yspryd wedi hyny. Bu 
felns genym ein dan, lawer tro wedi hyny, fyn'd tros 
helyntion y Gymanfa hono. 

Mewn Cymanfa byth a hefyd, saith mlynedd yn ddi- 
weddarach, y taflwyd ni nesaf i gymdeithas y naill y 
Hall, yn Wisconsin. Torasai y rhyfel allan ryw ddan fis 
yn flaenorol. Yr oedd James, ei fab hynaf ef, wedi 
ymresu yn barod, yn mysg y milwyr cyntaf a'alwyd 
allan i ddarostwng y gwrthryfelwyr, ac wedi ei anfon i 
ryw ran o'r maes. Oofiwn yn dda mai nid bychan oedd 
y cysur i ni, wrth draethu yn lied ddifloesgni, mewn 
rhai manau ar y daith hono, einsyniadau ar gaethiwed, 
a dyledswydd y Llywodraeth i roddi bwyall ei liawdur- 
dod yn union ar ei wraidd, i wybod fod yr hen arwr 
Dayies, oedd wrth ein cefn ar y banlawr, yn gefn i ni 
mewn gwirionedd, ac yn barod, os ymosodid arnom yn 
y Gynadledd, neu trwy yr argraffwasg, gan gyfeill- 
ion yr ymrwygwyr, i roddi dyrnodiau tryniion o'n 
plaid. 

Yr ydoedd yn wladgarwr pur athrwyadl. Rho'es ei 
amsera'i ddylanwad at wasanaeth ei wlad fabwysiedig 
yn yr argyfwng hwnw. Eho'es o'i fedclianau, arhodd- 
es ddau o'i feibion, oeddynt fel canwyll ei lygaid, i'w 
chynorthwo yn yr ymdrech a'r gallu caethiwol. Yn y 
flwyddyn fythgofiadwy y gwnaeth Democratiaid an- 
nheyrngarol Ohio, gais i ethol yr arch trad wr Vallan- 
dighani yn Ilywydd y Dalaeth, i gynal breichiau Jeff. 
Davies, yr oedd Mr. Davies yn gweini i eglwys yn 
mhell o gartref, er fod ei deulu yn aros yn Leatherwood. 

chai bleidebu yn y lie yr arosai ei hunan, am nad 
dyna ei drigfan yn llygad y gyfraith. Ca'i votio yn 
Allen os elai yno — efe a aeth yno, ac ar ei draul ei bun. 
Mae ambell d'dirmygwr o hono, ag y tynwyd y scrafell 



AUG0F10X TEKSOXOL. 



113 



ganddo braidd yn arw tros ei goryn, yn hoffi ei ddar- 
lunio fei un rhy awyddus am y ddolar ; ac eta, mwy 
na thebyg i'r daith bono yn acbos rbyddid a'i wlad 
gostio mwy iV logell ef, nac a dreuliwyd i'r un amcan, 
gan ei oganwyr trwy yr holl ymgyrch ! Yr oedd votio 
yn fater cydwybod ganddo ef, yn cldyledswydd grefydd- 
ol ; ac yn ofn Duw ele a'i cyflawnodd. 

Wedi ein symudiad i Cincinnati yn 1866, cyfarfuas- 
om amryw weithiau mewn cyfarfodydd mawrion. Un- 
waith y mwynhasom y fraint o'i gyfeillaeh ar ol ein 
dychweliad o'r Gorllewin, sefyn Nghyfarfod Ohwarter- 
ol Columbus, Mawrtb, 1873. Cyfnewidiasai yn fawryn 
ystod blynyddoedd ein bysgariad, eto ni feddyliasom ei 
fod i'n gadael mor gynted. Cynlluniai deitbiau pell- 
enig i bregetbu yr baf dilynol, ac, os nad ydym yn 
camgymeryd, efe a brynodd ddiddosben a gwlawlen 
newydd i'r daith cyn gadael y dref. 

Goddefer i ni yma, beb dalu cymaint o sylw i drefn 
ein hadgolion o bono, wneyd crybwylliad am dano yn 
ngbymeriad tangnefeddwr, a'i ymdrecbion i claflu olew 
cariad ar ddyfroedd cytbryblus cwerylon eglwysig a 
chynadleddol, o ba rai yr oeddym yn llygad-dyst ar yr 
achlysur y cyfeiriwyd ato. Heb fanylu na chyhoeddi 
enwau, digon yw dweyd fod yno gryn anghydweliad 
cydrhwng y brodyr ar bwnc lied gynbyrfus, a ddadleu- 
id yn frwdfrydig cydrbwng pleidiau yn ein beglwysi 
mewn dwy Dalaeth, acyr ofnid befyd eu bod yn pa.ro- 
toi i y ml add arno byd y diwedcl chwerw. Teimlai ef 
yn awyddus dros ben iroddi terfyn ar y mater, a symud 
ymaitb asgwrn y gyuen am byth. Ni ddymunem atal 
oddiwrtb eraill y credyd sy' ddyledus iddynt am der- 
fyniad doeth a dedwydd y ddadl bono, oedd wedi peri 
11a wer o anbunedd yn flaenorol — eto dywedwn ein barn 
sicr, mai i apeliadau teimladwy a difrifol, a gweddi af- 
aelgar a byth-gofiadwy y patriarch o Radnor, yn fwy na 
dim a wnaetb un dyn avail, y mae byny i'w briodoli. 
" Gwyn eu byd y tangnefeddwyr, canys bwy a elwir yn 
blant i Dduw." Yr ydoedd yn un o bonynt ; dymunai 



114 



ADGOFIOK BRODYR ERAILI. 



heddwch Jerusalem, a llwycldiant y rhai a'i hoffant. 
Ac, wedi rhodio yn ei uniondeb yma, efe a aeth i dang- 
nefedd. 

" Mae pawb o'r brodyr yno 'n un, 

Heb neb yn tynu 'n groes ; 
Yn moll 'r Duwdod yn y D)m, 

A chofio angau toes." 



ADGOFIQX BRODYR ERAILL AM DANO. 



Delaware, 0., Mehefin 7, 1875. 
At y Parch. G-. Griffiths : 

Anwyl Fraivd — Derbyniais eich nodyn yn gofyn os 
oedd genyf ryw grybwyllion i'w cyflwyno i Gofiant y 
Parch. J. Davies, Radnor. Nid wyf wedi arfer ysgrif- 
enu pethau o'r fabh, eto anfonaf ychydig i chwi i'w 
rhoddi i mewn neu beidio. Cefais lawer o gymdeithas 
Mr, Dayies, trwy yspaid ei arosiad yn America. Cyfar- 
fuasom lawer gwaith mewn Cymanfaoedd, Cyrddau 
Chwarterol, a Chyrddau Diwygiadol. Yr oedd yn dda 
genym fel brodyr yn y weinidogaeth, ac yn dda gan y 
cynulleidfaoedd hefyd, gael presenoldeb a gwasanaeth 
yr hen Irawd ar achlysuron felly. Mwynhaem ei gym- 
deithas, ei gynghorion, ei weddiau, a'i bregethau, yn 
fawr. Os na welid ef yno ar y cyntaf, gofynid yn gyff- 
redin, " Beth debygech chwi, gan na ddaeth efei'r wyl ?" 
Parai hyny i ni feddwl am rywbeth a ddarllenais am 
John Eiias. Dywedai yr ysgrifenydd, er fod llawer o 
weinidogion galluog, doniol, a defnyddiol, gan y Meth- 
odistiaid Oalfinaidd yn Mon, eto a ydyw Elias wedi 
do'd a fyddai ar bob tafod, fel pe buasai rhyw fwlch 
mawr yn y Sasiwn os byddai ei le ef yn wag. Tebyg 
y teimlem ninau flynyddau yn ol yn absenoldeb Mr. 
Dayies. Un hawdd i wneyd cyfaill o hono ydoedd, 
parod i estyn ei law, ac agor ei fynwes i'w frodyr a'i 
gyfeillion. Yr oedd yn anwyl gan ei frodyr, ac yn hoff 
o'u cwmni. Fel traddodwr, yr oedd yn siariadvvr rhydd, 



-AIG0F10E BROLTR EEAILL. 



115 



gwresog a blasus. Un o'r Cyfarfodydd Chwarterol di- 
weddaf y cawsom ei gyfeillach oedd yn Cincinnati. 
Dodwyd ef i ddwyn yn mlaen y gwasanaeth nos Sad- 
wrn. Yr oedd yn hynod o boeth yn yr haf, ac felly yn 
anhawdd pregethu, ac yntau yn llesg o ran ei gorff, ar 
ol cwrs o selni diweddar. Yr oedd yn amlwg, er fod ei 
yspryd mor barod agerioed, fod pregetlm yn galed iddo 
y tro hwnw. Cydymdeimlem ag ef, a gweddiem dros- 
to am y nertfi o'r uchelder. Aeth trwyddi yn well nag 
y gallesid dysgwyl. Mewn ofn fod ei orymegn ; ad wedi 
ei dafla i salwch, aethym yn fore dranoeth i edrych am 
dano. Cefais ef yn eistedd wrtho ei linn mewn ystafell, 
ac wedi cyfarch a dechreu son am yr oedfa y nos o'r 
blaen, torodd yr hen dad i wylo, gan ddywedyd ei fod 
wedi mawr ofni y bnasai yr oedfa hono yn tynn cwmwl 
ar y cyfarfod ; ond ei fod yn diolch i'r Arglwydd am yr 
help a dderbyniodd yn ei wendicl. Yr oedd o bwys 
mawr yn ei olwg am i'r Ceidwad gael ei ogoneddu yn 
a thrwy ein cyfarfodydd. 

Yr eiddoch, &c, 

JOHK H. JO^ES. 



Bir^iixgham, Pa., Meltefin 21, 1875. 
At y Parch. G-. Griffiths : 

Anwyl Frawd — Fy nghof cyntaf am y Parch. J. 
Davies, yw ei glywed yn pregethn yn Saesonaeg, yn 
agoriad capel Tyn-y-coed, Morgan wg, tua'r flwyddyn 
1832. Edrychai yn dew ac iachns, a chyfrifid ef yno 
yn mysg y dosparth blaenaf fel pregethwr, ac felly yn 
gyffredin hefyd. Yn y ddinas lion y cyfarfuasom y 
waith nesaf, pan oedd ef wedi dyfod o Cincinnati i 
Pittsburgh, i agoriad capel Ross St. Yr oedd wedi dal 
yn ei fywiogrwydd a'i wres dechreuol wrth bregetlni. 
Cyhoeddai fwriadau mawrion Duw i achub pwy bynag 
a gredai yn y Ceidwad. Pan, wedi hyny, yr oeddym ein 
dau yn cydlafurio yn Ohio, aethom yn gyfeillion myn- 
wesol, buom lawer yn nghwmni ein gilydd, a chynal- 
iasom i fyny ohebiaeth frawdol gyda'n gilydd hyd ei 



116 



ADGUFIOX BRObYK ERA1LL. 



farwolaeth ef. Bum yn cyd-letya ag ef mewn llawer 
man, ac yr oeddwn yn ei garu yn fwy wedi pob cyfeill- 
ach. Nodaf ddau neu dri o bethau rhagarol oedd 
ynddo. 

1. Gwnai arferiad o siaracl am bethau crefydclol yn 
y tai lie yr arosai* — Cof genyf i ni gael ein gwahodd 
i'r un ty i gael iluniaeth, ar amser Cymanfa. Yr oedd 
yno amryw wahoddedigion heblaw ni, — cyfle da i dreio 
adgoffau iddyn t y gwirioneddau a wrandawsant. " Wei," 
ebe Mr. Davies, " pa le yr oedd fy nhestyn i heddyw ? " 
"'Dalla i ddim galw i gof yn awr," atebai y cyntaf, a'r 
ail, a'r trydydd, a'r pedwerydd, er syndod a gofid iddo. 
Ac yn y lie yr arosem tros nos, gofynodd yr un peth i 
wr y ty. " Yn Esaiah," meddai hwnw. " Na," ebe yn- 
tau, u nid yno yr oedd." Galwyd am y Beibl mawr i^r 
bwrdd, ond methwyd a chael gafael yn y testyn nes 
daeth mab y ty adref, yr hwn a droes ato yn Mhroph- 
wydoliaethau Jeremiah. Yr oedd tuedd dda yn y dull 
a gymerai i holi am y testyn i beri i bersonau ddal yn 
well ar y pethau a glywent rhagllaw. N~id wyf yn 
meddwl fod y psrsonau y cyfeiriwyd atynt yn fwy 
angliofus nac eraill o eiriau Daw. Diau pe byddai 
mwy o lioli syml am y testynau, y gwnelai les mawr. 

2. Ei bleser penaf oedd pregetlm Crist f el Gwaredwr 
addas a digonoi ar gyfer y byd colledig. — Yn hyn yr 
ydoedd yn wir olynydd i'r apostolion. Er fod Paul yn 
ddysgedig iawn, dywedai : u Oanys ni fernais i mi wy- 
bod dim yn eicli plith ond lesu Grist, a hwnw wedi ei 
groeshoelio." Barnai rhai ei fod yn rhedeg i eithafoedd 
yn ei awydd i ddal Crist yn uchel a chyson o flaen y 
bobl ar drostan ei weinidogaeth. Ond credai ef, fel yr 
hen dduwinydd a sylwai, " fod pregeth lieb Grist ynddi 
fel corff lieb enaid ac am y credai felly, Uefarai yn 
wastad a chroew o'r areithfa am Grist. 

3. Yr oedd ei lytliyrau yn syhveddol, ac o duedd i 
ivneydlles. — Gan fod yn ein meddiantlythyr aysgr'ifen- 
wyd ganddo ddeuddydd cyn ei farwolaeth, anfonwn 
ran o hono i chwi i'w gyhoeddi. 



ADGOFIOX BRODYR ERAILL. 



117 



Radnor, 0., Elrill 12, 1873. 
Anwyl Frawd — Wele fi eto yn anfon ycliydig o lfn- 
ellau atoch er mwyn cael gwybod am eich iechyd, a 
gadael i cliwi wybod am ein iechyd ninau. Gauaf 
gwasgedig a gawsom, y caletaf ydym yn gofio yn ein 
hoes. Bu fy mhriod yn wan ac afiach y rhan fwyaf o'r 
gauaf ; ond trwy drugaredd mae lii yn cryfhau yn radd- 
ol. Bum inau yn cael fy mlino gan boen yn fy ochr 
aswy, a chan ryw fath o golic ; ond yr ydwyf yn go 
wych er's rhai wythnosau. Bu genym Gyfarfod Chwar- 
terol er's wythnosau yn ol, yn Columbus. Cawsom 
gynulleidfaoedd Uuosog. Y gweinidogion canlynol yn 
bresenol: D.Sebastian Jones, R. Powell, J.H.Jones, 
T. Jenkins, D. Jones, G. Griffiths, Cincinnati, a'r ys- 
grifenydd. * * * Cofiwch ni at Mrs. Edwards, ac 
anfon wch yn ol cyn hir. James Dayies. 

Dichon mai dyma y llythyr olaf a ysgrifenodd. Yr 
oedd hyny ar ddydd Sadwrn — a boreu dydd Llun can- 
lynol efe a alwyd gan ei Arglwydd i well lie. Gadaw- 
odd nid yn unig berthynasau anwyl i alaru o herwydd 
ei golli, ond lu o gyfeillion a'i parchent yn fawr. Boed 
i'r cyfryw amlygu eu parch iddo trwy wneyd a allant 
dros werthiad ei Gofinat, T. Edwards. 



At y Parch. G. Griffiths: 

Anwyl Frawd — Da genyf ddeall eich bod yn parotoi 
Cofiant i'r diweddar Barchedig dad, James Davies, o 
Radnor, 0. Yr oedd ynddo lawer o ragoriaethau y 
byddai yn dda i bob ymgeisydd ieuanc am y weinidog- 
aeth lafurio er eu meddu. Nid oes angen i mi yma 
ymhelaethu arnynt, gan y byddweh yn rhoddi amlyg- 
rwydd (prominence) iddynt yn ddiau yn y Cofiant. 
Crybwyllaf yn fyr yma am ycliydig, o lawer, ellid nodi 
o ragoriaethau y gweinidog da hwn i Iesu Grist, ac un 
a safai yn y rhestr llaenaf ydoedd. 

Ei hyddysgrwydd yn yr Ysgrythyrau Santpidd. — 
Yr oedd fel pe buasai yr holl Feibi ganddo yn ei gof, a 
i 



118 



ADGOFIOK BRODYK ERAILL. 



phob adnod yn barod wrth ei orchymyn. Medrai restru 
prophwydi ac apostolion yn weision ufudd wrth ei 
ewyllys ; fel, os Jeremiah, Esaiah, Petr, neu Paul a al- 
wai, byddai ar unwaith wrth law a'i adnod iV gynorth- 
wyo. Yr wyf yn cofio ei glywed yn adrodd penodau yn 
olynol, o rai o epistolau Paul, heb fethu gair. Parai 
yr adnabyddiaeth helaeth o'r Ysgrythyrau a feddai, ei 
fod yn dra Beiblaidd yn ei bregethau bob amser; a 
byddai hefyd yn dra gofalus am adrodd yr Ysgrythyrau 
yn gywir, a'u pwysleisio yn briodol. Dywedai fod yn well 
peidio defnyddio adnod o gwbl, na'i chamddefnyddio. 
Gan ei fod mor hyddysg yn yr Ysgrythyrau, ni byddai 
byth yn brin o faterion yn ei bregethau. Yr oedd pob 
pregeth a glywais ganddo erioed yn or-gyfoethog o 
ddefnyddiau ; a braidd nad ellid dweyd fod pob un o'r 
bron yn cynwys corph o dduwinyddiaeth mewn ystyr. 
Dichon y dywedai rhai fod ei ddull o gyfansoddi yn ei 
arwain i wasgu gormod o faterion i'w bregethau, ac i 
roddi mwy o ddefnyddiau ynddynt nac a allai y gwran- 
dawyr gofio a defnyddio. Ond diau fod hyny yn llawer 
gwell na myned i ? r eithafion gwrthgyferbyniol o dra- 
ddodi pregethau glasdwraidd, a dienaid, nas gwyr neb 
i ba beth y maent da, fel y gwna rhai yn y dyddiau 
hyn. Yr oedd dull Puritanaidd a hen ffasiwn y Parch. 
James Davies, yn peri na byddai byth yn dlawd na di- 
flas yn ei bregethau ; ond huliai fwrdd llawn bob amser 
o ddysgleidiau breision i'r sawl oedd ag archwaeth at 
ymborth iachus a maethlon yr Ysgrythyr Santaidd. 

Yr oedd lief yd yn Jiynod ofalus am gadtu ei urddas 
fel gtveinidog yr Efengyl. — Yr oedd yn ystyriol o bwys- 
igrwydd ei safle fel cenad Crist. Ni luddiai hyny ef i 
fod yn gyfeillgar a siriol, nac i fwynhau difyrwch di- 
niwed. Mewn cyfeillach rhai yr oedd ganddo ymddir- 
ied ynddynt, yr oedd yn llawn o fy wyd a digrifwch ; a 
chaffai foddhad mewn adrodd hen hanesion difyr, neu 
draethu am droion chwerthinus, ac yn neillduol mewn 
adolygu hen gymanfaoedd a*r gwrhydri a wnaed yn- 
ddynt. A phob amser, pan y byddai mewn hwyl, adrodd- 
ai gyda'r fath yni, a thaflai ei holl enaid iV adroddiad, 



ADG0F10X BPcODYR EKAILL. 



119 



nes y cynhyrfai bawb o'i gylch, ac y gyrai bawb i 
chwerthin, j>a un bynag a gredent mewn chwerthin a'i 
peiclio. Ond o flaen y cyhoedd, byddai yn dra gofalus 
am fod ei eiriau a'i ysgogiadau yn addas iEfengyl Crist. 

Yr oedd yn faiur am foci ei drwsiad yn weddus 
lief yd, er y byddai weithiau, yn mhoethder ei wres a 
grym ei hwyl, yn cwbl anghofio pob peth am hyny ; ac 
ami y cwynai am na buasai Mrs. Dayies o fewn cyrhaedd 
i ofalu am dano yn hyny. Byddai meddwl ei fod wedi 
ymddangos yn annestlus, yn boen iddo. Yr wyf yn 
cofio am un amgylchiad yn Waterville, ar adeg Cyman- 
fa, fod yr hin yn lied boeth, ac yntau, fel arfer, i breg- 
ethu yn y brif oedfa y prydnawn. Daeth i fewn i'r capel 
a^i got ar ei fraich, ac eisteddodd felly yn yr areithfa 
tra y bu brawd yn pregethu o'i flaen. Yna cyfod- 
odd, a gofynodd arwydd trwy ddyrchafiad dwylaw gan 
y gynulleidfa, a fuasent yn foddlon iddo gael pregethu 
heb roddi ei got am dano, o herwydd poethder yr hin. 
Ehoddwyd arwydd unfrydol o foddlonrwydd, wrth gwrs, 
a diolchai yntau iddynt yn barchus, gan ychwanegu : 
" Nad ewyllysiai wneuthur dim a fuasai yn annheilwng 
o ? r Efengyl, neu yn tueddu i dynu un diystyrwch ar 
bwysigrwydd y weinidogaeth " 

Yr oedd yn dra jfyddlon i gadw ei gylioeddiad. — 
Nid oedd nac oerni na gwres, gwlaw na hinclda, a'i atal- 
iai rhag myned iV gyhoeddiad, os byddai hyny o fewn 
terfynau posiblrwydd. Clywais ef unwaith yn dweyd 
na thorodd gyhoeddiad erioed. 

Yr oedd yn fawr ei ofal am brydlondeb. — Mynai fod 
yn yr amser. Ni allai oddef y meddwl, fod neb yn aros 
un mynyd wrtho ef. C6f genyf am un amgylchiad, pan 
oedd, o herwydd rhyw drafferth, fynyd neu ddau yn 
ddiweddar, yn dyfod i'r cyfarfod gweddi o flaen yr oed- 
fa ar foreu dydd y Gyjiianfa yn ei gapel ei hun; ond 
dyma ef yn dyfod gyda brys gwyllt, a chyda'i fod o fewn 
y drws, dechreuai roddi penill allan i'w ganu, ac yr 
oedd wedi myned trwyddo, ac yn barod i roddi allan y' 
ddwy linell gyntaf drachefn erbyn ei fod wedi cyrhaedd 
y bwrdd o dan y pulpud. 



120 



ADGOFI02* BEODYR ERAILL. 



Yr oedd yn hynod ymdrechgar ac egniol gyda phot- 
peth a gymerai mewn llaw. — Ir oedcl yn gwirioneddol 
fyw allan eiriau y Pregethwr, " Beth bynag a ymafael 
dy law ynddo i'w wneuthur, gwna a'tli Jioll egniP Xis 
gallai lai na bod a'i holl egni gyda phobpeth, Pebuas- 
ai gadfridog rhyfel, buasai yn lied sicr o fod yn un 
dewr a llwyddianns ; neu eollasai ei fywyd yn yr ym- 
drechfa. Gyrasai ei yni ef i fan poethaf y frwydr 3 a 
mynasai fuddugoiiaeth, neudrenguar ymaes. Yr oedd 
yr yni a'r angerddolrwydd hwn ynddo, yn ei yru yn an- 
esmwyth a diorphwys. fel march pan ddygir allan i'r 
rhedegfa, fel yr agerbeiriant pan ar gychwyn i'w daith, 
a'r ager i fyny. yn chwythu ac yn erynu, nes bron ei 
godi oddiar ei wadnau. Felly byddai yntau ar adegan ; 
tarawai y bwrdd, neu ben y fainc, a'i law, nen y Uawr 
a'i droed, nes byddai pawb o'i gylch yn neidio gar. 
ddychryn. Ac yr oedd am i bob peth gael ei wneyd 
heb oedi amrantiad. Byddai gwaith y dechrenwr canu 
yn chwilio yn hir am y don, ac yn petrnso pa un a 
gymerai, yn peri blinder mawr i'w ysbryd ; ac nid an- 
fynych y ceryddai ar g'oedd bob cyfryw hwyrfrydig- 
rwydd. 

Yr oedd yn fawr am gael yr liyn a elwid er's Uaiver 
di/dd yn hwyi wrth iregethu. — Nitlieimlai fod yr oed- 
fa wedi ateb ei dyben, os na chlywid rhyw gynhwrf yn 
rhvwle cyn ei diwedd : a theimlai yn dra isel a gofidus 
ar ol oedfa dywyll a thlawd. Xid oedd yn fodcllon heb 
weled fod pot) ergyd yn gwneyd execution yn rhywle, a 
theimlai ar uchelfanau y maes pan y gwelid arwyddion 
fod caeran y gelyn yn cael en malurio. Yr oedd yr ys- 
bryd hwn yn dra chanmoladwy ynddo ef a phawb erailL 
Y mae yn ofnus ei fod i raddau mawr wedi colli o'r 
bvd yn yr amser presenol ; ond nid ellir dysgwylllwydd- 
iant mawr ar y weinidogaeth, nes yr adferir i genhad- 
on Crist yr ysbryd hwn drachefn. Wrth ysgrifenu y 
llinellau hyn, y mae hen adgofion yn lluosogi, ond ni 
ellir yma eu cofnodi: ac nid oes angen, gan y bydd 
iddynt gael eu cyneu mewn gwell trefn yn ddiau gan 
eraill yn y Oofiant. Llafuriodd yr hen dad Davies yn 



ALGOFIOX BRODYR ERAILL. 



121 



galed, a chwysodd lawer iawn am flynyddoedd meitli- 
ion yn Nghymru, ac ni phallodd ei ffyddlondeb yn 
America. Ni chafodd ond cyflog bychan, am lafur 
cyson a chaled iawn. Ond y mae wedi gorphwys, a 
myned oddiwrth ei waith at ei wobr mawr iawn yn y 
nefoedd. Bydded iV goffadwriaeth dueddu llawer o'r 
genedl sydd yn codi i ymgyraedd at efelychu ei ragor- 
iaethau lluosog a gwerthfawr. Yr eiddoch, &c., 
Waterville, N. Y. E. Davie-. 



Barch. G. Griffiths : 

Anwyl Gyfaill — Da genyf ddcall eicli bod yn ym- 
gymeryd a'r gorchwyl o ysgrifenu cofiant i'r llafurus 
a'r bywiog weinidog, y diweddar Barch. James Dayies. 
Teimlaf yn dawel a hyderus y cawn gofiant teihvng o'r 
hen batriarch anrhydeddus. 

Yr wyf yn cofio yn dda y tro cyntaf y daeth i breg- 
ethu i Lanbrynmair, er nad oeddwn ond tua saith oed 
y pryd hyny. 'Kwyf yn meddwl mai tua y flwyddyn 
1814 ydoedd. Yr oedd siarad a dysgwyl mawr am 
dano cyn ei ddyfodiad ; pawb yn holi " Bryd yr oedd y 
bachgen bach yn dyibd ? " A son bod raid cael cadair 
neu ystol o tan ei draed yn y pulpud. Er fod amser 
maith er hyny, cofiwyf yn eithaf da ei weled yn bwt 
bywiog, a llawn gwres, yn pregethu nes trydanu y 
gynulleidfa, a'r hen bobl yn edrych, a gwenu trwy eu 
dagrau dan ei weinidogaetli. 

Kid mor amlyr oedd, pan yn yr Athrofa, a rhai o'r 
myfyrwyr eraill yn ymweled a Llanbrynmair ; ond pan 
y deuai, byddai yr hen gapel yn orlawn ; pawb yn ei 
hoffi. Wedi iddo ddod i weinidogaethu i Lanfair, yr 
oedd yn arferiad gan y ddau frawd S. a J. Ii., newid a 
rhai o'r gweinidogion cymydogaethol ar adegau holi yr 
ysgolion, yr hyn a gymerai le yn gyson bob tri mis ; a 
Mr. Davies, neu y Parch. E. D. Thomas (Iorthryn 
Gwynedd) fyddent, y rhan amlaf, yn newid a hwynt. 
Byddai un o'r brodyr yn Llanfair, ac yntau gyda'r llall 
yn holi yn yr Hen Gapel. Cyfarfodydd rhyfedd ac an- 



122 



A DGOFIOjST BEODYK ERAILL. 



wyl oedd y rhai hyny. Yr athrawon a'r ysgolheigion 
wecli eu llyncu yn hollol gan bwnc neu benod yr holi; 
a Dayies fel aderyn byw, a'i ofyniadau parod, yn cadw 
y gynulleidfa fawr yn eu llawn waith ; hwythau, yn 
ngeiniau gyda'u gilydd, am y cyntaf, mewn amrantiad 
yn ateb nes byddai y Uais fel swn rhaiadr, yn adsain 
trwy y coedwigoedd amgylchynol. Un tro, pan oedd ef 
yn holi ar "Lwyddiant yr Efengyl," a *phawb mewn 
hwyl, a'r llanw yn lied rich el, ar ol aros yn gynes ar 
y 5ed a'r 6ed adnodau o'r 43ain o Esaiah — " O'r dwyr- 
ain y dygaf dy had," &c., gofynodd, Dewch ag adnod 
anwyl y pedair A yn awr ? Ar hyny dymaun o'r brodyr 
yn taro i gychwyn, u Wele fy ngwas A hvydcla" a'r holl 
gynulleidfa yn cyd-daro, a Iwydda ; A godir ; A ddyrcli- 
efir ; ac A fydd ucliel iawn" Gwaeddodd yntau, "Amen, 
i fyny yr elo" Ar hyny dyma y dorf fawr, fel toriad 
cwmwl, yn ateb, " Amen ac Amen." Bloeddiodd yntau 
eilwaith, " Amen," gan daro astell yr areithfa, nes i nn 
gainc o'r canwyllbren neidio o'r crai (socket), a disgyn 
heibio i ben un hen frawd oedd yn eistedd islaw, fel y 
cododd ar ei draed yn lied gyflym, gan edrych i fyny, 
fel pe yn ofni i'r holwr, yn ei wres, neidio i lawr ar ol y 
darn canwyllbren. Ond yr oedd dylanwad addewidion 
y " pedair A," yn rhy gryf i'r ddamwain hono atal y llif- 
eiriant. Adegau bendigedig oedd y rhai hyny. S. E,, 
gyda'i ddawn tyner, yn alluog i arwain yr holl ysgolion 
i adrodd y canoedd adnodau mor hyddysg, fel y dywedai 
llawer y gallai ef eu harwain i adrodd y Beibl i gyd ; a'i 
frawd J. E., mor darawiadoL, cynes, a ilithrig, yn denu 
ac yn toddi pawb i'r un sianei ag yntau, fel nad oedd 
wahaniaeth pa un o'r ddau fyddai gyda Mr, Dayies, ar 
ddydd yr wyl fawr, byddem yn sicr o gael Jubili y pryd 
hyny. Yn wir, cryn gyfnewidiad oedd dyfod o ganol 
awyrgylch mor gynes yn ngwlad ein tadau, i awyr oer 
ddifywyd, adegau holi y wlad hon. 0, na ddisgynai yr 
ysbryd, a'r bywyd, ar Gymry America, a'u hysgolion ! 

Cafodd Mr. D. nerth a hwyl anarferol ryw dro wrth 
bregethu yn yr Hen Gapel, ar Mat. 6 : 6. "Ond tydi, 
pan weddiech, dos i'th ystafell, ac wedi cau dy ddrws, 



ADGOFIOX BRODYK ERAILL. 



123 



gwecldiaar dy Dad yr hwn sydd yn y dirgel," &c, Yr 
oedd ef yn y fath nerth, hwyl, a theimlad, ynpregethu, 
a'r gynulleidfa wedi en caethiwo gan ei eiriau, yr hen 
a'r ienainc yn cyd-doddi, a'r dagrau yn araf lithro hyd 
rnddian ugeiniau. Cafwyd yn yr oedfa ryfedd hono 
un o'r gwleddoedd anwylaf, a neillduol cldylanwadol. 
Yr oedd, ac y mae y bregeth hono yn nn o'r rhai agos- 
af ac anwylaf gan fy nghalon hyd yr awr hon. 

Cafwyd gwledd felus a ddifyrus yn yr nn addoldy 
wrth wrando arno yn adrodd ei hanes ar ol bod yn 
Scotland a'r Iwerddon, yn casglu at gapel Llanfair, 
neu ryw nn arall yn nghylchoedd Llanfair. Yr oedd 
yn ddigrif, ac yn hynod darawiadol yn hanes y casglu, 
y cydymgomio a gwahanol bersonau, ac yn neillduol 
pan yn adrodd ei deimlad yn nghapel rhyw un o Ddoc- 
toriaid Dublin, os wyf yn cofio yn gywir. Yn methu 
mwynhau ei hun yn gysurus yn ngown y Dr., yr hen 
fraich yn methu chwareu yn gysurus, y traed a'r dwy- 
law fel yn y caethiwed, a'r Saesonaeg yn lied anhyw- 
aeth, ond yn hound o wneyd y tro, gan ei fod wedi 
cael ei ddal, fel nad oedd dim ond gyru yn mlaen, ac 
ymladd y frwydr allan. l'r wyf hyd eto, pan yn cofio 
am dano yn adrodd hyny, fel yn gweled yr hen batriarch 
yn y gown du — y chwys, a'r gwres Oymreig yn ei 
nerth yn ei danio, nes anghofio pa le yr oedd ; a char- 
iad Crist wedi ei lyncu, nesllwyr ddibrisio, ac anghofio 
boneddigion a Doctoriaid wrth bregeth u golud gras, a 
darpariadau trugaredd i'r Gwyddelod tlodion. Gobeith- 
iaf y ceir hanes y casglu yn yr Iwerddon a Scotland yn 
gywirach acyn llawnach yn y cofiant na dimallaffi 
roddi. Yr oedd ei lafura'i lwyddiant yn fawriawn yn 
y lleoedd crybwylledig. * * * 

Wei, rhaid rhoddi fyny adgofion am dano yn Nghymru, 
ac yn yr Unol Dalaethau, neu yn hytrach y cofrestriad 
o honynt, rhag gormesu ar le rhai eraill, er fod llawer 
yn ychwaneg o bethau yn ei gylch yn dylifo i'm medd- 
wl, ac yn ceisio lie ar y lien — " Ac efe a fu farw." Mae 
y tafod fu yn dweyd mor gynes am oludoedd yr iach- 
awdwriaeth wedi tewi ; ond mae yr enaid tanllyd, a'r 



124 



ADG0FI0N BRODYJJ ERAILL. 



yspryd hoew, wedi goddiweddyd y llawenydd, ac yn 
mwynhau yr hyfrydwch yn ngolwg yr orsedd, ar yr 
lion yr eistedd yr Iesu a ganmolodd, a'r Gwaredwr a 
gyhoeddodd mor ffyddlon ar y ddaear — ac mewn llawer 
gwell liwyl yn ei Miami a'i goroni nac y gwelwyd yn 
yr adegau goraf tra yma yn y cnawd. Disgyned deu- 
parth o'i ysbiyd ar ei hiliogaeth, a bydded yr Arglwydd 
yn gysgod, ac amddiffynydd i'r gweddill plant, a'r an- 
wyl fam Mrs. Dayies, nes daw yr adeg i'w galw hwyth- 
au i gydfwynhau y nefoedd yn nghwmni y tad a'r plant 
sydd yno yn barod, yn eu dysgwyl hwytliau adref. 
Dywedaf inau, 0, am addfedrwydd i fyned atynt a'r cyf- 
eillion lawer gyda hwy, sydd yn gweled yr Iesu fel y 
mae. Teimlwyf rywfodd fel yn myned yn fvvy unigac 
•alltudiedig wedi colli y fath hi o lien gyfeillion, ac yn 
barod i ddweyd gyda'r hen Williams : 

" Ffarwel deiau, ffarwel diroedd, 

A'r eilunod pena' erioed ; 
Mi 'ch ty?igheda? ngwyddy nefoedd, 

A r a ddilynock oljy nhroed ! 
Myn'd 'rwy'n llwm tua thir y bywyd, 

Ffon yn unig yn fy Haw ; 
Af yn mlaen trwyyr Iorddonen, 

Mae 'nghyfeillion anwyldraw." 

Gomer, Gov. 1, 1875. Josiah Joxes. 



At y Paech. G. Griffiths : 

Anwyl Frawd — Da genyf glywed eich bod wedi cyd- 
synio i ysgrifenu Cofiant i'r diweddar Barch. James 
Dayies, Radnor. Yr wyf yn credu eich bod yn addas 
iawn at y gorchwyl ; oblegid nid oes neb yn Ohio yn 
fwy cyfarwydd agefyn ei holl gylchoedd na chwi, yr 
hyn sydd yn fantais ragorol i chwi i dynu darlun cyw- 
ir o hono. Yr ydych yn bamu y dylwn inau, fel un 
o'i frodyr hynaf, ac agosaf ato, yn niwedd ei oes, gyf- 
IW7110 gair at ei wneuthuriad. Wei, mae yn debyg y 
dylwn, ac nid wyf anewyllysgar i wneyd ychwaith. 
-Cefais y fraint fod yn ei gyfeiliach, ei wrandaw, ym- 



ADGOFIOX BRODYR ERAILL. 



125 



gomio gydag ef, a bod yn gymydog iddo am lawer o 
flynyddoedd. 

Pe gofynesid i mi ddesgriiio ei berson, dywedaswn am 
ei faint a'i ffurf, mai dyn bychan, cydnerth, ydoedd, a 
gwynebpryd tywyll, gwallt du, a llygaid gleision, yr 
by n sydd braidd yn anghyffredin i rai o'r lliw hwnw. 

Yr ydoedd yn un o dymer naturiol wresog, ac, wedi 
yr elid i adnabyddiaeth ag ef, yn rhydd a llawen. Yr 
oedd yn un gwir gyfeillgar, fel y geill ei gydnabod oil 
dystio. Nid oedd yn ei dy un amser ddimynrhy dda 
ganddo ei ranu a'i gyfaill ; nac un drafferth yn ormod 
ganddoei chymeryd er gwneyd ei gyfaill yn gysurus. 
Byddai yn was i weiuyddo, yn dad i ddarparu at an gen- 
ion, ac yn delyn i ddifyru ei gyfaill. 

Ac heblaw fod ei gyfeillach yn ddifyrus, yr oedd 
hefyd yn adeiladol. Yr oedd ei feddwl mor llawn o ys- 
toriau am hen bobl, a hen weinidogion, a chanddo y 
fath fedrusrwydd i'w darlunio fel y gallech dybied eicli 
bod yn eu gweled, acyn eu cwmni. 

Fel pregethwr, yr oedd yn ddoniol iawn yn eiffordd 
neillduol eihim. Byddai ganddo Lwnc mewn Haw yn 
gyffredin — coilaid o later, a thriniai ef yn ngoleuni yr 
Ysgrythyrau eu hunain yn benaf. Yr oedd ei hyddysg- 
rwydd yn y Beibl yn gynorthwyol iawn iddo i hyny. Ar- 
w r einiai ei ragymadrodd yn esmwyth at y pwnc; dar- 
llenai ei destyn yn ddigon uchel i bawb ei glywed, 
dosparthai ef yn dra threfnus yn brif benau, a man 
gang hen au yn codi o'r rhai hyny, a " ohymwysiaddu 
o'r athrawiaeth" Yna elai yn ol i sylw r i arnynt bob yn 
un ac un ; ond cyn dechreu, ceisiai enill serch, sylw, a 
chydymdeimlad ei wrandawyr. I godi eu dysgwyliad- 
au, awgrymai fod ganddo rywbeth o bwys. Ei hoff 
bwnc oedd ymrcsymu a phechadur ar fater ei enaid — 
dangos ei drueni ynddo ei hun, ac anchwiliadwy olud 
Crist ar ei gyfer. Ac 0, mor danbaid y cyhoeddai y 
newyddion da am y Ceidwad! Yr oedd ei bregethau 
yn llawn o Grist, ac felly yn berffaith gyfaddas at gyf- 
Iwr pechadur col led ig. Safai yn ymyl y groes, a dad- 
blygai rinweddau yr iawn a roddwyd ami, a thrysorau 



126 



ADG0FI0K BRODYR ERAILL. 



rliad ras yn y prynedigaeth, nes y byddai mynwesau 
ei wrandawyr yn twymno, a thafodau rhai mudion yn 
tori allan i folianu Duw am danynt. 

Yr ydoedd yn un cadarn mewn gweddi. Diau ei fod 
yn fFyddlon yn ei ymwneyd dirgelaidd a Duw — ei fod 
yn arfer myned iV ystafell, a chau ei ddrws i ddweyd 
ei gyfrinach yn nghlustiau ei Dad Nefol. Mewn 
gweddi yr oedd ei fawr nerth a chuddiad ei gryfder; ac 
yr oedd yn lioff o weddio. Prin y carai bregethu neb 
weddio ei hunan i ddechreii y cyfarfod. Oyfrifid ei 
weddiau gan lawer yn rhagori ar ei bregethau. Byddai 
ei weddi bob amser yn dra chyfaddas i'r amgylchiad ; 
os mewn teulu yr arweiniai mewn gweddi, cofiai am 
blant a phawb wrtli eu henwau ; os mewn angladd, 
gwnai yr im modd a'r weddw a'r amddifad, a chyda'r 
fath ddwysder a theimlad. Ac yny cyfarfodydd gweddi 
yr oedd yn ei elfen ei him. Meddyliwn am ei rinwedd- 
au — byddwn fFyddlon, nes y gelwir ninau ar ei oP; yna 
cawn fyned ato, ac at Parry, a Price, ac Everett, a'ch 
anwyl frawd, a lluoedd eraill sydd wedi cyraedd Myn- 
ydd Seion. 

Yr eiddoch, anwyl frawd, yn rliwymau yr Efengyl, 

Eees Pow^ell. 
Troedrhiwdalar, 0., Mehefin 30, 1875. 



Parisyille, 0., Gorpli. 5, 1875. 
Barch. G. Griffiths: 

Aniuyl Frawd — Y mae coffadwriaeth Mr. Davies, 
Eadnor, yn haeddu parch. Yr oedd yn enwog ei hun 
am barchu hen bobl dda ; galwai hwynt " yr hen deil- 
wngyddion." Nid wyf yn cofio neb yn gwneyd Crist a 
phen Oalfaria yn ganolbwynt ei weinidogaeth fr gradd- 
au y gwnelai ef. Nid oedd wedi meddwl am weddus- 
der mewn ystumiau wrfch draddodi. Yn Nghymanfa 
Pomeroy, yn 1864, yr oddwn, wrth edrych ar ei agwedd- 
an mewn un oedfa, yn teimlo braidd yn ysgafn, ond 
erbyn edrych dros y gynulleidfa, gwehvn fod, efallai, 
eu haner, yn colli dagrau wrth ei wrando. Celai hwyl 



ADGOFIOX BRODYR ERA1LL. 



127 



ar weddi ambell dro, oecld yn profi ei fodynbyw mewn 
agos gymundeb a'r nefoedd. Disgynai at fanylion yn 
ei weddiau lawer pryd, nes peri iddynt dynu sylw 
mawr. Yn Nghymanfa Newark, 1858, gweddiai dros 
Everett a Price (Dinorwig), y brodyr o Gymanfa New 
York. Diolchai i'r Arglwydd am eu cadw ar eu taith 
cyn belled ; ceisiai ganddo eu cadw a'u diogelu yn 
mhellacli yn mlaen i Gymanfa Wisconsin, a gofalu am 
eu teuluoedd yn eu habsenoldeb, a'u dychwelyd hwythau 
yn fy w ac iacli at eu teulooedd, &c. Adroddai un tro 
am ei fynediad at grefydd yn Soar, Merthyr, yn hogyn 
tua 12 oed, ac un bychan lawn oedd o'i oed. Gofynai 
rnyw hen flaenor, pan aeth i'r gyfeillach gyntaf, "Beth 
wyt ti yn ei geisio yma ? " Dywedodd yntau fod arno 
awydd dod at grefydd. u Wyt ti yn bechadur ? " ebe 'r 
hen flaenor. " Odw, " ebe yntau. "Wyt ti ddim 
llawer o bechadur?" ebe'r hen flaenor. "Odw'n 
bechadur mawr," ebe yntau. Edrychodd yr hen flaen- 
or, a dywedodd, " Pe baet yn bechod i gyd, ni fyddai 'n 
llawer o beth." Beth bynag am faint ei bechod cafodd 
ei dderbyn i'r eglwys. Pan ddeallodd y crytiaid gyd- 
weithient ag ef am hyny, dechreuasant ei boenydio, a 
galw "yr hen weddiwr arno." Yr oedd un hogyn yn 
ymosod arno yn ami, ac yn ei guro yn hollol ddiachos 
oblegid ei fod yn grefyddol. Gwyddai James Dayies, 
neu Shemi bach, lei y galwai ei hunan, ei fod yn drech 
na'r hogyn hwnw, ond yr oedd ofn arno i godi Haw yn 
ei erbyn am ei fod gyda chrefydd. Ond un tro, fe 
gynhyrfodd ei hen ddyn dan y cam dderbyniai, a dech- 
reuodd ergydio yn ol, ac ni orphwysoddnes rhoddi iddo 
grasfa effeithioL Ar ol hyny, golidiai yn chwcrw, a 
chollai ddagrau 3 7 n Hi, rhag ofn y buasai yn cael ei ddi- 
arddel o'r eglwys. Aeth i'r cwrdd eglwys He'r oedd 
ychydig flaenoriaid wedi dod yn nghyd, ac ychydig o 
droseddwyr i gael eu dysgyblu am ryw gamymddygiad- 
au. Pan welodd yr hen flaenor grybwyllwyd yn barod, 
yr hogyn ieuanc yno yn mhlith yr adar duon, gofynodd 
iddo, " Beth wyt ti 'n geisio yma ? AVyt ti wedi gwneyd 
rhywbeth maes o le ? " " Odw," ebe yntau, ac adrodd- 



128 



ADGOFIOK BRODYR ERAILL. 



odd wrthynt am ymddygiad drwg y crotyn ato, a'i fod 
yntau wedi cynhyrfu, ac wedi ei guro. "Ko'ist ti gur- 
fa dda iddo ? " ebe'r hen flaenor. " Do, mi ro'is gurfa 
dcla iddo," ebe yntau. " Wei," ebe hwnw, " wn i am 
ddim yn well all'sit ti wneyd iddo," a dyna i gyd o ger- 
ydd gaf odd Shemi bach gan hen flaenoriaid tyner Soar. 

Yr wyf yn meddwl fod dros ddeugain mlynedd er 
pan welais ef gyntaf ar daith trwy y Deheudir ; yr oedd 
i bregethu yn Nghapel Iwan. Hen foes mawr, haner 
crwn, ac hynod ddwfn, oedd y pulpud yno, a gan ei 
bod yn noson waith, yr oedd y gynulleidfa i gyd ar y 
llawr. Aeth Dayies i fewn i'r box, ond* nid oedd son 
am dano, na threm i'w gael ar un rhan o'i berson; ond 
yn mhen enyd, dyna ddrws y pulpud yn agor, ac yntau 
yn dyfod i'r golwg, ac yn amneidio ar un o'r blaenor- 
iaid ddyfod ato, ac yn dweyd wrtho, " Yr wyf fi yn llai 
na'r lleiaf o'r holl saint, ac nis gallaf bregethu yn y 
pulpud hwn, y mae'n rhy uchel i mi." Aeth hwnw 
allan i dy anedd i gyrchu cadair i'w rhoddidan ei draed, 
ac ar ben y gadair yn y pulpud y pregethodd y tro 
hwnw. Yn mysg pethau eraill y tro hwnw, yr wyf yn 
cofio ei fod yn gwaeddi, " Adda, pa le yr wyt ti ? " Ac 
yna yn crymu o'r golwg yn y pulpud i ddangos fel yr 
oedd Adda yn ymguddio. Y mae hen was iddo o'r enw 
John Paul, yn byw yn Tallmadge. Siarada hwnw yn 
hynod o barchus am dano. Dywedai fod rhaiyn dweyd 
ei fod yn rhyawyddus am y byd, ond meddai, yr oedd 
yn rhaididdo fod yn ofalus a chynil, oblegid nid oedd 
yn cael ond y peth nesaf i ddim gan ei eglwysi, hyny 
y w yn Llanfair a'r lleoedd cylchynol. Y mae gan hwnw 
feddwl uchel am dano fel dyn duwiol. Dywedai " ei 
Joel yn.filain yn erbyn period" ac nad oedd dim a'i 
hataliai i fyned i'r cyfarfodydd eglwysig, a chyrddau 
eraill ar hyd yr wythnos. Dywedai i'r ceffyl syrthio yn 
farw o tano un tro, pan newydd gychwyn i ry w gwrdd ; 
trodd yn ei ol a chymerodd geffyl arall, a ff wrdd ag ef 
i'w daith, gan adael y ceffyl 'cyntaf yn y man y syrth- 
iodd. Byddai yn wastad yn pregethu dair gwaith y 
Sabboth, yn Nghymru, a bu am dro yn pregethu bedair 



ADGOFIOX BRODYR ERAILL. 



120 



gwaith y Sabboth. Yr wyf wecli meddwl lawer gwaith 
am yr agwedd oedd arno yn gweinyddu yn y gown yn 
nghapel Dr. Wardlaw, ac yn taro y Beibl, a'r Dr. yn 
cwyno, u Oh, my poor Bible" 

Os meddyliwch fod yn yr ucliod a ysgrifenais ar gar- 
lam wyllt, rywbeth a fydd o werth i eglnro ei nodwedd, 
neu ei hanes, gellwcli wneyd defnydd o hono. 

Yr eiddoch yn gywir, D. Davies. 



At y Parch. G. Griffiths : 

Antvyl Fratvd — Cefais adnabyddiaeth a Mr. Davies 
tua thriugain mlynedd yn ol, pan yr ydoedd yn yr ys- 
gol yn Llanfyllin. Nid oeddwn ond tua deg oed ar y 
pryd. Cof genyf am ei ordeiniad yn Llanfair. Yn fuan 
wedi ei sefydliad torodd allan yn ddiwygiad grymus 
dan ei weinidogaeth, pryd y dychwelwycl amryw o rai 
gwylltaf y gymydogaeth. Byddent yn gorfoleddu am 
oriau hyd ganol nos. Yr wyf yn meddwl nad oedd 
ganddo ond dwy eglwys dan ei ofal pan ddechreuodd ar 
ei lafur yno, ond nid hir y bu cyn amlhau o honynt hyd 
yn chwech, a phregethai mewn Uawer o fanau eraill 
hefyd. Pregethai bedair gwaith y Sabboth yn yr haf, a 
chyda hyny unwaith neu ddwy yn yr wythnos mewn 
tai anedd. 

Yn mhen pedair neu bum' mlynedd ar ol ei sefydl- 
iad, cynhyrfodd uffern wrth ei Iwydddiant, a chododd 
iddoelynion cyfrwys a galluog. Un oedd benyw wen- 
ieutlius a berthynai i'r eglwys, ac a mab iddi yn breg- 
ethwr ; a'r farm gyffredin oedd mai eisiau ei le i'w mab 
oedd wrth wraidd yr ymosodiad arno. Llwyddodd i 
hudo nifer fechan i ? w rhagrith — naw neu ddeg i gyd, 
ac yn eit mysg dri o swyddogion. Cyhuddent ef o 
feddwdod ac ymgeisiadau at odineb. Chwiliwyd i 
mewn i'r achos, a chafwyd boddlonrwydd nad oedd 
dim gwirionedd yn y cwynion, a thorwyd yr aflonydd- 
wyr i gyd allan. Gallasai eu cospi a chyfraith — anog- 
wyd ef i wneyd, gan Berson y pi wyf, yr hwn oedd Us- 
tus Ileddwch, yn gystal a chan eraill. Cynygiodd Mr. 



130 



ADGOFIO^ BROD1R EBAILL. 



Minshall> cyfreitliiwr ymneilldnol enwog o Groesos- 
wallt i gymeryd ei fater, ond ni fynai ddial. Yr oedd 
yn rhy lawn o ysbryd ei Feistr i hyny. 

Tua'r adeg bono yr aethum i i'r gyfeillach yn un o ? i 
eglwysi ef. Yr oeddwn wedi bod dan argyhoeddiadau 
oddiar yn wyth oed. Ond yn nechreu baf 1823, y llwyr 
enillwyd fi gan y darluniad a roddai y gweinidog ieu- 
anc y pryd hwnw o gariad Crist, oddiwrth yr adnod 
"Dyrchafodd i'ruchelder; caethgludodd gaetbiwed; 
derbyniodd roddion i ddynion," &c. Felly gallaf 
ddweyd mai mewn amserau blinion y'm ganwyd yn 
ysprydol ; a chredaf i'r hyn a glywais ac a welaisynddo 
ef fod yn foddion i'm cyfaddasu inau i sefyll am bell i 
storoni fechan wedi hyny, fel yr ydwyf yn aros hyd 
beddy w, Ni letbwyd ef gan y euro a fu arno ; ond fe'i 
gloewyd, ac yr wyf yn credu ei fod heddyw yn diolcb 
am dani. 

Yn y flwyddyn 1824, myfi a ymadewais ag ardal 
Llanfair; felly ni wn ond ycbydig o'i hanes hyd nes y 
dychwelais o Swydd Fynwy ar enw o bregethwr, tua'r 
flwyddyn 1830. Pan y cyfarfuom, ac y deallodd fy mod 
wedi dechreu dweyd ychydig yn gyhoeddus, efe a ddy- 
wedodd wrthyf : " Wei, John bach, ni fuost tier toed o'r 
ilaenynlel droed i hawb" 

Yn ystod fy arosiad yn yr ysgol yn y Drefnewydd, 
byddwn yn ymwelwr beunyddiol a'i deulu — bum yn 
treilio fy vacation yn ei esgobaeth — yn aros am wyth- 
nosau yn ei deulu, ac yn y cyfamser yn pregethu llawer 
iV eglwysi— felly cefais fantais dda iV adnabod fel dyn, 
fel myfyriwr, a gweinidog. Llawer gwaith y gofynodd 
i mi ar foreufwyd : " Wei, John, oes gen' ti destyn 
heddyw ? " Os dywedwn, oes, e'id iV study yn union 
Vw ystyried — efe yn rhanu, a minau yn ysgrifenu. 
Weithiau amheuwn ei gywirdeb. Elai yn ddadl boeth. 
Byddai rhaid galw Mary (Mrs. Davies) i farnu rhyng- 
om, a'r hyn a ddywedai hi a safai. Brydiau eraill codai 
anghydweliad rhyngom yn nghylch y lleoedd i'r naill a'r 
Hall bregethu. Byddai yn fy anfon, i'm tyb i, i wasan- 
aethu y cynulleidfaoedd bychain — ac ar un adeg myfi a 



ADGOFIOX BUODYR ERAILL. 



131 



ffoais. fel Jonah, yn lie myn'di'r lie yr erchid i mi ; ac 
ni lwyddais mwy na hwnw, er na fwriwyd fi i fol 
morfil. 

Diau y rhoddwch gyhoeddusrwydd i'w sel gyda'r 
Ysgol Sabbothol; felly ni ddywedaf ond ychydig ar 
hyny. Anil y gwelais ef yn holi cynifer a thair o ys- 
golion gyda'u gilydd ; ac un tro ei fod yn gofyn " Pa- 
ham y galwyd Abram yn Abraham, a Jacob yn 
Israel?" ffafr ac anrhydedd iddynt oedd yr ateb. 
"Pa fodd y gwnewch allan fod hyny yn arwydd o ffafr 
a pharch ? " Dystawrwydd hollol yn teyrnasu. Gofyn- 
odd eilwaith, ond nid oedd lief, na neb yn ateb. O'r 
diwedd efe addywedodd: "Myfi a wn fod yma un a 
fedr ateb." Atebais inau yn bryderus, fod Duw, yn y 
newidiad wedi rhoddi cyftan o'i enw ei hun iddynt — 
Ha yn Abra/irmi o Jehofah, ac El yn Israel o Elohim. 
Gellid priodoli ei lwyddiant yn Nghymru i raddau mawr 
i'w ymdrechiadau gyda'r ysgol Sabbothol. 

Yr oedd yn llawn o yni gyda phobpeth ; yn ddarllen- 
wr mawr, yn meddu cof da, yn gyfansoddwr pregethau 
rhwydd ; ond yn ami y byddai digon o ddefnyddiau 
pedair pregeth mewn un, pe manylasai ar ei holl ran- 
iadau. Ond nid bob amser y cadwai at ei raniadau ; 
ymollyngai weithiau i fyn'd gyda'r awel os ca'i hwyl, 
heb ofalu dim am ei chart na'i gwmpawd. Iesu Grist, 
a hwnw wedi ei groeshoelio oedd ei hyfryd bwnc. Ef- 
allai mai ei ddiffyg pwysicaf fel pregethwr, oedd dilyn 
gormod aryr un strain, arhy fach o amrywiaeth mewn 
materion a moddau i'w trafod. Buasai yn wellhad 
mawr i'w ddull hefyd ped arferasai fwy o gydmariaeth- 
au, Treiliodd lawer ar ei esgidiau mewn pulpudau, fwy 
efallai nag wrth deithio, a phrofodd gadernidsylfaen ac 
estyll llawer o honynt wrth, fel Ezeciel, " daro a'i law, 
a churo a'i droed," pan yn dywedyd yn erbyn pechod. 
Yr eiddoch, 

Patriot, Gallia Co., 0. J. A. Davies. 



132 



ADG0FI03" BRODYR ERA ILL. 



Anwyl Frawd Griffiths : 

Enw adnabyddus i mi, yn neillduol oddiar yr amser 
yr wyf yn y wlad hon, oedd Davies, Llanfair. Daethum 
i gyfarfyddiad a llawer o bersonau yn Pennsylvania, a 
New York, ag oeddynt yn gyfarwydd iawn ag ef, ac a 
gawsant y cyfleusdra, a'r pleser o'i wrandaw yn tra- 
ddodi y genadwri am y groes mewn gwahanol fanau ; a 
chreai y desgrifiad a roddent o hono fel pregethwr, 
awydd cryf ynwyf am ei weled, a'i wrandaw, yr hyn 
na chaniatawyd nes dyfod i'r ardal lion. 

Yr oedd yn perthyn iddo fel pregethwr, fel y gwydd- 
och, ei hynodion; ac fel dyn hefyd, o ran hyny. Nis 
gall fod neillduolion yn y pregethwr heb eu bod yn y 
dyn ; canys y dyn yw y pregethwr mewn cylch gwahanol 
a mwy cyhoeddus; a'r cylch hwn, o angenrheidrwydd, 
yn dwyn yn fwy l'ramlwg neillduolion ei gymeriad. Y 
mae eccentricities cymeriadol, o fewn terfynau, yn fan- 
teisiol yn y weinidogaeth. 

At y pethau hynod a berthynent iddo y cyfeirid yn. 
gyffredin gan y rhai a'u gwelsant, ac a'u clywsant — 
megys ei aflonyddwch, ei ffurfiau, a ? i fywiogrwydd, a'i 
yni digyffelyb. Canys nid ei dafod, a'i enau ef a fyddai 
ar waith yn nnig, ond ei holl gorph ; trethai bob aelod. 
Yr hynodion hyn a fyddent i fesur wedi dwyn eu 
sylw, ac a ffurfient mewn rhan fawr, destyn eu hymddy- 
ddanion yn eu perthynas ag ef. Canmolent ef yn fawr 
fel pregethwr nerthol a doniol, yr un amser, ac eto nid 
oedd yn bosibl penderfynu pa fath bregethwr oedd yn 
yr ystyr fwyaf beirniadol. Ychydig a wn am danynt, 
yn ein cynulleidfaoedd, a fedrant roddi i chwi gryno- 
deb o bregeth, ac a ddesgrifiant y modd y trinir y rhan- 
au hyny o'r gair a gymerir yn destynau. Hwyrach fod 
hyn iV briodoli yn benaf i ddiffyg penderfyniad i 
sylwi, a chofio. Nid wyf wrth ddweyd hyn yn awgrymu 
nad ydynt yn deall, ac yn barnu yr hyn a wrandawant. 
ydynt; gwyddant y gwahaniaeth rhwng y gwael a'r 
gwerthfawr; meddant archwaeth nas gellir ei thwyllo. 
Nid yw ein gwrandawyr yn fanwl o dan ba reolau ac 
yn ol pa drefn y cyfleuir iddynt y gwirioneddau a dra- 



ADGOFIOJST BRODYK ERAILL. 



133 



ddodir, os byddant yn adfywiadol a derby niol. Felly 
dywedant am wrthddiych y cofiant hwn, mai preg- 
ethwr yn iawn oedd, ac eto ni chefais un syniad i' m 
galluogi i benderfynu i ba ddosbarth y perthynai. 

Synwyd fl yn fawr y tro cyntaf y clywais ef yn preg- 
gethu mewn Cyfarfod Chwarterol, yn Troedrhiwdalar, 
ar fy nyfodiad i'r lie hwn. Yr oedd yn wahanol yn ei 
arddull (style) i'r hyn a ddysgwyliwn ; triniai ei des- 
tyn yn y modd mwyaf tarawiadol, a chyda newydd- 
deb boddhaol. Y mae hyn yn syndod, gan rnai gweith- 
iau y Puritaniaid oeddynt ei brif B lyfrau, ac ynddynt 
yr ymhyfrydai ; ond er hyny yr oedd yn mhell o efel- 
ychu eu dull o drin adnodau yn bregethwrol. Yr oedd 
yn bregethwr wrth naturiaeth. Yr oedd ei allu yn 
neillduol i gynllunio pregeth yn darawiadol, naturiol, 
a thlws. Di-os fod genycli yn eich meddiant engreifft- 
iau lawer o hyn. Yr oedd ganddo hefyd lais da, a 
chryn lawer o'r elfen bono a elwir w dawn," ag sydd 
mor effeithiol ar deimlad y Cymro. Ag yn ei ddyddiau 
goraf, medrai ef ei defnyddio i bwrpas. 

Cyn terfynu, dylwnychwanegu am yr hen dad — iddo 
fod yn ffyddlon iawn gyda phob rhan o'r gwaith wedi 
fy nyfodiad I i fod yn olynwr iddo. Yr oedd yn mhob 
moddion cyhoeddus — y cyfarfod gweddi, y gyfeillach 
grefyddol, ac oedfiion y Sabboth, a phregethai gyda'r 
parodrwydd mw T yaf yn fy lie, pan fyddwn oddicartref, 
neu ryw rwystrau eraill ar fy ffordd i wneyd fy hun. 
Pregethais yn nglyn a'i farwolaeth, oddiar y geiriau : 
" Ac efe a fu ffyddlon yn ei holl dy, megys gwas." Ac 
nid oes amheuaeth nad yw heddywyn mysg y ffyddlon- 
iaid, ac yn dysgleirio fel yr haulyn nheyrnas Dduw. 

Radnor, 0., Gorph. 13, 1875. Tnos, Jenkixs. 



134 



LLOFFIOX DIFYRUS. 



YSGUBAU O LOFFION DIFYEUS AM DANO. 



METIIU SALEM A IAGO LEIAF. — Y CAWR A ? R CRWT 
AR DAITH. 

Pan oedd Mr. Dayies yn ddeunaw oed, cymerodd ei 
daith bregethwrol gyntaf trwy y Dywysogaeth, yn 
nghwmni y Parch. Methusalem Jones, Merthyr — dyn 
ogorff mawr, cryf, a golygus. Yroedd y gwahaniaeth yn 
eu maintioli a ? u hoedran, yn gystal ag yn eu doniau, yn 
darawiadol, a thynai sylw cyffredinol. Un ond hogyn 
byrach ac eiddilach na'r xnwyafrif o fechgyn o'i oed- 
ran — y Hall o baner cant i driugain oed, ac yn ym- 
ddangos, yn ymyl ei gyfaill, fei un o feibion Anac. Oni 
b'ai eu bod wedi troi allan i anrhydeddusach a chyf- 
iawnacli milwriaeth na'r ddau hyny, cyfenwasem hwynt 
yn Goliath a'i Yswain. 



Y CLADDEDIGAETH MAWB 

Yn fuan wedi fy sefydliad yn Penarth, yn Mai 1843, 
ebe y Parch. E. D. Thomas, bu farw y ffyddlon a'r selog 
Edward Morris, o'r Glyn. Tyddynwr parchus oedd. 
Aethum fr claddedigaeth ; yr oedd tyrfa fawr wedi ym- 
gynull yno. Ar ol y gwasanaeth crefyddol, trefnasant 
y bwrdd, lie yr oedd croesaw i bawb i gael bwyd a 
diod. Eisteddai y Parch. James Dayies, wrth ben y 
bwrdd, cyfododd ar ei draed i ofyn bendith ; ac yna 
dechreuodd dori y cig, yn enwedig yr ham, er diwallu y 
bobl. Galwodd fi ato, a dywedodd yn ddystaw yn fy 
nghlust, "Erawd anwyl — dyma ran o'n gwaith fel 
gweinidogion yn y wlad hon ; mae yma rai pobl yn 
fwytawyr ofnadivy — deuant deirgwaith at y bwrdd — 



LLOFFIOX DIFYRUS. 



135 



rhaid i ni ofalu am dori y y cig yn deneu icuvn, er codi 
cywilydd arnynt, a cliael digon i bawb." 



Y GLUSTOG (THE YELLOW CUSHION"). 

Yn y flwyddyn 1844, aethum gyclag ef i gyfarfod 
blynyddol capel *Cefn-y-Vaenor, plwyf y Berriew, lie yr 
oedd tyrfa fawr a pharchus o Saeson a Chymry wedi 
ymgasglu. Yr oedd y capel wedi ei arliwio yn hardd, 
a'r boneddigesau cyfoethog (Mrs. Landford, ac eraill), 
wedi gwneyd a gosod clustog felen hardd ar ystyllen 
y pulpud. Aethum i a Dayies i fyny i'r areithfa i 
bregethu Saesonaeg, am 10 o'r gloch y boreu. Pregeth- 
ais yn gyntaf, a theimlais yn annedwydd oblegid fod 
y glustog yn rhy uchei. Amlygais hyny iddo ef, cyn 
iddo ddechreu pregetliu. Gwnaeth wyneb hir; de- 
clireuodd rwgnach, ac yn ddioed ymaflodd a'i ddwylaw 
a'i freichian ynddi, tynodd hi o'i lie, a gosododd hi ar 
yr eisteddfa, a dywedodd: " I will not suffer this yel- 
low mountain to hinder me to preach, and to obstruct 
you to see the glory of the Messed Redeemer" Yr oedd 
pawb wedi synu ; y boneddigesau w T edi tramgwyddo, 
a'r bobl ieuainc yn gwentf. — Gan yr un. 



WMFFRE ! WMFFRE ! 

Yr oedd ef a minau yn dra hysbys o'r enw uchod 
er's dros 28 mlynedd. Nid oedd raid i ni ond dweyd 
neu ysgrifenu yr emu, nes byddai yn ein gwefreiddio, 
ac yn ein gorloni, yn ein hadegion mwyaf difrifol. Ad- 
gofiai i ni yr banes canlynol: — Tua'r flwyddyn 1845, yr 
oedd dyn diniwedo'r enw Wmffre Humphreys, yn ael- 
od yn fy eglwys, yn Jerusalem, ac yr oedd yn cadw 
Turnpike uchaf Heniarth — rhwng capel Peniel a Jeru- 
salem. Yr oeddwn i yn tybied ei fod yn aelocl yn fy 
eglwys yn Jerusalem, a Dayies yn meddwl mai aelod o'i 
gapel ef yn Peniel oedd ; ac yntau ei hunan yn medd- 
wl y gallai fwynhau moddion y dclau gapel a'r ddwy 
eglwys, heb fod yn gyfrifol i'r un o honynt! Felly yr 



136 



lloffio:n t DIF1RUS. 



oeddwn i a Dayies yn colli ei bresenoldeb yn ami ; ac 
nid oedd yr un o'r ddwy eglwys yn cael fawr o'i 
gynorthwy. Pan ymddyddanem ag ef yn bersonol, dy- 
wedai wrthyf fi ei fod yn aelod o eglwys Dayies, yn 
Peniel; ond dywedai wrth Dayies, mai aelod o'm heg- 
lwys i yn Jerusalem oedd. Felly daeth actios Wmffre 
yn ddyrysbwnc i'r ddau weinidog. Ond er mwyn tori y 
ddadl, a dal "Wmffre yn ei anffyddlondeb a'i anwiredd- 
au, penderfynasom fyned gyda'n gilydd ein dan, i dalu 
y mweliadag ef, yn ei dy wrth y Turnpike. Aethom 
ein dau i mewn i'r ty heb guro y drws, a daliasom ef yn 
ddisymwth. Nid oedd y wraig gartref ar y pryd, neb 
ond efe ei hunan. Dyn lied fyr, coesau ceimion, gwallt 
du, llygadgroes, a thawel iawn oedd. Pan aethom i 
mewn yno gyntaf, yr oedd efe ar ei liniau ar lawr y ty, 
yn chwythu y tan gyda megin fechan, a'i gefn atom. 
"Wmffre!" meddai Mr. Dayies, "Wmffre!" Cyfododd 
i fyny ar frys, a'r fegin yn ei ddwylaw, gan edrych yn 
llygadgroes, ac yn rhyfedd iawn ! Ychwanegai Dayies, 
" Wei, Wmffre, dyma fi a Mr. Thomas, wedi dyfod yma 
i dy ddal di." Gwaeddai yntau, "Mr. Dayies, Mr. 
Dayies, am beth ?" " Am dy gelwyddau a'th anffydd- 
londeb. Dywed i ni y gwir, yn awr, Wmffre, — 
aelod yn mha eglwys wyt ti ? Jerusalem neu Peniel ?" 
Nis gwyddai beth iV ateb. Edrychai yn syn, a 
gwaeddai, "Mr. Dayies, Mr. Thomas I" "Pw ! pw !" medd- 
ai Dayies, " ofer yw i ti, Wmffre, wneyd yr hen wyneb 
hyll yna, ac edrych yn groes ar y pared a'r fegin yna. 
Edrych arnom ni — a dywed y gwir. Yn mha eglwys 
yr wyt tiyn ystyried dy hun yn aelod ?" Ni chawsom 
atebiad. Aelod o'm heglwys i yn Jerusalem oedd mewn 
gwirionedd. Addawodd ddiwygio ; a bu yn fwy ffydd- 
lon. "Nac esgeuluswch eich cyd-gynulliad eich hunain, 
megys y mae arfer rhai." Nis gall neb fod yn aelod 
rheolaidd a ffyddlon mewn dwy eglwys ; ac ni ddylai 
gweinidogion gefnogi crwydriaid felly. Oofiwch hanes 
Wmffre ! — Gan yr un. 



LL0FFI0N DIFYRUS. 



137 



CREDINIAETH DYK A2OTUWI0L MEWxN" GWEDDI. 

Yr oedd yn arferiad yn Llanfair, fel trwy Gymru, i 
apwyntio dyddiau o ymostyugiad a gweddi pan fyddai 
y wlad tan arwyddion o wg yr Anfeidrol — yn enwedig 
mewn cynhauaf gwlyb. Yr oedd yn by w gerllaw yno, 
amaethwr mawr a chyfoethog, ond hollol ddigrefydd. 
Un haf gwlypach nac arfer, clywyd ef yn gofyn gyda 
pliryder a difrifwch mawr, " Pctm na chadwa Da vies 
bach y Capel Uchaf yna gwrdd gweddi i ni gael y cyn- 
hauaf ?" Yr unig adegau trwy gydol y flwyddyn y 
gwelid y dyn hwnw yn nghysegr Duw oedd, dyddiau 
ympryd a diolchgarwch. Adwaenem rai brodyr iddo 
mewn ardaloedd eraiil yno. Er lleied o ddaioni sydd 
yn hyny, ystyriem y byddai yn golled gofidus iddynt 
gael eu hysbeilio gan Eesymoliaeth o'u ffydd yn llyw- 
odraeth bersonol a chyson Duw tros y byd, a'u hyder 
yn effeithioldeb gweddi y cyfiawn. 



ISRAEL YR YMLADDWR. 

Dodir yr hanesyn canlynol i fewn, i ddarigos y parch 
a deimlid ac a ddangosid, hyd yn nod gan y rhai mwy- 
af rhyfygus o'n cenedl yn ngwlad ein genecligaeth tuag 
at weinidogion teilwng, er mwyn eu gwaith. Eyw dro 
yn ffair Llanfair, yr oedd dyn o'r enw Israel, person 
llywethol, cryf, gwrol, a nodedig fel cwffiwr. Wedi ei 
gyffroi a'i gymell i ymladd, efe a ymnoethodd hyd ei 
ganol, ac a aeth all an i'r heol, gan herio un dyn yn y 
dref i frwydr ag ef. Dilynid ef gan fagad o edrych- 
wyr at bellder diogel. Gwyddid trwy y parthau hyny 
am ei ddewrder, a nerth rhyfeddol ei ewynau. 
feiddiai neb dderbyn ei her, na hyd yn nod swyddog 
ddodi ei law arno i'w ddodi yn ngharchar. Cerddai i 
fyny ac i lawr gan waeddi : " Mae fy ngwar i felgieuyn 
haiarn, am talcen fel pres." Gwelodd Mr. Davies y 
dorf, a deallodd mai Israel, yr hwn a adwaenai, wedi ei 
wallgofi, oedd arwr yr achlysur. Aeth i fyny ato, er 
gwaethaf gwrthwynebiadau Mrs. Davies, oedd gydag 



138 



LLOFPiO^ DIFYRUS. 



ef yn y fan, ac a ddy wedai, " Cym'rwch ofal D., fe'ch 
tery yn siwr." Ond ato yr aeth, a chymerodd afael yn 
ei fraich gan ddy wedyd yn dirion wrtho: "Israel an- 
wyl, peidiwch a ffolineb fel hyn — de'wch gyda mi i 
wisgo am danoch, a byddwch yn ddyn deche." " Wei," 
ebe Israel, " mi ddof gyda chwi" ac efe a aeth. Dyna y 
tro olaf i Israel wneyd ei liun yn sport i ynfydion yn y 
mocld hwnw, a diolchodd lawer tro wedi hyny i Mr. D. 
am ei wasanaeth iddo ar y pryd. 



CLERIGWR MEWN RHEDEGFA CEFFYLAU. 

Unwaith ar daith i Gymanfa, gydag wyth o weinid- 
ogion eraill — oil ar feirch, dygwyddai fod gan Mr. 
Dayies geffyl bychan, teneu, a drwg yr ol wg arno, 
ond er hyny yn drotiwr diail yn mror. Wedi iddynt 
ddarfod trafod pynciau athrawiaethol ac eglwysig, 
dechreuasant ddadleu ar " gnawd ceffyl," neu rinwedd- 
au cydmarol yr aoifeiliaid a farchogent. Myntumiai 
pob nn mai ei un ei hum oeddy goraf ; ond cydunai 
ivyth o honynt mai un Mr. D. oedd y gwaelaf, yr hyll- 
af, a 5 r trwstaneiddiaf yn ddiau. Bu ef a ? i anifail truan 
felly yn wrthddrychau eu digrifwch diniwed am lawer 
milldir. Methodd o'r diwedd a dyoddef eu hysmaldod 
ar draul ei geffyl, a dywedodd er mai y lleiaf a'r salaf o 
honynt ydoedd, y trechai y rhif luosocaf, os nad yr oil 
o honynt mewn rhedegfa. Erbyn hyn yr oedd yn rhaid 
profi eu cyflymdra. Buasai gwrthod yn gyfaddefiad 
ymarferol o ffuantrwydd eu bost yn rhagoriaeth eu han- 
ifeiliaid. Nid allesid cael gwell lie na'r fan hono — na 
gwell adeg na'r pryd hwnw. 1 maith a hwynt — naw o 
glerigwyr, nerth y carnau, fel pe buasai ysprydion Gad- 
arenia wrth eu hysgil yn ysparduno y ceffylau. Ni 
chadwasant gyda'u gilydd fawr o ffordd. Cyfyngwyd 
yr ymdrechfa gydrhwng Mr. D. a Mr. Williams, y 
Wern. Oariodd hel-farch uchel a golygus Mr. Williams, 
y dydd arrio ryw yohydig. Terfynodd hyny, beth bynag, 
y chwerthin am ben "merlyn cynffon gwta" Mr. ; 
Davies. 



LLOFPIOX DIFYxiUS. 



130 



NO SIR, IT WAS GOD'S MONEY. 

Mae Eglwys Henadurol Gyntaf Cincinnati, yn nod- 
edig am ddau betli o leiaf yn mysg ei chwiorydd eg- 
Iwysi yn y ddinas Freninoh 1. Bu un o weinidog- 
ion galluocaf a ffyddlonaf America yn pregethu iddi 
am flynyddau — yr anfarwol Lyman Beecher, tad Henry 
"Ward Beecher a Mrs. Stowe, ac amryw blant eraill a 
safant yn uchel fel awdwyr a phregethwyr. 2. Mae 
pinacl ei chapel yn uwch na'r eiddo un arall yn y dref. 
Tyna sylw ymwelwyr o bell gyda'r mynegfys ar ei gopa 
yn cyfeirio yn arwyddocaol tua'r nef. Mae ei uclider 
yn ddolur llygaid tost i'n cymydogion Pabyddol. Ar- 
faethasant roddi un uwch nag ef i fyny ar gapael y 
maent yn awr yn ei adeiladu a'r Heol Sycamore ; ond 
hysbyswyd ni yn ddiweddar eu bod wedi deall nad all- 
ent, o herwydd gwendid ei sylfaen, ac felly wedi 
rhoddi y bwriad heibio. 

Galwyd sylw Mr. Dayies at uchder ac ardderchawg- 
rwydd yr adeiladaeth. .Fel un o edmygwyr gwresog 
Dr. Beecher, teimlai ddyddordeb neillduol yn y ty a'i 
hanes. Arweiniwyd ef gan un o'r swyddogion trwyddo, 
ac o'i ddeutu. Ni wyddom amgen na foddheidefyn 
burion yn ystafelloedd y capel a'u dodrefniad. Ond 
wedi dod allan, a thra yn sefyll ar y cwrt gyda'i ar- 
weinydd, i gymeryd ail olwg ar y pinacl, dechreuodd 
godi ei ddwylaw, megys mewn syndod ac a braw arno, 
gan ymsoni, eto fel y clywid ef gan y boneddwr wrth 
ei ochr : " What a sin ! what a sin ! ! " " Well, what is 
the trouble?" ebe ei gyfaill. " What a sin ! " atebai Mr. 
D. eilwaith, "to spend so much money needlessly on this 
tower, when you might have built two o'r three other 
churches for Christ, in some destitute country places 
with, it!" "Well," ebe y boneddwr eilwaith, braidd 
yn ffrom, " It ivas our own money." Taniodd hyny 
yspryd yr hen frawd gymaint nes peri iddo ei ateb yn 
gwta a phendant, gan ddywedyd : " Nu, Sir, it was 
God's money" 



140 



LLOFFIOJS" DIFYRUS. 



EI OLWG FACHGEHAIDD. 

Oadwodd ei oedran yn dda hyd y diwedd. Nid ellid 
meddwl, wrth edrych ar ei ddarlun yn y llyfr hwn, ei 
fod yn dair-ar-ddeg-a-deugain pan dynwyd ef. Nis 
gallwn ymatal heb gyfleu yma un hanesyn braidd yn 
cldigrifol am dano mewn cysylltiad a hyn. Dygwydd- 
odd pan yn lied ieuanc fyn'd ar daith i bregethu trwy 
ranau o Ddehendir Cymru. Arosai gyda'r Parch. 
Thomas, Penmain, Mynwy — hen weinidog, deallwn, 
nodedig am barodrwydd ei atebion a'i arabedd. Yn y 
boreu dymunai Mr. Davies eillio ei wyneb, a gofynodd 
fw letywr am fenthyg yr arfau priodol athyny. Dech- 
reuodd Mr. Thomas alw ar y gath, Aeth o amgylch 
yn y ty tan waeddi, " Pwsi, pwsi, dere yma." " Beth 
sydd arnoch eisiau gyda'r gath?" ebe Mrs. Thomas. 
"0," atebodd yntan, "ei heisiau i sliavio tipyn ar 
Dayies bach yma sydd arnaf." Meddwl yr oedd, mae'n 
debyg, y buasai tafod garw y gath yn gystal a dim i 
symud yr ychydig fanflew oedd ar wyneb ieuengaidd y 
llane. 



"a'r gyeiad sydd fel gyetad jehu." 

Dywed yr hanesydd Ysgrythyrol am hwnw ei fod yn 
gyru yn ynfyd — yn anghymedrol gyflym. Gyrwr 
felly oedd Mr. D. ? fynychaf, fel y geill pawb a gofiant 
ei weled ar ei daith Sabbothol oddeutu Llanfair, dystio. 
Ac yr oedd arbenigion eraill yn perthyn iddo fel march- 
ogwr, a'u gwnaethent yn wrthddrych campus i athry- 
lith ]S T ast, yn Harper's Weekly, ac wrth baraiy rhwydd 
adnabyddid ef o bellder maw. Cadwai ei sodlau ar 
waith yn wastad ar ystlysau ei anifail, a daliai ei law 
chwith i fyny, tuag uchder ei ysgwydd, gyda gwialen 
ysgwydedig ynddi. 



CYMERADWYO CUSANAU HEj^RY. 

Aeth pregethwr unwaith i Kadnor yn ei amser ef i 
roddi tro, a phregethodd amryw droion yn ystod ei 



LLOFFION" DIFYKUS. 



141 



ymweliad. Lletyai gyda Mr. D. Wedi gwasanaeth y 
noson gyntaf, yr hwn ni adawodd argraff ddymunol ar 
feddwl yr hen frawd, a chyn yr oedfa nesaf, efe a ofyn- 
odd i'r gwr dyeithr, pa destyn a fwriadai lafaru oddi- 
wrtho ? Dywedodd yntau ei fod i'w weled yn yr ail 
Salm, a'r ddeuddegfed aduod: " Cusenwchy Mab, rhag 
iddo ddigio a'ch difetha chwi o'r fforcld." "-Wei/ 1 
ebe Mr. D. wrtho, " mae esponiad Henry yn y llyfrgell 
yma, ac y mae ganddo bedwar o gusanau ag y byddai 
yn dda lawn i ti eu cael : Cusan Jieddychiad, cusan 
mawrhad, cusan serch a chariad diffuant, cusan ffydd- 
londeb ac ymlyniad tvrtho." Aeth y gwr ieuanc i'r 
study i edrych betli allai wneyd o honynt; ond daeth 
allan yn lied fuan gan sylwi, nad oedd Mathew Henry 
ag yntau ddim yn cymeryd yr un olwg ar y geiriau. 
"Felly/' ebe Mr. D., "ac y mae hyny yn dda, ond odid 
hefyd, l'r rhai sydd a chryn lawer o ffydd yn Henry." 



CYFARWYDDIADAU I CHWARETT CARDIATJ. 

Pan oeddynt yn byw yn Allen, prynodd un o aelodau 
y teulu lyfr tra phoblogaidd a gyfenwir, "Inquire 
Within yr hwn a gynwysa lawer o hyfforddiadau 
gwir werthfawr, ac o wasanaeth mawr, yn nghyd a rhai 
eraill y buasai yn well eu gadael allan. Canfu Mr. 
Davies ef yn ei lyfigell ryw ddiwrnod, acyn ol yr anog- 
aeth ar ei glawr, efe a edrychodd i mewn iddo, Bodd- 
heid ef yn fawr ynddo hyd nes y daeth ar draws y rhe- 
olau a rydd i lawr i chwareu cardiau. Cauodd ef yn 
union, a gofynodd gydag anghymeradwyaeth a difrif- 
wch : " Pwy sydd wedi bod yn hau efrau yn mysg fy 
ngwenith i ?" A chan nesu at y tan mawr, yn y sim- 
ddeu agored, efe a'i bwriasai yn aberth i'r fflatnau oni 
b'ai iddo gael ei atal. Casai gardiau, a ffugchwedlau, 
a phob perthynas iddynt hefyd a chasineb perffaith. 



YN Y CRYDWST (AGUE.) 

Dyoddefodd lawer pan yn Allen oddiwrth y clefyd 
adnabyddus ac arswycllawn hwn. A phan tano, medd- 



112 



LLOFFIOK DIFYRUS. 



yliai a dywedai hefyd, nad oedd gofid neb fel ei ofid ef. 
Credai y byddai farw yn ddios yn im o'i bangfeydd a'i 
ysgytiadau, a siaradodd uu diwrnod am geisio Squire 
Griffiths i ysgrifenu ei lythyr cymun. Dro arall cy- 
merwyd ef gan ryndod yr " haint echryslon " pan yn 
pregethu ar brydnawn Sul poeth yn Gomer. Khineiai 
ei ddanedd ac ymdaenasai gwedd welw tros ei wyneb 
tra yn ceisio dweyd am Hy fry dweh ffyrdd crefydd a 
heddiocli ei lliuybrau. — Diar. 3:17. Gwnaeth ei oraf i 
chwysu, ond yn gwbl ofer. Ac i'r rliai na chawsant 
brofion o loesion y cryd, ac a wyddant fel yr arferai y 
chwys redeg yn ffosydd tros ruddiau Mr. D. wrth breg- 
ethu, y gauaf fel yr haf, nis gwyddom am gymhwysach 
ffaith i ddangos yr oerder eithafol sydd yn fferu gwaed 
dyn yn ei wythienau pan ddelir ef yn ei grafangau. 



CHWILIO AM YSGOL IW FERCH. 

Yn fuan wedi ei ddyfodiad i Cincinnati aeth i chwilio 
am ysgol o radd uwch na'r ysgolion cyffredin iV ferch 
henaf. Cyfarwyddwyd ef gan ryw un direidus i'w 
chymeryd i sefydliad Pabyddol yn y ddinas, ar heol y 
Chweched, cydrhwng Sycamore a Broadway, ond ni 
fynegwyd iddo ef gymeriad yr ysgol. Ffwrdd ag ef 
yno i gaei gweled pa fath ydoedd, ac i gytuno am le i 
Sarah. Wedi canu o hono y gloch, fe'i hatebwyd gan 
lorwynig, yr hon a'i harweiniodd 1 ystafell eang, ac a 
barodd iddo eistedd i lawr, hyd nes y deuai j Superior 
ato. Aeth hi allan a chlodd y drws arno, gan ei adael 
wrtho ei hun. Cadwyd ef i hir ddysgwyl, ac felly caf- 
odd hamdden i edrych o'i ddeutu, ac er ei syndod a'i 
ddychryn deallodd, oddiwrth y darluniau ar y parwyd- 
ydd a'r delwau ar y fan tell simdde o'i flaen, ei fod yn ddi- 
arwybod iddo ei hun wedi myn'd i grafangau y Hew 
rhuadwy yn un o ffauau Eglwys Ehufain. Tybiodd ei 
bod yn ddiwedd byd arno. Dechreuodd hanes erledig- 
aethau a mwrddradau Mari Waedlyd redeg trwy ei 
feddwl. Ymrithiai tanau Maes y Gofaint o flaen ei 
lygaid. Edrychai pob mynjd y bu yn arosynoynawr 



LLOFFIOS L'IFYKUS. 



143 



os rad mwy. Os oedd purdan y Pab yn lie mwy ar- 
teithiol nag oedd yr ystafell hono iddo ef, dymunai o 
eigion enaid nad anfonid ef byth iddo. Dysgwyliai 
bob eiliad weled dau neu dri o ddynion yn dod i mewn, 
wedi eu mygydu, iw arwain i'r chwil-lys, neu ei estyn ar 
y ddirdynglwyd, gan ei fod wedi diniwaid hysbysu y 
forwyn mai gweinidog Protestanaidd oedd. Ond o ? r 
diwedd daetli y Superior i fewn, ac wedi ei gyfarch, 
gofynodd betli oedd ei neges a hi ? " Wei, frawd anw r yl," 
ebe Mr. Davies ei hum, wrtli adrodd yr hanes wedi 
hyny, " mi dorais y stori yn gwta iawn trwy ddweyd 
fod galwad arnaf ar y pryd mewn He arall, y cawswn 
ei gwelecl drachefn (er yn gobeithio na ch'ai byth), a 
dymnned ami fy esgusodi. Ond pan gefais fy nhraed 
yn rhyddion, gellwch fod yn sicr na chymerodd fawr o 
amser cyn i mi gyraedd fy nghartref a'r Fifth Street 
Hill. Frawd anwyl, ni chymeraswn y byd am fyned 
yno eilwaith." Ymddengys oddiwrth dystiolaethau 
eraill hefyd yr aeth dros yr helynt wrthynt yn hwyr y 
dydd hwnw, ei fod yn meddwl na chafodd un morwr 
erioed, wedi lion gddry Iliad arswydlawn, waredigaeth 
gyfyngach, na mwy gwyrtliiol nag a gafodd ef y tro 
hwnw o balf'uii y Superior. 



GWEDDIO DROS BE E G ET II W R ANJS'UWIOL. 

Eyw droyn ystod ei arosiad yn Eadnor, daeth crwydr- 
yn ar enw pregethwr i'r ardal. Aeth i ymofyn am y 
gweinidog wrth gwrs, a gwnaeth ei gaitref gydag ef yn 
benaf tra yn aios yn y gymydogaeth. Cyn cael cyf- 
leustra iw wrandaw yn pregethu, yr oedd ei ymegni- 
adau wrth arwain yn y weddi deuluaidd, yn ngyda 
rhyw bethan eraill ynddo, wedi deffro drwgdybiaeth yn 
meddwl yr hen dad mai dafad ddu oedd wedi ymwthio 
i'w gorlan. Ac wedi ei glywed, yr oedd ei arnheuon 
wedi troi yn sicrwydd yn ei feddwl ei hnn. Felly efe 
a benderfynodd ei wylio. Yn ganlynol i'r Sabboth 
aethant gryda'u gilydd i wneyd ymweliadau. Buont 
yn cysgu gycla'n gilydd yn nhy cymydog un noson. 



144 



LL0FFI0N DIFYKUS. 



Ar ol myned i'r gwely, dechrenodd Mr. D. gadw seiat 
gydag ef, neu yn hy trach " gwrdd parotoad " manwl a 
threiddiol o'r hen ffasiwn, gan ei holi am ei argyhoedd- 
iad, yr amser, y modd, ei hyd, ei led, a'i ddyfnder — beth 
oedd ei brofiad crefyddol presenol — beth oedd natur y 
cymelliadau a dderbyniasai i bregethu yr Efengyl, a'i 
resymau dros feddwl fod ei drwydded wedi ei selio gan 
y Meistr Dwyfol ? Yr oedd ei atebion yn bell o fod 
yn foddhaol ; ac am hyny efe a ddywedodd wrtho : 
" Machgen anwyl i, mae arna'i ofn am danat ti, ac 
awydd codi i fyn'd ar fy ngliniau i weddio drosot." 
Gwnaeth felly, ac ymdrechodd gyda thaerni dwys ar 
ran ei enaid, yr hwn, credai, oedd mewn bustl chwerw- 
der, a rhwymedigaeth anwiredd. Dychwelodd iV wely, 
a gofynodd i'w gydymaith, "pa fodd y teimlai erbyn 
hyny, ai nid oedd ei gadwynau yn cael eu dryllio, a'i 
gal on yn dechreu meddalhau ?" " Dim," ebe'r adyn, 
"rwy'n teimlo'n gv^mws fel y teimlwn cyn i chwi dde- 
chreu " " Ow, Ow" ebe Mr. D., u be' ddaw o hono fe, 
Arglwydd ? Wei, rhaid i mi fyn'd ati hi eto i ofyn am 
drugaredd i chwi." Ac felly y bu hi ; gweddiodd yn 
wresog yr ail waith, ond gyda dim gwell llwyddiant. 
Erbyn hyn dechreuodd deimlo yn wir frawychus yn 
nghylch cyflwr y dyn ; eto ni fynai mwy na Jacob, roddi 
i fyny heb dreio o ddifrif. Daliodd ati i ymgodymu 
a'r angel bedair neu bump o weithiau yn olynol cyn 
rhoddi i fyny mewn llwyr anobaith ; ac yr oedd yr ym- 
drech mor galed a thrystfawr tua'r diwedd fel y cleff- 
rodd y teulu gan y swn, ac y daethant at ddrws yr ys- 
tafell i edrych beth oedd y mater. Ond para yn ei 
galedrwydd, a wnaeth y pregethwr trwy y cwbl. Cyn 
hir wedi hyny cafwyd prawf cyhoeddus a diymwad o 
gywirdeb y farn oedd Mr. D. wedi ei ffurfio am. dan o — 
sef mai blaidd mewn croen dafad ydoedd. Oblegid efe 
a redodd i Ifwrdd gyda gwraig gwr arall, wedi bod yn 
dirgel ohebn gyda hi tan yr enw Paul Timothy. Dal- 
iwyd ef yn Pittsburgh ; ond cafodd ryw dwll byohan 
i ymgripio trwyddo o afael y gyfraith, fel y bydd ei 
fath yn cael yn rhy fynych. 



LLOFFIOX DIFYEUS. 



145 



[ Yr ydym yn ddyledus i'r brawd Iorthryn Gwynedd 
am y gweddill o'r LloSon.] 

YR YSTORM AR LYN ERIE. 

Ar ol terfyniad y Gymanfa yn Oneida County, Y., 
yn niwedd Medi, 1850, Mr. Davies oedd fy arweinydd 
i, a John Davies, yn awr o Columbus, o Utica i Buffalo, 
N. Y., a thros Lake Erie i Ohio. Yr oedd ef yn dy- 
chwelyd i Cincinnati ; a dywedai mai greenhorns oedd- 
ym ni ein dau y pryd hyny. Cyfarwyddai ni pa fodd i 
fwyta ac yfed; i eistedd, i deithio, ac i gysgu • a rhy- 
buddiai ni i fod yn ochelgar rhag cael ein twyllo a'n 
hyspeilio gan ladron America ! Yr oedd yn ofalus iawn 
am clanom, ac yn ceisio ein cysuro trwy ei ddigrifwch. 
Yr oedd yn ei gryfder y pryd hyny. Gwisgai gochl 
fawr am dano ; cludai carpet-lag yn ei law ; ac yr oedd 
yn edrych yn esgobaidd iawn. Wedi cyrhaedd Buffalo, 
dilynasom ef drwy yr heolydd yn min nos at yr ager- 
fad. Yr oedd hwnw wedi ei orlenwi cyn i ni gyrhaedd 
ato. Talasom am ein cludiad i Cleveland, Ohio, ac am 
ein bwyd, a gwely i orwedd arno. Cawsom fwyd, sef 
ein swper. Ond wedi hyny deallasom nad oedd modd 
i ni gael room na gwely i orwedd arno, am fod yr oil 
wedi eu meddianu gan eraill. Dechreuodd Davies 
ddangos arwyddion cyffredin ei anfoddlonrwydd, trwy 
agor a chamu ei enau, gwneyd gwyneb hir, ac edrych 
yn sarug, a chosi ei freichiau. Symudwyd y bwyd a'r 
llestri oddiar y bwrdd mawr hir, a thaenwyd mattresses 
arnynt, ac ar darawiad amrant cymeryd meddiant o 
honynt gan yr Yankees ac eraill, trwy eistedd arnynt. 
Kid oedd Davies yn deall hyny, mwy na ninau. Gorfu 
iddo ef a ninau eistedd ar ein carpet-hag*. Grwgnachai 
ein harweinydd. Ar y mattress oedd ar y bwrdd gyfer- 
byn a ni yr eisteddai dyn ieuanc prydferth, tal iawn. Yn 
mhen ychydig amser cododd a cherddodd o amgylch. 
Yn ei absenoldeb, cododd Davies a gorweddodd ar ei 
gefn ar y mattress hwnw, a'r gochl fawr am dano, a'r 
carpet-bag dan ei ben, a'i fraich drwy ei ddolenau ; gan 
benderfynu gorwedd a chysgu arno hyd y boreu ; credai 



146 



LLOFFroK DIFYRUS. 



fod ganddo hawl ynddo am ei fod wedi talu am wely. 
Daeth y dyn ieuanc yn ol, a gwelodd Dayies yn gor- 
wedd arno. Cyffyrddodd ef a'i law yn esmwyth, a dy- 
wedodd: "This is my. bed, please, sir/' "What?" 
"This is my bed, please, sir." "Your bed, is it ? I 
paid for it, and will rest on it till daylight." "I took 
possession of it first ; that is the rule of the boat, and 
I would be sorry if you compel me to inform the offi- 
cers, and call on them to decide the matter." Cododd 
Davies ar ei eistedd, ac edrychodd i fyny yn ngwyneb 
y dyn ieuanc, a dywedodd : " Go, and inform the offi- 
cers if you wish, sir. They must prepare a bed for 
me, or return my money. Go, go ! You are but a 
young man ; but I am an aged minister of the gospel 
of Christ; I have been in the Christian ministry for 
the past thirty-one years at Llanfaircaereinion, Mont- 
gomeryshire, North Wales, Great Britain." Chwardd- 
odd y gwr ieuanc, ac a dywedodd : " What a long tail ! 
Why don't you add to it, in the great universe of God !" 
Ac ychwanegodd, "My dear sir, because you are an 
aged minister of the gospel, I will say no more; you 
shall have it ; and I wish you a pleasant rest on it till 
morning." Ymadawodd y gwr ieuanc mewn tangnef- 
edd, a gorweddodd Davies ar y mattress hyd y boreu. 
Yn nghanol y noson hono cyfododd ystorm arswydol 
ar Lyn Erie, nes oedd pawb yn ofni ac yn crynu. Ond 
dan nawdd y nef cyrhaeddasom Cleveland, Ohio, yn 
ddiogel, boreu dranoeth. Yr oedd Mr. Davies yn hoff 
iawn o ail-adrodd hanes Wmffre! ond nidoeddyn cam 
clywed neb yn son am ei ymddygiad at y gwr ieuanc 
boneddigaidd ar Lake Erie. Ni chafodd ef na neb ar- 
all, lonydd i orphwys nac i gysgu yn dawel y noson 
hono, oblegid goleuni tanbaid y mellt fforchog — twrf 
y taranau trymion — hyrddiadau y corwyntoedd — a 
chynhyrfiad y dyfroedd aflonydd, a'r tonau chwydd- 
iedig. 



1L0FFL0N DIFYRUS. 



147 



CYFARFOD Y BOBL DDTJON YN CINCINNATI, 

Yn mis Khagfyr, 1850, y daethom gyntaf i Cincin- 
nati, 0., lie yr oedd Davies yn weinidog. Cefais groes- 
awiad ganddo ef a'i briod, a charedigrwydd mawr gan 
aelodau ei eglwys, yn enwedig gan Wm, Griffiths, a 
James Griffiths, a'u brodyr parch us a chrefyddol eraill 
— meibion yr anfary/ol Griffiths, o Horeb. Yno y 
gwelais Mr. Chidlaw gyntaf. Yr oeddwn yn awydd- 
us am weled a chlywed y bobl dduon yn addoli. Cefais 
gyfleustra ; yr oeddynt yn cynal eu revival meetings yn 
y ddinas ar nosweithiau yr wythnos hono. Yr oedd- 
ynt yn dechreu eu cyfarfodydd yn hwyrol iawn. Aeth- 
um gyda Davies a Chidlaw, i mewn iV haddoldy; ac 
yr oedd yn orlawn. Yn y pulpud yr oedd eu gweinid- 
og — henafgwr oedranus, a'i wallt yn wyn, yn pregethu 
yn fywiog, nerthol, ac effeithiol. Yr oedd ei sylwadau 
yn ysgrythyrol, a'i weddiau yn afaelgar. Terfynodd. 
Daeth i lawr, a safodd o flaen yr areithfa, a daeth ei 
bobl yn gylch o'i amgylch, gan afael yn nwylaw eu 
gilydd, a chydganu caniadau y groes yn dra effeithiol, 
Wedi hyny syrthiasant ar eu gliniau, ac yr oedd lluoedd 
yn cydweddio a'u gweinidog yn gyhoeddus ! Yr oedd 
teimlad byw drwy yr holl gynulleidfa, a llawer yn 
neidio ac yn gorfoleddu. Minau a Chidlaw yn wylo ; 
a Davies ar ei draed yn codi ei ddwylaw, acyn gwaeddi, 
" diolch ! gogoniant ! " yn Gymraeg ! Dyna oedfa 
effeithiol. Yr oedd Duw yn y lie. Tybiais fy mod yn 
un o gapelau Cymru, yn amser yr adfywiadau mawr- 
ion fa yno ; pan oedd yr hen dduwiolion gwresog yno 
yn canmol gras Duw, yn neidio, ac yn gorfoleddu, dan 
dywalltiadmawr o'r dylanwadau dwyfol. Mae bywiog- 
rwydd a theimlad yr Affricaniaid duon, wrth addoli yr 
Arglwydd, yn deilwng o efelychiad. 



Y GORFOLEDD YN BETHEL. 

Yn mhlwyf Kemsen, Oneida Co. N. Y., y saif capel 
Bethel. Yno y cynaliwyd cyfarfod olaf Cymanfa yr 
Annibynwyr yn Oneida Co., yn y flwyddyn 1850. Er 



148 



LLOFFIOtf DIFYBUS. 



fod pregethu da iawn yn yr holl gyfarfodydd blaenorol ; 
nid oedd ond ychydig o'r gwlith riefol yn disgyn ar- 
nynt, yr hyn a barodd i'r gweinidogion deimlo yn ofid- 
us, a phenderfynasant, yn Floyd, weddio yn daerach am 
wenau yr Arglwydd. Atebwyd eu gweddiau yn Bethel. 
Caed cyfarfod nodedig o wlithog yno. Yr oeddwn i a 
Dayies wedi ein cyhoeddi i bregethu ar noson olaf y 
Gymanfa yno. Pregethais o'i flaen ef ar " Arfogaeth 
y Cristion." Er nad oedd dim rhagorol ynof fi, nac yn 
fy mhregeth, eto teimlais ryw ddylanwad nefol, anar- 
ferol a grymusol ar fy meddwl ; ac effeithiodd y cyffelyb 
ddylanwad ar feddyliau y gweinidogion eraill, a'r gwrag- 
edd duwiol, a Uuoedd o'r gwrandawyr. Dechreuodd 
Mrs. Roberts (gwraig y Parch. Morris Roberts), orfol- 
eddu a chanmol y Gwaredwr yn y modd mwyaf doniol 
ac effeithiol. Dilynwyd hi gaii amrai o chwiorydd 
doniol eraill ; ac yna gan ei phriod, (gweinidog enwog 
yr eglwys) yr hwn a wylai ddagrau yn llifeiriol, a 
gwaeddodd gogoniant, gyda'i lais mawr hyglyw, nes 
oedd y gynulleidfa yn fyw drwyddi oil! Eisteddais i 
lawr yn y pulpud, i wylo ac i gydfolianu y Ceidwad 
mawr. Llanwyd y lie a gorfoledd ! Yr oedd y Parch. 
Eyan Griffiths, Utica, y pryd hwnw, yn ddig wrtho ei 
hun am ei fod yn methu wylo a gorfoleddu ; ond yn 
fuan gorchfygwyd yntau — dechreuodd y dagrau fwr- 
lymu o'i lygaid. Cododd ar ei draed, a gwaeddodd, 
Diolch ! gyda llais cryf fel udgorn, nes oedd pawb yn 
synu. Ond yspryd pregethu oedd yn fy hen gyfaill 
Dayies ; cerddai yn ol ac mlaen, i lawr ac i fyny — rho'es 
benill allan, ond ni chynygiwyd ei ganu, gan faint y 
gorfoledd; ac ni chafodd gyfle i bregethu y noson 
hono. Parhaodd y gorfoledd am dros awr yn y capel, 
a pharhaodd Mrs. Margaret Roberts i orfoleddu yr holl 
ffordd o'r capel i dy W. K. Dayies, tua haner milldir o'r 
addoldy. 0, gyfarfod dedwydd ! 0, deimlad nefol ! Nid 
anghofiaf y cyfarfod nodedig hwnw byth. Mae amryw 
oedd yn hwnw yn moli yn y nef yn awr — Dayies yn eu 



PENILLION COFFADWRIAETHOL. 



149 



PENILLION ER COFFADTVTJAETII 

AM 

Y PAECH. JAMES DAVIES, RADNOR, 0. 

GAN Y PARCH. D. DA VIES (DEWI EMLYN). 



Gwr Duw wedi marw ! — y Davies, o Lanfair, 

Fu'n ysgwyd eglwysi yn Nghymru a'i ddawn, 
A thaflu tyrfaoedd lluosog i lesmair 

Wrth son am Galfaria, a rhinwedd yr lawn : 
A Davies, o Allen, yr Unol Daleithau, 

Bregethai oludoedd efengyl a'i hedd ; 
Y mae dau gyfandir fendithiwyd a'i ddoniau 

Yn cyd-dywallt dagrau ar lanerch ei fedd. 

Tuag oedran yr Iesu yn mhlith y doctoriaid, 

Ymroddes dan ofal y Doctor o'r nef, 
Yn Merthyr; a hwnw ddiddyfnodd ei enaid 

Oddiwrth arferiadau a gwagedd y dref ; 
Ar faes y Gwirionedd bu beunydd yn pori, 

Nes gwneuthur ei feddwl yn Feiblaidd o'r gwraidd ; 
Ar fryniau Brycheiniog dechreuodd gyhoeddi 

Gras mawr y Pen-bugail, a'i gariad i'r praidd. 

Sychedai am addysg, er rhoddi i'w Frenin 

Wasanaeth rhagorach, a chwaneg o rym ; 
Wrth draed Doctor Lewis, yn Ngholeg Llanfyllin, 

Bu'n hogi ei gryman nes ydoedd yn llym ; 
Ar waith y cynhauaf yn Llanfair a Phenarth, 

A'r broydd cylchynol, wynebodd yn hyf ; 
Llafuriodd yn galed dros lesiant ei ranbarth, 

A'i Arglwydd wna'i ddala ei freichiau yn gryf. 

Bu'n ddiwyd, fel amser, wrth ddirwyn einhoes, 

Neu'r cefnfor wrth lanw a threio; 
Ei ysbryd ymweithiai fel burym mewn toes, 

Trwy'r ardal, nes iddo'i llawn drwytho ; 
Rhyfeddol yw'r egni arferodd yn hir 

Er lies i gyffiniau Clawdd Offa; 
Myfyriai, gweddiai, pregethai y gwir, 

Fel un oedd i farw'r awr nesa'. 



K 



PEKILLIOK COFEADWKIAETHOL. 



Trwy lafur ac ymdrech, bob adeg a hin, 

Cyhoeddai yr Iesu a'i aberth ; 
Llafurwaith dros Iesu ni theimlai yn flin, 

Na lludded dros Iesu yn drafferth ; 
Ei bregeth fel dwys genadwri o'r nef, 

I ddynion colledig draddodai ; 
Deallai 'i wrandawyr yn rhwydd ei fod ef 

Yn credu yr hyn a lefarai. 

A'i enaid yn enyn yn danllyd o sel, 

Ceryddai bechodau yr ardal ; 
A'i eiriau'n diferu'n fwyneiddiach na'r mel, 

Gysurai blant Duw yn yr anial ; 
Pe'n sefyll i siarad wrth borth anwn ddu, 

Ni roisai onestach rhybuddion ; 
Pe'n gweled y nefoedd, a chlywed ei llu, 

Ni buasai'n wresocach ei galon. 

Bu Duw iddo'n nodclfa rhag saethau gelynion, 
Fe'i cuddiodd yn nghysgod ei law rhag pob brad ; 

A chanoedd o weithiau bu'r dwyfol awelon 
Yn gwneyd ei bregethau yn foddion Ueshad ; 

Diwygiad mawr SiJ.oh, ar noson Nadolig, 

A throion cyffelyb, sy'n brofion nodedig, 

I lawer o dlawd afradloniaid colledig 

Gael trwyddo ddychweliad i fynwes eu Tad. 

Am dros dri deg o flwyddi, 

Ca'dd Maldwyn brofi gwerth 
Ei ffydd, ei sel, a'i daerni, 

Yn gweithio gyda nerth ; 
Ca'dd siroedd eraill hefyd, 

Mewn llawer bro a thref, 
Ryw newydd nerth a bywyd, 

O'i ymweliadau ef. 

Trwy'r 'Werddon draw, a'r Alban, 

Ei gref athrylith fu 
Fel gweithrediadau trydan, 

Yn ysgwyd llawer llu ; 
Ei sel enynai'n danllwyth, 

Yn nhrefi Lloegr Ian, 
Ond Cymru gafodd flaenffrwyth 

Ei rym, ei ddawn, a'i dan. 

Ow ! Maldwyn, 'nol gwledda arhufen ei ddoniau, 
Tra'n nghryfder ei ddyddiau, fel cenad y groes, 



PEisILLIOU COFFADWRIAETHOL. 



151 



Gadewaist yn oeraidd i'r bugail aur-enau, 

O'th randir ymfudo'n mhrydnawnddydd ei oes ! 

Ymadael a meusydd ei lafur oedd galed, 
Ond daliodd Americ i'w wresog wahodd ; 

Yn nhref Cincinnati ca'dd freichiau agored 
I'w roesaw i'r winllan, a gwaith wrth ei fodd. 

Llafurio dros Iesu oedd hoff waith ei enaid, 

Ar diroedd Americ, o'i laniad i'w fedd ; 
Wrth ddweyd am drueni a pherygl annuwiaid, 

Difrifwch a dw}. sder orchuddient ei wedd ; 
Ond pan rafai'n ymyl y groes, yn Lle'r Benglog, 
I gynyg maddeuant tr<vy'r gwaed i rai euog, 
A dadgan gogoniant a gras yr Eneiniog, 

Edrychai mor ddedwydd a brenin mewn gwledd. 

Clywodd Cymry Allen ganddo 

Wirioneddau saif pan f'o 
Hen fynyddau Colorado 

Trwy Ohio 'n rhoddi tro; 
Saif y pethau wnaeth gyhoeddi 

Am for cariad Iesu glan, 
Pan fo dyffryn Mississippi 

Drwyddo oil yn for o dan. 

Yn Trenton, Oneida, a Radnor, Ohio, 
Bu ffrydlif ei dalent yn grymus lifeirio, 
Nes gwneyd gerddi Iesu yn wyrddlas a fTrwythlon, 
A'u hegin yn irlas, a'u blodau 'n harddwychion, 
A melus rasusau, ffydd, gobaith, a chariad, 
Fel addfed rawnsypiau, neu aeron nefolwlad, 
O'u mewn yn hardd bwngo, a'u tegwch a'u tlysni, 
Yn salm o glodforedd i Arglwydd y gerddi. 

Gwel ef mewn myfyrgell, o flaen ei bapyrlen, 

A'r llyfrau yn dysgwyl eu tro yma a thraw, 
Y Beibl yn frenin, a Henry ac Owen, 

A Havel a Charnock, fel gweision gerllaw ; 
O fel yr ymweithiai ei rymus feddyliau 

Ar bethau cyfamod trag'wyddol y nef ; 
Pan ddelai oddiyno i sefyll y brwydrau, 

Mewn cyllawn arfogaeth yn barod 'r oedd ef. 

Gwel ef mewn areithfa ac angerdd ei enaid 

I'W wel'd yn mhob ystum, yn seinio'n mhob brawdd, 

A than ei sel santaidd yn enyn yn danbaid, 
Tra'n anog trueiniaid at Iesu am nawdd, 



PENILLIOK COFFADW RI AETHOL. 



Gan ddweyd am Galfaria a golud trugaredd, 
A'r dyrfa'n tyneru dan ddafnau ei ddawn, 

Calonau yn llosgi gan dan y gwirionedd, 

Y gruddiau yn lleithion, a'r Uygaid yn llawn. 

Gwnaeth ffurfio eglwysi a chodi addoldai 

Mewn amryw o fanau yn ystod ei daith, 
A fyddant am oesoedd yn fendith i rywrai ; 

A thalodd eu dyled ! Te, dyna y gwaith 
Rhyfeddaf o'r cyfan, bu'n crwydro am fisoedd, 

Ca'dd lawer gair trwstan, edliwiad a sen, 
Er goddef gwres dirfawr, ac oerion dymhestloedd, 

Ni pheidiai nes dyfod a'r casgliad i ben. 

Mewn cyfeillach hoffai godi 
Cristion egwan oedd ar lawr; 

Elai'n selog i gwrdd gweddi, 
Megys i'r gymanfa fawr; 

Deuai'n llawnach bob diwrnod, 

garedig naws y nef, 

Nes i'w Dad ei wel'd yn barod 

1 ddod gartref ato ef. 

Daeth cerbyd ei Arglvvydd yn sydyn, 

Fel daeth at Elias ryw ddydd, 
I'w gyrchu yn chwai trwy y dyffryn, 

At gwmni gwroniaid y ffydd ; 
Ei gorffyn yn Radnor sy'n himo, 

Hyd foreu y deffro, pan fydd 
I deyrnas marwolaeth i ffrwydro, 

A chaethion y bedd ddod yn rhydd. 



PEN1LL10N" COFFADWRIAETIIOL. 



L53 



ERAILL. 

GAN Y PARCH. T. EDWARDS, BIRMINGHAM, PA. 

Cofio'r y'm am Davies hwylus, 

Yn pregethu'n felus iawn; 
Parod ydoedd i lefaru, 

Yn y boreu a'r prydnawn ; 
Gan ei wres chwys lifai allan, 

Tra cyhoeddai Geidwad hedd; 
Mae ei ysbryd eto'n danllyd, 

Yn y byd tu draw i'r bedd. 

Nid pregethwr gwael, dilafur, 

Ydoedd Davies yn ei ddydd ; 
Ond un effro, llawn o fywyd, 

Hyd nes ca'dd ei roddi'n rhydd ; 
Fe fu'n ffyddlon yn y winllan 

Am flynyddau lawer iawn ; 
Ysgrythyrwr enwog ydoedd 

Pan anerchai'r lluoedd llawn. 

Y mae eto rai 'n ei goflo 

Pan oedd draw yn Llanfair bell ; 
Ar ol dyfod i'r Amerig, 

Braidd nad ydoedd ef yn well ; 
Wrth gyhoeddi Iesu grasol, 

A rhinweddau'i ddwyfol loes, 
Ni wnai gefnu ar Galfaria 

Wrth bregethu trwy ei oes. 

Fe'i cynaliwyd yn yr anial, 

Ar ei yrfa tua'r nef ; 
Gorphen wnaeth ei daith flinderus, 

Heddyw'n gorphwys y mae ef, 
Uwch gofidiau a chystuddiau 

Gyda'r perffeithiedig rai, 
Oil mewn tlysion wynion ynau, 

Nid oes yno un a'i fai. 

Boed ei weddw sy'n alarus, 

O dan ofal Iesu Grist, 
A'i blant tirion, hyd nes cwrddyd 

Lie na bydd yr un yn drist. 
Gyn bo hir ceir ail gyfarfod 

Lie na fydd marwolaeth mwy ; 
Draw ar dir y Ganaan nefol, 

Lie nad oes na phoen na chlwy'. 



154 



PENILLION COITADWRIAETHOL. 



CERDD-GOFFA, 

G A N JOSIAH BRYNMAIR. 



Llawer galar-gan ddarllenais ; 

Cyfansoddais rai fy hun ; 
Erioed ni fu deilyngach gwrthddrych 

Na'r enwog Davies, i gael un ; 
Duw a'i cododd, ac a'i doniodd, 

I udganu udgorn hedd ; 
Yntau'n wresog ymgysegrodd 

I'r gwasanaeth hyd ei fedd. 

Lanwrtyd y cychwynodd 
Gyda grym oraclau'r nef, 

1 gyhoeddi iechydwriaeth 
Crist, a bywyd ynddo ef ; 

'Roedd ei galon fel yn berwi, 
'N Uawn o genadwri gras, 

A'i holl enaid yn awyddu 

" Llwyddo a dyrchafu'r Gwas." 

Aeth yn ieuanc i'r athrofa 

I bar'toi'r talentau'n well, 
Casglu addysg i fasnachu 

Yn nhrysorau'r Ganaan bell, 
A'u cyfranu i dylodion 

Llwm, angenus deulu'r Uawr, 
I'w cymwyso'n etifeddion 

Y nefol etifeddiaeth fawr. 

Cafodd Penarth a Brynelen 

Glywed sain ei udgorn clir ; 
Llanfair hefyd, a'r amgylchoedd, 

Bu'n llafurio yno'n hir ; 
Mae'r addoldai adeiladwyd 

Trwy'r ardaloedd hyny, 'n awr 
Yn gofgolofnau anrhydeddus 

O'i bryder dwys a'i lafur mawr. 

Fe gysegrodd ei alluoedd, 
Do, a chwysodd fwy na mwy, 

Er dychwelyd afradloniaid, 
Ganmol Crist a'i farwol glwy'; 

Nid oedd derfyn ar ei lafur — 
Planu a dyfrhau'n ddi-ludd, 



PEXILL10X COFFADWRIAETIIOL. 



Adeiladu yr eglwysi, 
A dyddanu teulu'r ffydd. 

Nid oedd nodded na gorphwysfa 

I'w enaid bywiog, nos na dydd, 
Nes cael temlau'r Oen, a Seion, 

O'u dyledion caeth yn rhydd ; 
Yn Lloegr, Scotland, a'r Iwerddon, 

Bu yn casglu gyda llwydd, 
Gwreng a bonedd yn garedig 

A gyfranent iddo'n rhwydd. 

Egwyddori yr ysgolion 

Oedd wrth fodd ei galon gu, 
Hyd gangenau pren y bywyd 

Yn nghanol yr afalau bu — 
Chwalu'r ffrwythau, a'u gwasgaru 

Rhwng y gynulleidfa fawr ; 
'Roedd cymanfa yr ysgolion 

Megys nefoedd ar y Uawr. 

Ar ol diball, hir lafurio, 

Draw yn Nghymru, ymfudo wnaeth 
I'r Gorllewin, yn Uawn teimlad 

Gwres a chariad at ei waith ; 
Ca'dd eglwysi Cincinnati, 

Gomer a Delhi fwynhau 
Ei weinidogaeth lawn o gariad 

Crist, a'i drefn i gyfiawnhau. 

Yr oedd yr hen oraclau dwyfol 

Ar ei wefus fel y gwin ; 
A disgynent megys ffrydlif, 

Rasol hylif, dros ei fin ; 
Adnodau'r Gair oedd fel boglynau 

Aur yn ei bregethau 'gyd ; 
I ategu pob athrawiaeth 

Dygai'r Beibl yn ei bryd. 

Bychan oedd ei gorff, ond cadarn, 

Ei gyfansoddiad fel y dur, 
Wedi'i gyflawn gyd-gymwyso 

I'w enaid mawr a'i feddwl pur; 
Ni cha'dd diogi na seguryd 

Erioed lesteirio'i enaid hy', 
Yn ngwasanaeth Brenin Seion 

Ffyddlon a diffuant fu. 



PESILLIO^ COPFADWRIAETBOL. 



Ond ehedodd o'r gwasanaeth 

Isod i'r gwasanaeth fry, 
Gan roi'r groes a'r cleddyf heibio, 

I uno gyda'r dedwydd lu ; 
Ei fantell yma a adawodd 

Ac esgynodd at ei Dduw, 
I offeiriadu yn berffeithiach 

O gylch sedd ei Brynwr byw. 

•Troi dalenau llyfrau'r arfaeth, 

Trefn y gyfryngwriaeth fawr, 
Cariad Crist yn ymgnawdoli, 

A marw'r groes, mae ef yn awr, 
Gan ryfeddu uwch dyfnderoedd 

Mor anfeidrol cariad Duw, 
At annheilwng fyd colledig, 

Yn codi dyn, a'i gadw'n fyw. 

Ffarwel, enaid perffeithiedig, 

Boddi mae fy meddwl i 
Wrth fyfyrio am y delyn 

Aur, a'i nefol dannau hi — 
Am y gwisgoedd a'r coronau, 

Hardd orielau 'r dedwydd lu, 
A gogoniant annhraethadwy 

Y saint o gylch yr orsedd fry ! 

Ymgysured y perth'nasau 

Oil yn addewidion Duw ; 
O genedlaeth i genedlaeth, 

Ffyddlon, dianwadal yw ; 
Mae ei lygaid ef yn gwylio 

Dros y weddw, a'r plant i gyd, 
Ac fe wylia nes daw'r adeg 

Cyd gyfarfod mewn gwell byd. 



ENGLISH DEPARTMENT. 



157 



ENGLISH DEPARTMENT. 



REMINISCENCE OF REV. JAMES DAVIES. 



BY B. W. CHIDLAW, M. A. 



Forty years ago, during a visit to Wales, it was my 
pleasure to know the late Rev. James Davies, of Llan- 
fair. In referring to my journal I find the following : 
"June 29th, 1835 —Preached at Mivod at 10 A. M., at' 
Main, 3 p. m., and at Llanfair in the evening. On the 
w r ay, I was met by the pastor, Rev. James Davies. We 
rode together several miles, talking of the kingdom of 
Christ. The chapel was crowded; Bro. Davies opened 
the services ; his prayer was remarkable for its plead- 
ings and pathos. My soul was blessed and strength- 
ened for the duty before me." 

I found Bro. Davies full of life and devotion to the 
work of the ministry. On his field of labor he occu- 
pied the position, doing the work of a bishop in the 
apostolic sense. I preached in all of his chapels and 
school houses, in the vales and on the mountain sides, 
where I found large congregations and t excellent Sab- 
bath Schools. In the oversight of this wide field he 
performed immense labor, is greatly esteemed by the 
people, and honored of God in building up the cause 
of Christ. 

I also find in my journal : "July 7th. — I went with 
Bro. Davies to Bwlch-y-ffridd, to the ordination of 
Rev. Mr. Davies, late of Carmarthen Theological 
School. The ministers present were Dr. D. Morgan, 
Machynlleth; Roberts, Llanbrvnmair ; Williams, Din- 
as ; Morgans, Poole; Owens, Sarnau ; Davies, Llangoll- 
en ; Jones, Ministerley; Dr. Davies, Newtown; Mor- 
gan, Samah ; Davies, Llanfair, and ten students from 



158 



ENGLISH DEPARTMENT. 



Newtown. Morgans, of Poole, delivered an address on 
the Constitution and Order of a Dissenting Church. 
Davies, Llanfair, delivered a charge to the young pas- 
tor, founded on 2 Tim. 4:5. It was plain, practical and 
impressive ; it came from the heart, clothed in Bible 
language, and it reached the heart of his hearers. Dr. 
Morgan's charge to the people, founded on 1 Cor. 16 : 10, 
was worthy of the great preacher, the profound scholar 
and the occasion." 

When a youth, and a stranger in a distant land, the 
cordial welcome, the genial friendship and the Chris- 
tian society of Bro. Davies did me great good. His en- 
ergy was an inspiration, his example in the pulpit and 
out of it a mode], and his warm friendship a cement 
binding my heart to his when the ocean rolled between 
us. Many years afterwards, it was my happiness to 
greet him and his dear family on their arrival at Cin- 
cinnati, and to see much of him until his death, ripe 
in age, usefulness and meetness for the eternal inherit- 
ance. The impressions produced on my mind, when 
in Wales, in regard to Bro. Davies as a man, a Chris- 
tian and a minister were deepened in my riper years, 
and by a more intimate knowledge of his personal 
character and ministerial labors. His sermons were 
carefully prepared, sound in doctrine, eminently scrip- 
tural and practical. His retentive memory was a vast 
storehouse of the sacred text. Few men used so much 
of the Bible in their discourses. The verbatim lan- 
guage and illustration of the Scriptures he always and 
freely used to the edification and instruction of his 
hearers. This was one of his peculiarities. He knew 
the Bible, and used his knowledge, giving strength 
and power to his pulpit labors. He was a man of great 
endurance, and abounded in labor. He made many 
appointments, and never failed to meet his engagements 
— he never disappointed a congregation. In Wales he 
was a leader in the cause of Sabbath Schools and Bible 
teaching, and his early intent remained to the years of 
old age. In the church meetings, the religious confer- 



ENGLISH DEPARTMENT. 



159 



erice and the weekly prayer meetings, he was always 
present full of life, cheer, and a rich spiritual blessing. 
The last year of his life he would frequently walk two 
or three miles to attend prayer meetings in the dwell- 
ings of the Had nor congregation, and always led the de- 
votions of the people with earnest intent and spiritu- 
ality. At the u Cymanfa," both in Wales and in this 
country, James Davies was the eminent preacher and 
the wise counselor. His preaching was with power 
and produced marked results on the congregations that 
heard with gladness the "words of this salvation" 
gushing from his sympathetic heart and eloquent lips, 

" Servant of God ! well done ! 
Rest from thy loved employ ; 
The battle fought — the victory won, 
Enter thy Master's joy." 



LETTER TO A YOUNG MAN. 



Radnor, Delaware Co., 0., Aug. 17, 18G6. 
My Dear Youjstg Friekd : 

I haye often thought of your spiritual condition and 
prospects, and have frequently made you and other 
young men special subjects of prayer. You are a 
member of our Sabbath School and a regular attend- 
ant upon the prayer meeting. You unite with us in 
singing God's praise, and arc constant in your attend- 
ance at the preaching ser vices. You have enjoyed pe- 
culiar privileges. It grieves me deeply to see you and 
many others neglecting to consecrate yourselves to the 
blessed Redeemer who died for you. I have no doubt 
but that you are convinced of your great need of a 
Saviour, for you have made this confession to _me. 
You feel at times a desire to be a follower of Jesus 
Christ; you know that he is worthy of your service. 
It may be that you regard yourself as unworthy, and 
fear that you would not be able to persevere in the re- 



160 ENGLISH LEPARTMJEXT. 

ligious life ; perhaps you are waiting for deeper convic- 
tion, or a more convenient time, or that yon are young 
enough yet. I write this letter in the hope that it may 
be divinely blessed to banish all these excuses, and 
bring you to an immediate surrender of yourself to the 
blessed Saviour. 

Consider how great an honor it is to be a follower of 
Jesus Christ in the morning of life. Abijah was the 
son of a wicked king, living in the midst of a wicked 
and perverse generation, yet in him " there was found 
some good thing toward the Lord God of Israel." 
1 Kings 14 : 13. That young man lived under peculiar 
disadvantages in such an ungodly family. You are 
quite differently situated ; there are no family obstacles 
in your pathway; you have Christian parents to advise 
and pray for you; and, Oh, how it would rejoice their 
hearts to see you uniting yourself with God's people, 
and making a public profession of your faith in Christ 
as your Saviour. Oh, that you would seriously con- 
sider your many advantages, and fall in with the offers 
of mercy without delay. How many young men are 
now in everlasting perdition who would willingly give 
ten thousand worlds for an opportunity of hearing one 
more sermon or spending one more Sabbath; but it is 
forever too late, all is lost; they have sinned away 
their day of grace ; they have frittered away the golden 
opportunities of being saved. Josiah, the king of 
Israel, was another illustrious example of early piety; 
"For in the eighth year of his reign, while he was yet 
young, he began to seek after the God of David, his 
father." 2 Chron. 34 : 3. It is greater honor for a young 
man to conquer sin, and Satan, and his own lusts than, 
like Alexander, to have conquered the whole world; 
godliness is the only road to true greatness. My dear 
friend, " Exalt her and she shall promote thee." Prov. 
4 : 5. Christ loved poor sinners and gave himself for 
them in the prime of life, and will you delay to enter 
his service until old age shall overtake you ? 

It is easier to become a Christian early in life than 



EXGLISH DEPARTMENT. 



1G1 



in old age. You have fewer sins to repent of; the 
heart is more susceptible to religious truths ; the will 
is less stubborn, and the faculties of the mind more 
plastic — there is but a step now between you and the 
kingdom. Multitudes of sins and sorrows are pre- 
vented by early piety. Among many things for which 
Beza gave thanks, in his last will, the first andchiefest 
was, that at the age of sixteen he gave himself to the 
Saviour, and so prevented many sins and sorrows that 
otherwise would have overtaken him and made his life 
miserable. Eemember that time is precious, and for 
the right use of it you must account to God. I have 
read of a devout man who, when he heard the clock 
strike, would say : "There is one hour gone for which 
I must answer." Time is swift and soon flees away. 
Job 9 : 25. An eternity of felicity and glory hangs upon 
the few moments allotted to you. Do not be allured 
by the halo of some better time in the future; the 
present is the only time you are sure of ; the past can 
not be recalled, and the future is uncertain and may 
never be yours. "To-day, if you will hear his voice, 
harden not your hearts." Heb. 3 : 15. Felix, though al- 
most persuaded to be a Christian, permitted the oppor- 
tunity to pass away, and it probably never returned. 
Do not neglect the day of grace ; let not Satan keep 
your soul and Christ asunder any longer. 

Early piety w T ill give the greatest comfort and joy to 
old age. " Thou are my hope, Lord God, my trust 
from my youth." Obadiah could say that he feared the 
Lord from his youth. There are no consolations, or 
joys, or comfort to the aged like those of religion ; 
when your eyes become dim, and your step tottering, 
then his "rod, and his staff shall comfort you." 

The promise of finding God is made to those that 
seek him early. "I love them that love me, and those 
that seek me early" shall find me," Prov. 8:17. "lie- 
member now thy Creator in the days of thy youth." 
Eccles. 12 : 1. The time of youth is the fittest time for 
service. Now your faculties are lively and vigorous, 



162 



ENGLISH DEPARTMENT. 



you are full of hope and strength, you are in the prime 
and vigor of your young life ; consecrate all this vigor, 
and hope and strength to the service of God ; begin 
now to serve him, for those that enter his service in 
youth become the brightest and the most useful Chris- 
tians; and they will accomplish the most for Christ and 
the world ; those that do the most good shall receive 
the greatest reward : " And they that be wise, shall 
shine as the brightness of the firmament, and they 
that turn many to righteousness, as the stars for ever 
and ever/ 7 Dan. 12:3. ff you are not converted now, 
the probabilities are that you never will be; for very 
few are converted in old age ; if the tree does not bud 
and blossom in spring time, it is very probable that it 
never will. True repentance is never too late, yet late 
repentance is seldom true ; thousands of the lost 
flatterred themselves with the thought of future repent- 
ance. There is every encouragement for you to seek 
the Saviour and to serve him ; to believe, obey and love 
him. " In him is life, and the life is the light of men." 
John. 1:4. He is mighty to save, he is ready and wil- 
ling to receive you, and his grace is sufficentfor you. 

Finally, my dear friend, let me urge upon you the 
duty of immediate repentance ; do not put off this 
great and important work ; the Saviour calls you, the 
invitations of the gospel are calling aloud, your own 
spiritual condition calls, the Spirit and the bride say, 
Come ; the happiness and blessedness of glorified saints 
call upon you to make sure a glorious eternity. Will 
you read and ponder these truths, written to you by 
one who has a special interest in your sOuFs salvation. 

James Davies. 

THE PLEASURES OE EELIGION. 

" Her ways are ways of pleasantness, and all her paths are peace. " 
— Prov. 3 : 17. . 

This chapter is one of the most excellent in the book 
of Proverbs ; rich and full in advices and directions as 
to the manner of getting wisdom or piety. 



ENGLISH DEPARTMENT. 



1C3 



1. We must find it. — We must search for it as for 
hidden treasure. "Happy is the man that findeth 
wisdom." Ver. 13. Eeligion must be made the chief 
object of pursuit; it must be our main business in 
life; it must occupy the best of our thoughts and 
time and talents. We must be willing to part with all 
for it ; " For the merchandise thereof is better than the 
merchandise of silver, and the gain thereof than fine 
gold." Ver. 14. It is the pearl of great price. 

2. We must lay hold on it — grasp it with avidity 
and with earnestness. " She is a tree of life to them 
that lay hold upon her." Ver. 18. 

3. We must retain it. — " Happy is every one that re- 
taineth her." Ver. 18. We must do all in our power 
to revive and restore the declining interest in religion 
in our own hearts and in the community in which we 
live. Happy is the man that findeth wisdom — a 
transcendental happiness, greater than can be found 
in all the wealth or honor this world can bestow. She 
is more precious than rubies, " and all things thou 
canst desire are not to be compared to her." Ver. 15. 
Eeligion has an affluence of blessing. " Length of days 
is in her right hand, and in her left hand riches and 
honor." Ver. 16. " Her ways are ways of pleasantness, 
and all her paths are peace." 

I. Let us notice some of the principal ways 

AND PATHS OF GENUINE RELIGION. — Dr. Buddingtoil 

thus defines it: " Eeligion consists in the surrendering 
of the will to God's will ; to avoid whatever we are 
persuaded he would disapprove ; to dispatch the work 
he has assigned us in life, and to promote his glory in 
the happiness of the world." 

1. The way of repentance toicard God ; which sig- 
nifies an after-thought, or the soul recollecting its own 
actions, which produces conviction of sin, sincere sor- 
row for it, full and free confession of it ; intense hatred 
to it, and a thorough and cheerful renunciation of it. 
The way of repentance must be traveled by all. "Ee- 
pentye, therefore, and be converted." Act 3 : 19, "And 



164 



ENGLISH DEPARTMENT. 



except ye repent, ye shall all likewise perish." Luke 
13:3. Eepentance was the grand theme of the min- 
istry of John the Baptist. Christ and his apostles 
also preached upon it, giving it great prominence in 
their ministry. And from this we infer its prime ne- 
cessity to the salvation of men. The time to repent is 
the present life. " Seek ye the Lord while he may 
be found, call ye upon him while he is near." Is. 66: 6. 
And the author of repentance is God ; " He gives re- 
pentance to Israel and forgiveness of sins." Acts 5:31. 

2. The way of faith in Christ. — " Believe on the 
Lord Jesus Christ, and thou shalt be saved." Acts 
16 : 31 ; Phil. 1 : 29 ; Heb. 12 : 2. Saving faith is that 
gracious quality, principle or habit wrought in the 
heart by the Spirit of God, whereby we receive Christ, 
and rest on him alone for salvation; faith is the hand 
of the soul to hold Christ and work holy obedience. 
The lowest degree of saving faith is of the same saving 
quality as the strongest, and will always continue oper- 
ative, for it is " the seed of God which will abide for 
ever." Faith may be said to justify us in the same 
sense that the hand feeds us — instrumentally ; faith is 
the instrument of justification. God's promises are 
the life of faith, and if nothing is too hard for God, 
nothing that is promised is too high for faith. God 
says to each of his people, u I am thy salvation ;" 
faith responds, " Thou art my God." This interlock- 
ing of faith and omnipotence, of man and his Maker, 
renders certain the final salvation of every true be- 
liever. " He that believeth on the Son hath everlasting 
life." John 3: 36. 

3. The way of voluntary submission to the will of 
Q oc l % — "Take my yoke upon you and learn of me/' 
Math. 11 : 29. This implies self-denial. " If any man 
will come after me, let him deny himself, and take up 
his cross ar*d follow me." Math. 16: 24. It implies 
also an utter divorcement from all sin. " What have 
I to do any more with idols?" Hosea 12: 8. This 
submission to the will to God is a personal work. 



English department. 



105 



Eom. i2: 1; a present duty ; "Come now and Jet us 
reason together." Is. 1 : 18. "Behold now is the ac- 
cepted time," and a constant duty. Be thou faithful 
unto death. 

4. The way of prayer and holy meditation. These 
are dual forces, working together in the promotion of 
our religious life. Nothing can be more reasonable 
and in harmony with our relations to God than the ex. 
ercise of this duty. The injunction of the Kedeemer 
is "that men ought always to pray and not to faint." 
Luke 18 : 1. God has ordained prayer as a means for 
the reception and enjoyment of all religious influences. 
All the godly walk in this road. " For this shall every 
one that is godly pray unto thee in a time when thou 
mayest be found." Ps. 32: 6. Christ has made the 
way of approach to God in prayer open to all the 
world. " Now we have boldness to enter into the ho- 
liest by the blood of Jesuc." Heb. 10: 19, 20. And the 
Holy Spirit helps us to travel this road, "for we know 
not what we should pray for as we ought, but the 
Spirit itself maketh intercession for us." Eom. 8 : 26. 
A Christian has matter enough for sweet communion 
with God to wear out time, and to fill up eternity. 
The longer this duty is neglected the more difficult it 
is of accomplishment, partly because of shame for the 
neglect, and partly because of the difficulty of its per- 
formance ; let us continue instant in prayer. 

5. The way of practical holiness and public useful- 
ness. — Our holiness consists in our suitableness to the 
nature of God; hence saints are made partakers of 
the divine nature. 2 Peter 1 : 4. Not partakers of 
his essence, for this is Pantheism — a monstrous delu- 
sion — but partakers of his image ; they love what he 
loves, and hate what he hates. God's nature is the 
pattern of holiness, and his will the rule of holiness. 
Our chief aim in life should be to " put on the new 
man, which after God is created in righteousness and 
true holiness." Eph. 4: 24. God's grand design in the 
world is to make man like himself; the end of all 

L 



166 



ENGLISH DEPARTMENT. 



God's ordinances and promises is to foster and encour- 
age holiness. God's purpose in sending his Holy Spirit 
is "to anoint us with the holy unction." 1 John 
2: 20. The end of all our afflictions is to make us 
holy; but "he chastens us for our profit, that we might 
be made partakers of his holiness." Heb. 12 : 10. And 
the end of Christ's death is to make us holy. "Who 
gave himself for us that he might redeem us from all 
iniquity and purify unto himself a peculiar people." 
Titus 2 : 14. This spirit of holiness is the grand dis- 
tinguishing character of God's children. "And let 
eyery one that nameth the name of Christ deparr from 
iniquity." 2 Tim. 2: 19. Holiness is the chief orna- 
ment of the Christian ; without it his beauty becomes 
deformity, and his strength weakness. Practical holi- 
ness produces and promotes public usefulness. "Let 
your light so shine before men that they may see your 
good works and glorify your Father who is in heaven." 
Math. 5 : 16. And the way of holiness leads to heaven. 
" The pure in heart shall see God." Math. 5:8; Eev. 
22: 14. 

II. The high commendation oekeligion". — Pleas- 
antness and peace. But the wisdom that is from above 
is first pure, then peaceable, gentle, and easy to be en- 
treated; full of mercy and good fruits, "without par- 
tiality and without hypocrisy." James 3 : 17. " Godli- 
ness is profitable unto all things, having a promise of 
the life that now is, and of that which is to come." 
1 Tim. 4 : 8. 

1. It enables all its subjects to answer the chief end of 
their creation ; to glorify God and to enjoy him for- 
ever. Eom. 6 : 22. — It converts all the faculties of the 
soul to their original purpose and design. "This peo- 
ple have I made~for myself, they shall show forth my 
praise." This is genuine pleasure and peace ; this is 
the only legitimate employment of the soul ; there is 
no real pleasure in sin ; there is in it no substantial 
satisfaction. Stripped of its mirage there is nothing 
left but guilt, and terror, and shame. But 0, what in- 



ENGLISH DEPARTMENT. 



1G7 



expressible pleasure, what ineffable joy and peace does 
religion afford ! " Her ways are ways of pleasantness, 
and all her paths are peace." " They shall be abund- 
antly satisfied with the fatness of thy house." Ps. 36 : 8. 

2. Religion elevates man's nature to the image of 
God. — It sets the heart and its affections on things in 
heaven. "But our conversation is in heaven." Phil. 
3 : 20. While others are trading for trifles, the gra- 
cious soul is trading with God for pardon and peace, 
for righteousness and life, for glory and immortality. 
Our fellowship is with the Father, and with his Son, 
Jesus Christ. 1 John 1 : 3. Eeligion adorns the soul 
with incomparable ornaments ; even the ornaments of 
a meek and quiet spirit, which is in the sight of God 
of great price. 1 Peter 3 : 4. 

3. Religion is the only preservation from sin and its 
thraldom. — Native force of will, family pride, the re- 
straints of good society, the fear of punishment, na- 
tural goodness of heart, the most careful training, the 
most refined culture, all these will yield to the force of 
temptation. Eeligion is the only solid and permanent 
basis for the building up of a substantial character ; 
all other ground is sinking sand. "It is a good thing 
that the heart be established with grace." Heb. 13 : 9. 

4. Religion leads to the full enjoyment of endless 
happiness. — He shall enter into peace. Is. 57 : 2. 
Where sin and sorrow, afflictions and death, shall never 
come. Oh ! happy day, when will it dawn ? We infer : 

1. If religion is so precious and delightful to its pos- 
sessor, it is the duty of all to seek it ;• let us cry after 
knowledge, and lift up our voice for understanding. 
"Seek her as silver, and search for her as for hidden 
treasures." Prov. 2 : 3,4; " for wisdom is the principal 
thing ; therefore get wisdom ; and with all thy get- 
ting get understanding." Prov. 4: 7, 8. 

2. If there is so much pleasure and peace in the ways 
and paths of religion in this world, what shall be the 
full and perfect fruition in heaven? "For eye hath 



168 



ENGLISH DEPARTMENT. 



not seen, nor ear heard, neither have entered into the 
heart of man the things which God hath prepared for 
them that love him." 1 Cor. 4: 9. 



GOD NOT THE AUTHOK OP MAN'S EUIN. 

" Behold, the Lord's hand is not shortened, that it can not save ; 
neither his ear heavy, that it can not hear : But your iniquities have 
separated between you and your God, and your sins have hid his 
face from you that he will not hear." — Isaiah 59 : 1,2. 

These words were written and sent as a Circular 
Letter to the Jews in Babylon, to reveal to them the 
cause of their captivity, and induce in them, if possi- 
ble, a spirit of repentance. The cause which led to 
their banishment w r as the sin of idolatry ; a sin that 
w 7 as exceedingly heinous in the sight of God, because 
of his marvelous kindness towards them, and the fre- 
quent and remarkable demonstrations of his power in 
their behalf throughout so many generations. Ob- 
serve : The history of God's dealings with his people 
demonstrates the truth that God can not tolerate sin 
in his children without rebuke any more than in the 
unconverted. From the words of the text I shall at- 
tempt 

I. TO MAKE IT EVIDENT THAT THERE IN NOTHING 
ON THE PAET OF GOD OPPOSED TO THE SALVATION OP 

sinners. — "His hand is not shortened, neither his ear 
heavy." 

II. That the eternal ruin of sinners is en- 
tirely their own work. — "But your iniquities have 
separated between you and your God." 

III. The importance of publishing these great 
truths to the world. — "Behold," &c. But 

I. That there is nothing on the part of God 

OBSTRUCTING THE SALVATION OF SINNERS. — If any 

sinner should ask sincerely and seriously : " Can a sin- 
ner like me be saved ?" To such I would answer, Yes. 



ENGLISH DEPAI.TME.N T. 



1C9 



1. That all the obstacles to salvation are removed. — 
The way to life everlasting is now open. The hin- 
drances to Iran's salvation were two-fold. On the part 
of God this obstacle, however, was not a lack of dispo- 
sition to save man, for He is infinite in compassion. 
God is love; but the want of just and honorable me- 
dium for the expression of mercy, a medium through 
which He might maintain the dignity of his moral 
government, and, at the same time, manifest clemency 
towards those guilty of rebellion. This, king Darius, 
failed to find when he had set his heart to save Daniel, 
though he labored till the going down of the sun. 
God looked into his own fold, and there found a Lamb 
for a burnt-offering in the person of his own Son, 
whom he made a propitiation for our sins, and for the 
sins of the world. In the atonement of Christ all 
the obstacles were removed ; the law is magnified and 
made honorable. God proclaims himself able, ready, 
and delighted to save. "He has a Sabbath in his love, 
and joys over sinners with singing.' 5 Zeph. 3: 17. 
"God is in Christ reconciling the world unto himself, 
not imputing their trespasses unto them; and hath 
committed unto us the word of reconciliation." 

The obstacle on the part of sinners is enmity of the 
heart against God — an unwillingness to be saved in the 
way of God's appointment. Means and agencies have 
been provided to remove this obstacle, too. The atone- 
ment of Christ is the first. This exhibition of the in- 
finite love of the Redeemer is adapted to soften the 
hardest heart, and to subdue the most stubborn will. 
One look of Jesus melted Peter to tears; yet to be ef- 
fectual, its blessings must be appropriated. Christ 
says: "I am come that ye might have life;" but in 
another place mournfully complains, " And ye will not 
come to me, that ye might have life/' The second 
agency is the Gospel ministry as a system of motives. 
Faith comes by hearing, and faith receives its testi- 
mony, and closes with its offers. The Gospel is the 
hammer to break the rock, the net to catch the souls 



170 



ENGLISH DEPARTMENT. 



of men, the cord to draw enemies to God. The influ- 
ence of the Holy Spirit is the third agency, and forms 
the necessary connection in the chain of means, and 
without which all others would be ineffectual. " For 
it is God that worketh in you both to will and to do/' 
Phil. 2 : 13. 

2. A 11 the means necessary for the recovery of man 
are contained in the Gospel of the blessed God — All 
things are now ready. God, the Father, the Son, and 
Holy Spirit are ready and waiting to be gracious ; the 
angels are ready — are they not all ministering spirits, 
sent forth to minister for them who shall be heirs of 
salvation ? Every blessing is provided. Christ is 
made unto us wisdom, and righteousness, and sanctifi- 
cation, and redemption. God hath blessed us with all 
spiritual blessings in heavenly places in Christ. For- 
giveness is freely offered. 66 There is forgiveness with 
Thee that thou mayest be feared." Adoption into 
God's family is another inestimable spiritual benefit 
conferred upon the penitent. " Behold what manner 
of love the Father hath bestowed upon us, that we 
should be called the sons of God !" Boldness at the 
throne of grace in prayer is another privilege granted. 
Heb. 4: 16; 10: 19, 20, 21. "And a kingdom pre- 
pared for them that love Him, an inheritance incor- 
ruptible, undefiled, and which fadeth not away." 

3. God lovingly invites all men to avail themselves of 
the rich promises of his mercy. — " A certain man made 
a great feast, and bade many." The Gospel call is uni- 
versal, without respect to social position, or intellectual 
qualities; none are excluded from its benefits; "As 
many as you find, bid to the marriage. Hear the sub- 
limely expressive language of this vocation. " Look 
unto me and be saved, all the ends of the earth." 
What more inspiring to those " that labor and are 
heavy laden ?" The great commission is, " preach the 
Gospel to every creature," and " whosoever will, let 
him take of the water of life freely." All are invited 
to Christ, because " He tasted death for every man." 



ENGLISH DEPARTMENT. 



m 



A great multitude lias actually been saved. Many 
sons were brought to glory before the Captain of our 
Salvation was made perfect through suffering. Heb. 
2 : 10; and those were but the first-fruits of the great 
incoming harvest. " The heathen have been given him 
for his inheritance, and the uttermost parts of the earth 
for his possession." Ps. 2 : 8. 

4. The salvation of sinners is the central point of 
the glory of God 's perfections. — "Mercy and truth are 
met together, righteousness and peace have kissed each 
other." Ps. 85 : 10. The natural attributes of God all 
meet in active union and cooperation in order to ac- 
complish the salvation of lost sinners. This grand 
union of mercy and truth, righteousness and peace, 
omnipotent pow&ar and infinite love, furnishes the most 
amazing display of moral forces ever presented in 
God's universe; and the crowning glory and wonder 
of all is that they are concerned chiefly and unceas- 
ingly in the restoration of the lost children of Adam 
to God's love and favor ! 

II. The final perdition of sinners is entirely 
their own-work. — "But your iniquities have separ- 
ated between you and your God, and your sins have 
hid his face from you," 

1. That iniquity and sin are the sole and peculiar 
'property of the sinner himself. — God has no active 
agency in the production of moral evil. " Let no man 
say when he is tempted, I am tempted of God ; for 
God can not be tempted with evil, neither tempteth 
he any man." James 1:13. It is true God permitted 
sin to enter our world for some wise and mysterious 
purpose, yet it is gross injustice and a positive insult 
to ascribe sin directly or indirectly to God, to his de- 
crees or providence. It proceeds entirely from our own 
" evil hearts of unbelief, in departing from the living 
God." T 

2. That the invariable tendency of sin is to separate 
man from his Maker. — Man can not, however, be separ- 
ated from the omniscience and omnipresence of the Al- 



172 



ENGLISH DEPARTMENT. 



mighty, nor can sin sever the relations we sustain to 
him as subjects of his moral government; but it sep- 
arates us from peace and communion with God, from 
the house and ordinances of God, and will finally, if 
persisted in, separate us eternally from heaven. 

3. That God will surely manifest his displeasure 
against sin. — The death of the Eedeemer of the world 
on Calvary was the clearest manifestation, and the 
most emphatic expression of God's estimate of sin, and 
his abhorence of it. This punishment of sin in a 
Surety opened a way of escape for the guilty, and he 
may be saved by faith in His name, coupled with true 
repentance and a thorough reformation. " Whosoever 
believeth on him shall not perish, but have everlasting 
life." God's displeasure against sin will also be sig- 
nally manifested in the everlasting punishment of the 
wicked ; in their banishment from his presence, in the 
glorious home " which was prepared for his people 
from the foundation of the world." 

III. The great importance of publishing these 
truths to the world. — "Behold," &c. This will ap- 
pear if we consider that it was necessary 

1. In order to the vindication of the two-fold charac- 
ter of God as the " Judge of all the earth," and the 
"God of all grace" — And also in order to unfold the 
true position and character of man, as an accountable 
subject of God's moral government, and an unworthy 
recipient of his free grace. 

2. In order to show the relations existing between 
man and God, and the duties resulting therefrom. — 
The duty of supreme love to God, of cheerful obedience 
to his laws, of implicit confidence in his character, and 
earnest effort in his service. 

3. In order to a clear view of the glory of the way of 
salvation. — In the light of these truths alone can we 
see the wonderful wisdom, the unspeakable precious- 
ness, and infinite grace of redeeming love as displayed 
in the plan of salvation. " For by grace are ye saved, 



ENGLISH DEPARTMENT. 



173 



through faith, and that not of yourselves, it is the gift 
of God." 

4. In order that ive may attribute all the praise unto 
God as the author of our salvation, — " Not unto us, 
Lord, not unto us, but unto thy name give glory, for 
thy mercy and for thy truth's sake ;" and also that we 
may see that we are the sole authors of our own de- 
struction. " 0, Israel, thou hast destroyed thyself." 

5. In order to a right understanding and proper ap- 
preciation of doctrinal and practical religion. — It is 
important that we should know the truth as it is in 
Jesus. Let us learn 

1. The deplorable condition of an unconverted sin- 
ner — separated from God. 1 

2. The adaptation of the means found for his recla- 
mation. 

3. The strong encouragement herein offered us to 
turn unto the Lord. "Behold the Lord's hand is not 
shortened, that he can not save, neither his ear heavy 
that it can not hear." Let us pray God to stretch 
forth his hand to save. Amen. 



174 



CAWELLAID FAN SAETHAU. 



CAWELLALD O FAN SAETHAU EI FWA. 



DIOGELWCH YE EGLWYS. 

" A'r Arglwydd a grea ar bob trigfa o fynydd Seion, 
ac ar ei gymanfaoedd, gwmwl a niwg y dydd, a llew- 
yrch tan fflamllyd y nos: canys ar yr holl ogoniant y 
bydd amddifFyn." Esa. 4 : 5. Gogoniant yr eglwys 
ydyw ei rhinweddau, ei santeiddrwydd, ei hundeb, a'i 
gweithgarwch. Mae ei gelynion yn eiddigeddu wrthi 
o'u herwydd, ac yu ceisio ei hysbeilio o'r gemau dy- 
munol yna, ond ni Iwyddant; " canys ar yt holl ogon- 
iant y bydd amddiflyn." Dduw y mae ei diogelwch. 
" A'r Arglwydd a grea ar bob trigfa, gwmwl a mwg a 
llewyrch tan fflamllyd." Bydd yn ddiogel yn ei holl 
ranau. "Efe a grea ar hob trigfa, ac ar ei gymanfa- 
oedd" Bydd yn ddiogel yn mhob cyfnod lief yd, " Cwm- 
wl a mwg y dydd, a llewyrch tan fflamllyd y nos" 
Bydd ei holl addurniadau di thrysorau yn ddiogel. 
" Canys ar yr holl ogoniant y bydd amddifFyn." Yr 
arch a'r drugareddfa — y crochan aur a'r manna — a holl 
lestri ty yr Arglwydd yn en lie. Dim un i gael ei gario 
i Babilon. 



LLAFUR EN AID A GWOBR CRIST. 

" lafur ei ehaid y gwel ac y diwellir." Esa. 53 : 11, 
Mae yr ymadrodd " llafur enaid " yn rhoddi ar ddeall i 
ni fod pwysfawredd annrhaethadwy yn yr hyn a wnai. 
Ymddiriedesid anrhydedd y llywodraeth, gogoniant ei 
Dad, condemniad pechod, ac achubiaeth dynion i'w 
gadwraeth Ef fel cyfryngwr. Ond er trymed y dasg, 
efe a'i cyflawnodd er perffaith foddlonrwydd. Eel 
ffrwyth ei lafur, gwel awdurdod y gyfraith ddwyfol yn 
cael ei gynal i fyny a'i barchu ; gwel elynion Duw yn 
ymostwng tano, o herwydd ei saethau Uymion yn glynu 



CAWELLA1D FAN SAETHAU. 



175 



yn eu calonau; gwel ei eglwys wedi ei santeiddio yn 
gwbl oil — heb fod arni frycheuyn na chrychni. Sicrheir 
ni o hyn, gan berffeithrwydd yr aberth a roddodd, a'r 
tystiolaeth cymeradwyol o hono. Gan ffyddlondeb Yx 
addewidion a wnaeth i'w Fab, Efe a edrycha ar y cyf- 
amod, ac a rydd dywyll leoedd y ddaear iddo — gan 
eiriolaeth y G wared wr yn y nef. 



CRIST YN CURO WRTH DDRWS Y GALON. 

" Wele yr wyf yn sefyll wrth y drws, ac yn euro. Os 
clyw neb fy llais i, ac agoryd y drws, mi a ddeuaf i 
mewn ato ef, ac a swperaf gydag ef, ac yntau gyda 
minau." Dat. 3 : 20. Mae y meddyiiau canlynol yn 
codi yn naturiol o'r geiriau tarawiadol Ujchod. Fod gan 
yr Arglwydd Iesu neges bivysig at lechadur i heri iddo 
ymddangos yn yr agwedd a ddynodir wrth ddrws y 
galon. Nid anfonoddei Yspryd atom, ac ni ddarostyng- 
odd ef i gael ei wrthwynebu, ei ddiffodd, a'i ddifenwi 
£a*n ddynion, heb fod ganddo ryw ddyben teilwng. 
Beth ydyw yr amcan ? Gwneyd calon newydd, calon 
lan, calon dyner o gig o'r un galed, halogedig, a mwy 
ei thwyll na dim. Mae yn awyddus i wneyd hyny 
arni. Gwelir hyny yn ei agwedd ; sefyll y mae, nid 
gorwedd yn ddifater, Mae yn euro liefyd. Arfera 
foddion i'w cymell i agoryd, defnyddia wahanol oruch- 
wyliaethau ei ragluniaeth i beri iddynt ddeall nad 
ydyw nepell oddiwrthynt. Cura weithiau trwy gys- 
tuddiau personol, a phryd arall trwy anfon cenad angau 
i gymeryd ein rhai anwyl o'n mynwesau. Mae yn ar- 
fer rJiesymau liefyd gyda Mvynt i'w perstuadio i agor- 
yd. Sicrha hwynt ei fod yn dyfod mewn hedd a 
chariad atynt, ac nid fel gelyn — o ganlyniad nad oedd 
achos iddynt gadw y drws yn folltiedig yn ei erbyn ; ac 
heblaw hyny mat nid dod yno i fod yn bwysau arnynt 
yr oedd — nad oedd wedi dod yn waglaw, ac na byddent 
ar eu colled o agoryd iddo. Mae yr Iesu, meddwn, yn 
dweyd hyny wrthynt er eu tueddu i agoryd iddo : " Os 
clyw neb fy llais i, ac agoryd y drws, mi a ddeuaf i 



176 



CAWELLAID FAK SAETHATJ. 



mey/n ato ef, ac a swperaf gydag ef, #c yntau gyda 
minau" 0, fawred'd ei ymostyngiad a'i raslonrwydd yn 
hyn ! Brysiwn agoryd iddo ; rhoddwn groesawcalonog 
ac ebnvydd iddo. Nid erys yn hir. Sefyll y mae. Mae 
perygl y clywir Ef yn dywedyd, " Af a dychwelaf i'm 
lie." 



GLYNU YN" EIJS" PROFFES. 

"Gan fod wrth hyny i ni Archoffeiriad mawr, yr 
hwn a aeth i'r nefoedd, lesu Mab Duw, glynwn yn ein 
proffes." Heb. 4 : 14. Prif amcan yr Epistol at yr 
Hebreaid yw dangos rhagoriaeth yr oruchwyliaeth hon 
ar yrun a fu o'i blaen. Gwneir hyny trwy alw sylw 
at nchafiaeth Crist ar yr angylion — mai ysprydion 
gwasanaethgar ydynt hwy — na ddywedodd y Tad wrth 
yrjjnn o honynt hwy am eistedd ar ei ddeheulaw, a'i 
fod y/edi erchi yn bendant iddynt addoli yMab. Hefyd 
ei fod uwchlaw Moses, pen a chynrychiolydd yr oruch- 
wyliaeth seremoniol. Bu Mo*:es yn ffyddlon megtfs " 
givas, er tystiolaeth i'r pethau oedd i'w Uefaru ; eithr 
Crist, megys Mab ar ei dy ei hun. Y cymwysiad o'r 
ymresymiad yna yw hwn — Gan fod ein breintiau ni yn 
rhagori, y dylem ninau eu mawrhau yn gyfartal — 
gwneyd y defnydd goraf o honynt, a " glynu yn ein 
proffes" (1.) Glynwn yn egivyddorion ac athraiviaeth- 
an yr Ysgrythyrait. Jsfa huder ni gan gyfeiliornwyr a 
waeddant, " Llyma Grist neu Uyna." Glynwn mewn 
ymarweddiad addas i'n proffes ; glynwn yn gyson 
gyda'n dyledswyddan ; daliwn yn ofalus em har- 
chwaeth at bethau crefydd. Gwrol ymdrechwn hyd y 
diwedd o blaid y ffydd a roddwyd unwaith i'r saint. 
]STa foed i ni droi ein *cefn ar ein Blaenor yn nydd y 
frwydr. Mae genym anogaethau cryfion i lynu yn ein 
proffes. Yn urddasrwydd yr Archoffeiriad — " Arch- 
offeiriad mawr" Mae undeb rhyngddo a ni — " gan 
fod i ni Archoffeiriad" Pivysigrwydd y gwaith a 
gyflaivna trosom — aberthn ac eiriol. Oblegid os ydyw 
gwaed teirw a geifr, a lludvv aner wedi ei daenellu ar y 



C A WELL AID FAX SAETHAU. 177 

rhai a halogwyd yn santeiddio i bureiddiad y cnawd, 
pa faint mwy y bydd i waed Crist, yr hwn trwy yr Ys- 
pryd tragywyddol a'i hoffrymodd ei hun yn ddifai i 
Dduw, buro eich cydwybod oddiwrth weithredoedd 
meirwon ? Ardderchaivgrwydd y lie y mete Efe, ac 
uclider ei sefyUfa yno, " Yr hwn a^aeth i'r nefoedd." 
Glynwn ynte ynddo o lwyrfryd calon. 



LWFK l'B SYCHEDIG. 

" Od oes ar neb syched, deued ataf fi, ac yfed." loan 
7:37. Ystyrier y calondid sydd yn y geiriau i enaid 
tlawd i geisio iachawdwriaeth trwy y Oyfryngwr. Yr 
lesu a safodcl i fyny i wneuthur y givahoddiad. Ys- 
tyr ei enw yw Gwaredwr. Felly mae cefnogaeth yn 
llythyrenau ei enw, ac mewn gwir adnabyddiaeth o'i 
gymeriad. Ar y dydd olaf oV wyl y rho'es y gwahodd- 
iad — er eu bod wedi gwrthod ei garedigrwydd o'r 
blaen, ac wedi ei anmharchu cyhyd, nid oedd eto wedi 
eu rhoddi i fyny. Mae yn arferyd taerni mawr. "Efe 
a lefodd, gan ddywedyd, Od oes ar neb syched, deued 
ataf fi, ac yfed." Teimlai yn ddwys tros eu truenus 
gyflwr, a dymunai eu hachub. Mae y gwalioddiad yn 
rliydd a cliyffredinol. " Od oes ar neb syched, deued 
ataf fi ac yfedP Pob gradd, pob oedran, a phob cym- 
eriad; a phwy bynag a ddel, nis bwriaf ef allan ddim. 
Felly nid oes achos i neb anobeithio. Os yw yr anwir- 
edd yn fawr, mae yr lawn yn fawr hefyd. 



TYWALLTIAD YR YSPKYD, A'i EFFEITIIIAU. 

"A thywalltaf ar dy Dafydd, ac ar breswylwyr Jeru- 
salem, ysprydgras a gweddiau ; a hwy a edrychant ar- 
naf fi yr hwn a wanasant, galarant hefyd am dano fel 
un yngalaru am ei uniganedig, ac ymolidiant am dano 
ef megys un yn gofidio am ei gyntafanedig," &c. Zech. 
12 : 10, 11, 12, 13, 14. Mae yn yr adnodau fendith 
werthfawr yn cael ei haddaw — " Yspryd gras a gweddi- 
au." Mae angen mawr am dani i'n cadw rhag ffurfiol- 



178 



CAWELLAID PAIS" SAETHAU. 



deb ac esmwythdra pechadurus gyda chrefydd. Duw 
sydd yn ei haddaw, ac ni fedd arall y dylauwadau ang- 
enrheidiol a ehyfaddas i hyny. Addawa roddi yn hel- 
aeth, ac mewn dull nad ellir ei atal i gyflawni ei fwr- 
iadau grasol tuag at ei eglwys: "Tywalltaf ar dy 
Dafydd, ac ar breswylwyr Jerusalem." Effeithiau an- 
foniad yr Yspryd a fydd : Tristwch duwiol am bechod, 
wedi agoriad llygaid yn edifeiriol gan Yspryd Duw i 
weled ei fawr ddrygedd yn angau y groes. Galar dwys 
a gwasgedig, fel galar am uniganedig a chyntafanedig. 
Weithiau nid yw galar plant ar ol eu'rhieni mor dost; 
ond, 0, mae tristwch mam ar ol ei chyntafanedig yn 
annrhaethadwy. Felly y bydd y galar hwn. Bydd yn 
alar teuluaidd a neillduol — pob teulu wrtho ei hun yn 
rliodio yn alarus. Mae crefydd yn beth personol a 
theuluaidd, yn gystal a chymdeithasol yn nhy yr Ar- 
glwydd, i gyraedd y llys a'r orsedd, yn gystal ar bwth- 
yn tlawd. Ty Dafydd a phreswylwyr Jerusalem — ty 
Levi, a thy Simei. Bydd yn gyffredinol hefyd. " A'r 
wlad a alara, a'r holl deuluoedd eraill." Mae miloedd 
i ddod ar ddarfod am danynt at Grist y Gwaredwr, yn 
wir. Mae y gronyn gwenith a syrthiodd i'r ddaear yn 
ngwlad Judea, ac a fu farw, i ddvvyn ffrwyth lawer. 



Y LLWTDDIANT MAWE A FTDD AR G-REFYDD. 

« p W y yw y rhai hyn a ehedant fel cwmwl, ac fel 
colomenod iV ffenestri ? " Esa. 60 : 8. Duw sydd wedi 
datguddio i'w was yma y dyliflad a fydd yn y dyddiau 
diweddaf i'w eglwys. Dysgir colomenod gan reddf i 
chwilio am gysgod o flaen tymestl. Mae Yspryd Duw, 
trwy argyhoeddiad, yn tueddu pechaduriaid i ffoi at 
Grist am nodded rhag y Hid a fydd. " 0, na byddai i 
mi adenydd fel colomen \ yna yr ehedwn ymaith, ac y 
gorphwyswn. Brysiwn i ddianc rhag y gwynt ysfcorm- 
us a'r dymestl." Pa fodd y deuant? "Fel cwmwl." 
Mae llawer o fan ronynau mewn cwmwl. Pobloedd 
lawer, a chenedloedd cryfion a ddeuant i geisio Ar- 
glwydd y lluoedd yn Jerusalem, ac i weddio ger bron 



C A WELL AID FAST SAETFIAU. 



179 



yr Arglwydd. Oncl er mor lluosog, iyddant ollynun 
— fel cwmwl — neb yn tynu yn groes, neb yn eiddigeddu 
wrth nac yn athrodi arall. Ephraim wedi peidio a 
chenfigenu wrth Juda, a Juda wedi peidio a gorthrymu 
ar Ephraim. Partiol farn, a rhagfarn tan draed, ac ys- 
pryd hedd ar yr orsedd. "Ac fel colomenod ihu ffenestri" 
Aderyn bach cwynfanus yw y golomen ; mae beunydd 
yn trydar. Eelly yr edifeiriol. Hefyd maent yn ddi- 
niwed fel y golomen. Cyflymdra ei hedyn yw diogelwch 
y golomen — ar edyn ffydd y mae duwiolion yn gallu 
ymgodi uwchben temtasiynau a pheryglon. Ond i ia 
ffenestri yr ehedant ? Efenestr myfyrdodau santaidd. 
Efenestr gweddi daer, dyfal, a hyderus. Minau nesau 
at Dduw sydd dda i mi. Bendigedig a fyddo Duw ? yr 
hwn ni throdd fy ngweddi oddiwrtho, na'i dragaredd 
ef oddiwrthyf finau. Efenestr ordinhadau ty yr Ar- 
glwydd. Pa bryd y denaf ac yr ymddangosaf ger bron 
Duw ? Fy en aid a hiraetha, ie, ac a flysia am gyn- 
teddau yr Arglwydd. 



ADEILADU A RHYFELA. 

" Canys pob un o'r adeiladwyr oedd wedi gwregysu 
ei gleddyf ar ei glun, ac yn adeiladu," &c. Nehem. 4 : 18. 
Mae gan bob un sydd wedi hunan-ymgyflwyno i Dduw 
waith i'w gyflawni, sef adeiladu — Gan adeiladu eich 
hunain ar eich santeiddiaf fiydd. Mae ganddynt i 
filwrio hefyd yr un amser. 1 Tim. 6 : 12. Yn y testyn 
desgrifir dull yr Iuddewon duwiol yn dwyn yn mlaen 
adeiladaeth yr ail deml. Drylliwyd muriau y gyntaf^ 
a llosgwyd ei phyrth a thin, a thorwyd ei holl gerfiad- 
au i lawr & bwyeill ac & morthwylion. Er nad oecldynt 
ond gweiniaid a thlodion, codasant ati yn selog i ad- 
gyweirio ty yr Arglwydd a'r ddinas. Clybu Sanbalat 
a Thobia am hyny, a daethant i fyny i'w gwawdio a 
cheisio eu rhwystro. Mae adgyweiriad Jerusalem yn 
gysgod o ddygiad yn mlaen waith gras yn y galon, ac o 
santeiddiad yr eglwys. Y" gosodiad a gaiff fod dan sylw 



180 



CAWELLAID EAN SAETHAU. 



genyf yw hwn : Y rliaid i'r adeiladwr ysprydol fod yn 
rhyfelwr ysprydol hefyd. 

I. Y SAINT EEL ADEILADWYR YSPRYDOL. 

1. Maent meivn cysylltiad ar Pen Adeiladydd. — 
Maent wedi eu dysgu gan Dduw. Pob un gan hyny a 
glywodd gan y Tad, ac a ddysgodd, sydd yn dyfod ataf 
fi. Maent yn cael eu dysga mewn perthynas i'r def- 
nyddian priodol i adeiladu a hwynt. 

2. Maent yn ofalus am fod ganddynt sylfaen gref 
— ac nad adeiladant ar y tywod. Sylfaen dda erbyn yr 
amser sydd ar ddyfod, fel na byddo achos icldynt frysio 
pan ddisgyno y gwlawogydd, ac y rhuthra y gwyntoedd 
ar y ty. Y sylfaen hono yw Crist. " Wele fi yn syl- 
faenu maen yn Seion, maen profedig, congl-faen gwerth- 
fawr, sylfaen safadwy." 

3. Dygant y gwaitli yn mlaen tan gyfamoyddyd 
Dinv, ac tvrtli y rheol ierffaith a roddes Eje iddynt. — 
Hebddo ef teimlant nas gallant wneuthur dim. Osyr 
Arglwydd nid adeiladu y ty, ofer y llafuria ei adeilad- 
wyr wrtho. Os yr Arglwydd ni clieidw y ddinas, yn 
ofer y gwylia y ceidwaid. Ofer a fydd bore godi a 
rnyned yn hwyr i gysgu ; ond tan ei nawdd a'i fendith 
ef, pa beth bynag a wnelwn, nyni a Iwyddwn. Yn ber- 
sonol, nyni a gynyddwn mewn gras a rhinwedd, ac yn 
gymdeithasol nyni a gynyddwn yn deml santaidd yn 
yr Arglwydd. 

I. Y SAINT EEL RHYEELWYR. 

1. Y maent wedi ymrestru o'u iodd fel y cyfryw.— 
Dy bobl fyddant ewyllysgar yn nydd dy nerth. Nid 
oes drafted men yn myddin yr Oen. 

2. Maent wedi eu gwisgo metun cyflawn arfogaetli, 
— sef holl rasusau yr Yspryd, tarian y ffydd, helm 
iachawdwriaeth, dwyfroneg cyfiawnder, ac esgidiau 
paratoad efengyl y tangnefedd — a chleddyf yr Yspryd, 
yr hwn yw gair Duw. Sonir yn y testyn fod gan bob 
un o'r adeiladwyr gleddyf, a'i fod yn barod i'w ddef- 
nyddio. Yr addysg oddiwrth hyn yw y dylem fod yn 
hyddysg yn yr Ysgrythyrau a medrus i'w cymhwyso 



CAWELLAID FAJST SAETHAU. 



181 



yn amddiffyniad ein crefydd, ac i yru gyda liwynt fydd- 
inoedd yr estroniaid i gilio. 
III. Ehai rhesymau paham y dtlai adeilad- 

WYR POD YN RHYFELWYR HEFYD. 

1. Mae gelynion lawer i'r adeiladaeih—'Bj&, cnawd, 
a'r diafol yn ceisio ei rwystro yn yr enaid. Brenin- 
oedd y ddaear yn ymosod, a'r penaethiaid yn ymgyng- 
hori yn nghyd yn erbyn yr eglwys neu deyrnas Crist ar 
y ddaear. Khaid i ni fod tan arfau ynte ; ac ymdrechu 
yn lew. 

2. Mae y gelynion yn gryfion a chyfrwys lief yd. — Felly 
yr oedd Sanbalat a Thobia a'u canlynwyr — ac felly yr 
eiddom ninau. 

3. Oilegid mai yn ngwlad ac yn nghanol y gelynion 
y mae yr adeiladaeth yn cael ei rlioddi i fyny. — Mae 
Crist yn Uy wodraethu yn nghanol ei elynion, ac er eu 
gwaethaf. Mae gan Satan synagogau lawer o'u deutu, 
a chanddo lid mawr tuag atom ; rhodia oddiamgylch 
megys Hew rhuadwy, gan geisio y neb a alio lyncu. 
Byddwn effro, ynte — byddwn wyliadwrus ac ymdrech- 
gar, a dyrchafwn ein llygaid i'r mynyddoedd, o'r lie y 
daw ein cymorth. Canys ein cymorth ni a ddaw oddi- 
wrth yr Arglwydd, yr liwn a wnaeth nefoedd a daear. 



CYNGOR I BOBL IEUAINC. 

" Y gwyr ieuainc yr un ffunud cyngliora i fod yn 
sobr." Titus 2 : 6. Mae Paul yn y benodhon yn rhoddi 
hyflforddiadau i Titus, fel gweinidog ieuanc, pa fodd i gyf- 
lawni ei weinidogaeth yn nglyn a gwahanol ddosbarth- 
iadau tan ei ofal. Dengys fod yn angenrlieidiol iddo 
yn mlaenaf dim edrych ei fod yn iach yn y ffydd, a 
llefaru y pethau a weddant iathrawiaeth iachus; ond y 
mae yn ei arrog gyda hyny i bregethu dyledswyddau, a 
chadw gwyliadwriaeth dros ymarweddiadau y rhai a 
wasanaethai yn yrefengyl, gan eu hanog i harddu ath- 
rawiaeth Duw ein Iliachawdwr yn mhob peth. Y modd 
y mae y gwyr ieuainc i wneyd hyny ydyw trwy fod yn 
sobr. 

M 



182 



CAWELLA1D FAK SAETHAU. 



Golyga hyny : 1. Foci yn ystyriol. — Ehyfyg ydyw 
pechod parod ieuenctyd, fel dosparth. Hunan-hyder 
sydd yn dinystrio y mwyafrif o honynt. 0, na baent 
ddoethion, na ddeallant hyn, nad ystyrient eu diwedd. 

2. Bod yn dcloeth. — Ceisio doethineb ac a'u holl gyf- 
oeth geisio deall. Dyna fwriad Dafydd wrth droi allan 
i'r byd : Byddaf ddeallus mewn ffordd berffaith. A: 
Dafydd a ymddug yn ddoeth yn ei holl ffyrdd ; a'r Ar- 
glwydd oedd gydag ef. 1 Sam. 18 : 14. Hyn hefyd oedd 
baich penaf gweddi ei fab Solomon : " Am hyny dyro 
i'th was galon ddeallus, i farnn dy bobl, i ddeall rhagor 
rhwng da a drwg ; canys pwy a ddichon farnu dy luos- 
ogboblhyn?" Mae angen doethineb ar ieuenctyd i 
ddewis y gwrthddrychau goraf yn gyntaf, i gyflawni eu 
gorchwylion yn ol y rheol oraf, yn yr adeg fwyaf 
priodol, a chyda'r amcanion uchaf. 

3. Golyga foci yn ostyngsdig. — Mae Duvvyn ffieiddio 
y baleh o hir-bell, ond yn rhoddi gras i'r gostyngedig. 
Dysga ni i beidio ag uchel synied am danom ein hun- 
ain^ eithr synied i sobrwydd, fel y rhanodd efe i bob 
un fesur ffydd. Yr un ffunud yr ieuainc, byddwch os- 
tyngedig i'r henuriaid ; a byddwch bawb yn ostyngedig 
fell gilydd, ac ymdrwsiwch oddifewn a gostyngeidd- 
rwydd. 

4. Golyga fod yn gymedrol a liunan-ymwadol — mewn 
gwrthgyferbyniad i ddiota a meddwdod. fy nghyf- 
eillion ieuainc, ymgedwch yn mhell oddiwrth y pechod 
cyffredin a pheryglus hwn, yn nghyd a'r achlysuron 
iddo. Fe laddodd ddegau o filoedd o wyr ieuainc a 
gwyryfon hefyd, oeddynt flodau a gobaith yr oes — fe 
andwyodd eu hiechyd, dinystriodd eu cymeriadau, cal- 
edodd eu calonau, ac yn y diwedd llusgodd hwynt i ys- 
tafelloedd tywyllion yr ail farwolaeth. Na feddwer 
chwi ynte gan win, ac nac edrychwch ar y gwin pan 
fyddo coch, pan ymddangoso ei liw yn y cwpan, pan 
ymgynhyrfo yn iawn, oblegid yn y diwedd efe a frath 
fel y sarph, ac a biga fel y neidr. 

5. Golyga fodyn dclifrifol — mewn gwrthgyferbyniad 
i ysgafnder a gwamalrwydd pechadurus. Nid ydyw, 



C A WELL AID FAX SAETIIAU. 



183 



beth bynag, yn milwrio yn erbyn siriokleb naturiol, na 
difyrion cyfreithlon, ac o fewn terfynau rhesymol. Nid 
ydyw angliydsafadwy a Uawenydd. Mae Iesu Grist yn 
caru gweled arwyddion o hapusrwydd yn ngwynebau 
a holl ysgogiadau pawb yn ei wasanaeth ef. Archa 
iddynt mewn Uawenydd dynu dwfr o ffynonau iach- 
awdwriaeth. Cyfiawnder, tangnefedd, a Uawenydd yn 
yr Yspryd Glan ydyw darnodiad Paul o deyrnas Dduw ; 
ond eto cofier mai Uawenydd santaidd ydyw fel Uawen- 
ydd, ac nid gloddest halogedig diotwr uwcliben ei 
wirodydd, neu ynfydion a phlant y byd hwn pan aml- 
hao eu liyd a'u gwin. 

AXOGAETHAU I R0DDI Y CY2hGOK MEW2ST YMARFERIAD. 

1. Cofiwch eich hod yn greaduriaid cyfaddasedig i 
fwyrihau gwrthddrychau tragywyddol — ac o ganlyniad 
nad ydyw gyson a'ch cymeriad, eich safle uchel, a'ch 
bonedd, i dreulio eich dyddiau i gellwair gyda gwagedd 

wagedd. Cofiwch hyn, meddaf, a byddweh wyr. 

2. Cofiwch eich bod yn drosedchuyr o gijfrcnth Duw 
— wedi haeddu cospedigaeth oddiwrth yr Arglwydd, ac 
oddiwrth ogoniant ei gadernid ef. Mae tuedd mewn 
adfyfyriadau o'r fath yna i'ch sobri. Mae colledigaeth 
enaid i'w arswydo yn fwy na marwolaeth y corff. Mae 
enbydrwydd eich sefyllfa, ond ei edrych yn ei wyneb, a 
sefyll yn ystyriol nwch ei ben, yn ddigon i ddwyn 
gwelwdei* Belsassar i'ch wynebau, a pheri ei gryudod 
yn eich aelodau. Cymerant dympan a thelyn, a llaw- 
enychant wrth lais yr organ, ebe Job ; treuliant eu 
dyddiau mewn daioni, ac mewn moment y disgynant 
i'r bedd. Dim ynte ond cofio y farn a fydd sydd eis- 
iau i gadw ieuencfcyd heinif a bywiog rhag rhedeg i 
eithafoedd mewn amryfusedd. 

3. Sobrwydd yw y diogelwch penaf rhag eich maglu 
yn hoenynau y yelyn. 

CYFARWYDDIADAU I GARIO ALLAN Y CYNGOK. 

1. Deiuiswch y cymdeithion goraf- — rhai mwy proflad- 

01 na chwi eich hunain. Y neb a rodia gyda'r doeth a 



184 



CAWELLAID FAN SAETHAU. 



fydd doethach. Mae cymdeithasiadau llygredig yn 
llygru nioesau da; am hyny os pechaduriaid a'ch den- 
ant, na chytunwch. 

2. Darllenwcli lawer ar, a myfyriwcli lawer yn y 
llyfrau goraf. — Ymgedwch rhag darllen ffug chwedlau 
{novels), maent yn sicr o wenwyno eich meddyliau os 
gwnewch, a chymeryd ymaith eicli archwaeth at fara y 
bywyd a didwyll laeth y gair. Cymeradwyaeth uchel 
Timothens oedd ei fod yn gwybod yr Ysgrythyr Lan 
er yn fachgen. Hyny a wnaeth Dafydd yn^ddoethach 
na'i athrawon. 

3. Cymemucli addysg oddiwrfh esiawpl tti rliinivedd- 
ol duwiolion — a dysgwch ochelgarwch liefyd oddiwrth 
en ffaeleddau hwy a phawb. 

4. Cydiivcli o ddifrif ac yn lenderfynol yn mhrif 
waith eich iywydau. — Mae ysobrwydd hwn yn anheb- 
gorol i osod i chwi eich hunain sail dda erbyn yr amser 
sydd ar ddyfod, a pharotoi i gy far fod a Duw. 



PEEGETH FER I HEIST BOBL. 

" Ooron anrhydeddus yw penllwydni, os bydd mewn 
ffordd cyfiawnder." Diar. 16 : 31. Bernir gan lawer i 
Solomon ysgrifenu llyfr y Caniadau pan yn ieuanc, a'i 
feddwl yn llawn bywiogrwydd ac yni barddonol ; a 
llyfr y Diarhebion pan tua chanol oed, pan yr oedd ei 
gynheddfau gryfaf a dysgleiriaf ; a llyfr y Pregethwr 
yn ei henaint ac mewn llawn addfedrwydd profiadol. 
Mae y llyfr hwn wedi ei gyfansoddi mewn arddull wa- 
hanol i lyfrau eraill y gyfrol santaidd. Gwneir ef i 
fyny o ddywediadau byri on, llawn o synwyr, a phwrpas- 
ol iawn — pob un yn gyflawn ynddo ei him, a'i adnodau 
fel modrwyau aur yn rhyddion yn nghist yr Ysgryth- 
yrau. Cymeraf un o honynt allan yn awr i'w dodi ar 
fysedd hen dadau a mamau yn yr Arglwydd. Coron 
anrhydeddus yw penllwydni, os bydd mewn ffordd cyf- 
iawnder. Sylwaf yn 

I. Dyledswydd hen borl — Bod yn ffordd cyf- 
iawnder neu grefydd. 



CAWELLAID FAiT SAETHAU. 



185 



1. Mae lien loll mewn angen am grefydd. — Ehaid 
iddynt hwy, fel eraill, wrth edifeirwch am bechod, 
wrth ffydd yn Nghrist, wrth santeiddrwydd, heb yr 
hwn ni chaiff neb weled yr Arglwydd. Maent yn hen 
wrthryfelwyr yn erbyn y nefoedd — wedi cynefino a 
gwneuthur drwg, nes y mae hen arferiadau pechadurus 
wedi dod i fod i'w natur fel y brychni yn nghroen a 
Uewpard. Maent yn hen wrthodwyr o'r Ceidwad, y 
llawer o honynt yn hen ail-groeshoelwyr o bono, a 
thristawyr yr Yspryd Glan. Ond y mae yn ddyled- 
# swydd arnynt hwy, yn gystal a rhai sydd ieuengach na 
hwynt, i adael pob ffordd ddrygionus a meddyliau ofer 
i geisio ffordd cyfiawnder. 

2. Mae manteision a cliysuron neillduol i hen lollyn 
ffordd cyfiawnder. — Olywyd ambell i hen bechadur 
briglwyd, wedi ei ddeffroi yn nghylch ei gyflwr, yn 
gofyn yn bryderus weithian, a ydyw yn debyg yr ach- 
Rbir fi — a ydyw yn debyg y derbynia Duw fi wedi i mi 
wrthod gwrandaw ar ei rasol wahoddiadau am gyhyd o 
amser? A^n hateb iddynt yn ddieithriad ydoedd, 
Ydyw. Mae cadwyn fawr y eyfamod tragywyddol yn 
cyrhaedd hyd at y rhai y mae methiantwch henaint 
wedi eu dal, a'r ceiliog rhedyn yn faich iddynt. Na 
ddigalonwch ynte frodyr a chwiorydd oedranus. Hyd 
henaint hefyd myfi y w, medd yr Arglwydd, eich ty wys- 
ydd hyd angau. 

3. Mae Duiv yn dysgwyl i lien loll ivneyd derlyniad 
o 9 i drefn. — Mae wedi hir ddysgwyl wrth hen wrandaw- 
wyr yn unig, ac wedi anfon atynt lin ar lin — Ilia ar lin 
— ychydig yma ac ychydig acw — ac o herwydd eu 
gwaith yn cloffi cyhyd cydrhwng dau feddwl yn gofyn 
— Pa bryd bellach ? Pa hyd y cloffwch cydrhwng dau 
feddwl ? 

II. Eiiagorfkaiistt hen" bobl. — " Coron anrhydcdd- 
us yw penllvvydni, os bydd yn ffordd cyfiawnder." Nod- 
af rai o brif berlau eu coron. 

1. Parch diffuant oddiwrth eu cyd-ddynion. — Mae 
Duw yn erchi hyn yn bendtmt iddynt oddiwrth eraill: 
"Cyfod ger bron penwyni, a pharcha wyneb henur- 



186 



C A WELL AID FA^s T SAETHAU. 



iaid." Lef. 19 : 32. Mae Job yn cwyno yn dost o her- 
wydd esgeulusdra rhyw genedlaeth ddiras yn amser ei 
adfydef, a esgeulusant dalu y deyrngedgyfiawn lion i 
henaint. " Ond yn awr y rhai sydd ieuengach na mi 
sydd yn fy ngwatwar — y rhai y diystyraswn en tadau 
iV gosod gyda chwn fy nefaid — meibion yr ynfyd, a 
meibion rliai anenwog oedddynt: gwaelachna'r ddaear 
oeddynt. Ac yn awr, eu can hwy ydwyf fi, a rnyfi sydd 
yn destyn iddynt— y maent yn fy ffieiddio, yn cilio yn 
mhell oddiwrthyf, ac nid arbedaut boeri yn fy wyneb. 
Y rhai ieuainc sydd yn codi ar fy Haw ddeheu ; y maent 
yn gwthio fy nhraed, ac yn sarnu i'm herbyn ffyrdd eu 
dinystr." Mae Paul yn cynghori Timotheus i gyng- 
hori ac nid ceryddu hynafgwr. Mae henaint yn rhyg- 
lyddu cydnabyddiaeth oddiwrthym, a'r hen ddysgybl 
duwiol yn deilwng o barch dau-ddyblyg. 

2. Amlygiadau Jielaethach o gyfrinach a mecldivl 
Dutv. — " Doethineb sydd mewn henuriaid, a deall mewn 
hir ddyddiau." Mae yr hen ddysgybl w T edi bod yn hir 
iawn yn nghwmni ei Dad nefol, ac yn teimlo yn rhydd 
a theuluaidd iawn yn ei gymdeithas, ac felly, o'r diwedd, 
wedi dod mor hoff o hono fel y symia i fyny ei holl 
ddymuniadau yn yr un hwnw — sef caffael trigo yn 
nhy yr Arglwydd holl ddyddiau ei fywyd, i edrych ar 
brydferthwch yr Arglwydd, ac i ymofyn yn ei deml. 

3. Cy foeth o grefydcl broftadol—M&e gan hen Grist- 
ion brohad helaethach o ffyrdd a dyiedswyddau gw r asan- 
aeth y Meistr dwyfol na'r ieuainc — o felusdra y Gair a 
chariad Crist wedi ei dywallt yn ei galon trwy yr Ys- 
pryd Glan ; a gall felly roddi eglurhad ar y gorfoledd 
mewn gorthrymderau — y cysur cryf wrth ffoi i gymer- 
yd gafael yn y gobaith a osodwyd o'i flaen. 

4. Penderfyniad diysgog i ymlynu meivn crefydd. — 
Mae hen ddysgybl yn dod i lbd yn golofn yn nheml 
Duw, ac allan nid ant mwyach. Pedwar ugain mlyn- 
edd, ebe Polycarp, gweinidog eglwys Smyrna, y bum 
yn ngw r asanaeth Iesu, ac ni welais ond tynerwch er- 
ioed ocldiar ei law, ac a wadaf fi ef yn awr ! 

5. Parodnoydd nvddwl i gyfarfod ag angau. — Llaw- 



CAWELLAID FAN SAETHAU. 



187 



er gwaith, ebe y duwiol Cowper, yr hiraetliais am gael 
marw am fy mod wedi blino ar bechod. Yr awrhon, 
Arglwydd, ebe yr hen Simeon, y gollyngi dy was mewu 
tangnefedd, yn ol dy air; canysfy llygaid a welsant dy 
iachawdwriaeth ; yr lion a barotoaist ger bron wyneb yr 
holl bobloedd — goleuni i oleu y cenedlcedd, a gogon- 
iant dy bobl Israel. Ac ebe Paul, " Canys myfi yr 
awrhon a aberthir, ac amser fy ymddatodiad i a nes- 
aodd. Myfi a ymdrechais ymdrech deg, mi a orplienais 
fy ngyrfa, mi a gedwais y ffydd. hyn allan rhodd- 
wyd coron cyfiawnder iV chadw i mi, yr hon a rydd 
yr Arglwydd, y barnwr cyfiawn, i mi yn y dydd hwnw : 
ac nid yn unig i mi, ond liefyd i bawb a garant ei ym- 
ddaugosiad ef. 

6. Taledigaeth y gwobrwy yn y nefoedcL — Yn y byd 
a ddaw, bywyd tragywyddol. Khywbeth na welodd 
llygaid, na chly wodd clust, ac na ddaeth i galon dyn, ag 
y mae y Tad wedi ei ddarparu i'r rliai a'i carant ef. 
Peidiwn ymlesgau ynte, dadau a mamau yn Seion ; er 
poethed gwres y dydd, ac er serthed y tylau o'n blaen, 
ni gyrhaeddwn ben Nebo maes o law. Cawn olwg ar 
y tir pell, a'r Brenin yn ei degwch — cawn nertli wrth 
raid. Ni rydd Duw ni i fyny yn nyddiau lienaint a 
phenllwydni, ac ni wrthod ni pan balla ein nertli. 



188 



PYSCIAU YSG0L. 



PTNCIAC YSGOL. 



Y BOD DDUW. 



Gof. I. A oes rhai mor ffol a dyweyd nad oes un 
Duw? 

At. Oes, llawer. Ps. 14: 1. 

Gof, II. Pa sylfaen sydd genych yn erbyn atheist- 
iaid, fod Duw ? 

At. 1. Fod Duw, yw syJfaen crefydd. Heb. 11.8. 

2. Mae ein rheswm naturial yn dywedyd fo4 Duw. 
Ehuf. I : 20. 

3. Mae unol gyfaddefiad a chydsyniad holl genedl- 
oedd y ddaear yn brawf fod Duw. Mae tuedd addoii 
yn mhawb. Esa. 44: 17. 

4. Mae ofnau a dychrynfeydd cydwybod yn profi fod 
Duw; megys yn Adda, a Belsassar. Gen. 3: 8. Dan. 

5 : 5, 6. 

5. Mae creadigaeth pob peth yn profi fod Duw. Esa. 
40: 12, 13, 18, 19, 20, 21, 22. 

6. Nis gall fod y byd er tragy wyddoldeb ; gan hyny 
rhaid fod Creawdwr, a'r Creawdwr hwnw ydyw Duw. 
Heb. 11: 3. 

7. Nis dichon un creadur wneyd ei hun. Ps. 100 : 3. 

8. Nis gall un creadur wneyd y byd. Esa. 45 : 6, 7. 

9. Nis gall un creadur gynal ei hun. Esa. 38: 12. 

10. Ehaid fod achos i bob peth, a'r achos hwnw yw 
Duw. Ps. 89. 12. 

11. Mae gwasanaethgarwch y naill beth i'r Hall yn 
profi fod Duw. Ps. 104 : 5—23. 

12. Mae'r holl wasanaethgarwch hyn er mwyn dyn. 
Ps. 8 : 4—9. 

13. Mae doethineb Duw yn argraffedig ar ei holl 
weithredoedd. Jer. 10: 12. 



PYKCIAU YSGOL. 



189 



14. Mae llywodraethiad a threfn pob peth yn dangos 
fod Duw. Job 37 : 1—24. 

15. Mae cynaliaeth pob peth yn dangos yn eglur fod 
Duw. Ps. 104: 24. 

16. Mae holl gyfundraeth dynoliaeth yn brawf eglur 
fod Duw. Gen. 1 : 26. 

17. Mae Uuniad corff dyn yn dangos fod Duw. Job 
10: 8—11. 

18. Mae natur yr enaid, eangder ei alluoedd, a'i an- 
fanvoldeb, yn profi fod Duw, tu hwnt i bob dadl. Mat. 
10: 28. 

19. Mae'r barnedigaethau anghyffredinol. Ps. 9: 
16; Act. 12: 21—23. 

20. Mae'r holl wyrthiau a wnawd yn y byd yn profi 
fod Duw. Ps. 65: 7; 72: 1& 

21. Mae cyflawni&d y prophwydoliaethau yn dangos 
yn eglur fod Duw. Esa. 46 : 10. 

22. Mae'r atalfeydd sydd ar dwrf a therfysg dynion 
yn erbyn eu gilydd yn dangos yn eglur fod Duw. Ps. 
65: 7. 

Gof. III. Onid yw pob dyn yn ei gyflwr natur yn 
atheist ymarferol ? 
At. Ydynt yn ddiddadl. 

1. Mae gweithredoedd yn well esponiad o'r egwydd- 
or na geiriau. Titus 1. 16. 

2. Atheistiaeth yw ffynonell pob pechod. Gen. 20 : 

3. Mae pob pechod yn dyweyd fod Duw yn annheil- 
wng o fodolaeth. Deut. 32 : 15 ; Jer. 32: 33. 

4. Mae ymgais pob pechod i wneyd Duw yn ffol ac 
ansanctaidd. Num. 15 : 30 ; 1 loan 5 : 10. 

5. Mae pechod yn ymdrechu gwneyd Duw y bod 
mwyaf truenus. Esa, 43: 24; Khuf. 8: 7, 

6. Mae dynion mewn rhai amgylchiadau yn dymuno 
na byddai un Duw. Job 21 : 16. 

7. Mae dyn yn anewylJysgar i ymarferyd a'r rheol a 
osododd Duw iddo. Ps. 50: 17 ; Hos. 8: 12. 

8. Maent yn esgeuluso moddion gwybodaeth am 
ewyllys Duw. Khuf. 1 : 28. 



190 



PYKCIAU YSGOL. 



9. Nid ydynt yn ymhyfrvdu meddwl am Dduw. 
Jud. 19. 

Gof. IV. Yn mh a bethau yn rahellach mae yshryd 
atheistiaeth yn amlygu ei hun ? 

At. 1. Mev/n troseddiad rhyfygus o gyfraith Duw. 
Jer. 44: 16, 17. 

2. Mewn gwrthwynebiad i holl ewyllys ddatguddied- 
ig Duw. Ps. 119: 126. 

3. Trwy ddiystyru Duw yn yr hyn sy'n dwyn fwyaf 

ogoniant iddo. Hos. 6 : 6, 7. 

4. Trwy roddi ein hunain yn agored i'r peryglon 
mwyaf er mwyn gwrthwynebu ewyllys Duw, ac yn cy- 
meryd mwy o boen i bechu nag a fyddai raid i fyw yn 
dduwiol. Diar. 13 : 15. 

5. Pan yn ystyried addoliad Duw yn ddiwerth. Job 
21 : 15 ; Mai. 3:14. 

6. Mae ysbryd atheistiaeth yn dangos ei hun mewn 
caledwch calon dan holl oruchwyliaethau Duw. Amos 
4: 6—11. 

7. Pan yn ufuddhau i ewyllys dyn yn wrthwyneb i 
ewyllys Duw. Dan. 3 : 1, 2, 3 ; Titus 1:14. 

8. Trwy gymeryd ein tueddiadau llygredig yn rheol 
yn He cyfraith Duw. ' Jer. 9 : 31. 

9. Trwy anghymeradwyo trefn llywodraeth Duw. 
Ezec. 18. 25. 

10. Trwy osod rheolau i addoli*Duw, heblaw y rhaia 
osodwyd. Yr oedd Paul yn ofni hyn. 2 Cor. 11. 3. 

11. Mae atheistiaeth yn amlygu ei hun trwy ddyrch- 
afu a molianu ein hunain, fel y Phariseaid. Luc 
18: 11. 

12. Trwy roddi y gogoniant i ni ein hunain, ac nid 

1 Dduw. Dan. 4: 30, 31. 

13. Pan yn fwy ein gofal am y cam a wneir £ ni nag 
am y cam a wneir a Duw, megys Saul. 1 Sam. 15 : 30. 

3 4. Pan yn meddwl llai am Dduw nag am ddim ar- 
all. Ps. 10: 4. 

15. Pan yn fwy ein llafur a'n diwydrwydd am y 
byd hwn nag am y byd tragywyddol. Job 31 : 24 — 28. 

16. Trwy ymdrechu gwneyd ein hunain yn ddyben 



PYXCIAU YSGOL. 



191 



pob peth, yn lie Duw ; parchu ein hunain yn lie 
parcliu Duw. Ezec. 28 : 2 — 7. 

17. Pan yn gwasanaethu Duw er mwyn liunan glod 
a hunan elw. Ps. 78. 36. 

18. Pan nad yclym yn amyneddgar i dclysgwyl am 
atebiad gweddi. Esa. 58 : 3. 

19. Trwy feddyliau annheilwng am Dduw mewn 
eilunaddoliaetb. Khuf. 1 : 23. 

20. Mae atbeistiaetb yn amlygu ei ban mewn dy- 
muniad i ymbellbau oddiwrth Dduw. Job 22: 17. 

Gof. V. Onid yw o'r pwys mwyaf fod ein crediniaetb 
yn gadarn a diysgog am y bod o Dduw ? 

Ydyw : 1. Heb hyn nis gallwn ei addoli yn deilwng 
o'i natur. loan 4 : 24. 

2. Heb iawn grediniaeth am Dduw, nis gallwn iawn 
reoleiddio ein bucbeddau. Gen. 17: 1. 

3. Heb hyn nis gallwn ymddiried ynddo. Ps. 9 : 10. 

4. Heb hyn nis gallwn gredu dwyfolder y Beibl, ond 
bydd y gair yn wrthodedig genym. Jer. 6 : 10. 

Gof. VI. Pa addysgiadau buddiol a allwch dynu 
oddiwrth y gwirioneddau hyn ? 

At. 1. Yr ydym yn cael achos i ryfeddu amynedd 
a thrugaredd Duw. Mae miliynau o atheistiaid ymar- 
ferol yn anadlu yn ei awyr bob dydd, ac yn byw ar ei 
haelioni bob mynyd, sydd wedi haeddi bod yn ddeiliaid 
nffern yn hytrach nag yn ddeiliaid y ddaear. Mae an- 
feidrol santeiddrwydd' yn cael ei dramgwyddo, ac an- 
feidrol gyfiawnder yn cael ei gyffroi ; er hyny y mae 
anfeidrol amynedd yn oedi cosp, ac anfeidrol ddaioni 
yn diwallu ein ^hangenion. Pwy a ddysgwyliai lai na 
digofaint i'n dryllio, a datod colofnau y ddaear? Ond 
0, mor fawr yw ei dosturiaethau at wrthryfelwyr ! mae 
ei haul yn goleuo i ni ; ei ragluniaeth yn gweini i ni ; 
ei freichiau a'i fynwes yn agored i'n derbyn. Er i ni 
geisio tynu ei goron oddiar ei ben, a'i ddiosg o'i ogon- 
iant, mae'n cyhoecldi maddeuant a rhyddhad heddyw. 
Bydded i'w amynedd ein tywys i edifeirwch. 

2. Dysgwn y mawr angenrheidrwydd am gyfnewid- 
iad natur, i newid ein natur atheistaidd. Xid yw dyn 



192 



PYISTCIAU YSGOL. 



wrth natur yn derbyn mwy o effaith oddiwrth lais 
Duw a goleuni ei wirionedd, na cliorff marw oddiwrth 
ruad taran, neu ddall oddiwrth oleuni yr haul. Yr 
achos o hyn ydyw, fod ein atheistiaeth mor fawr amar- 
wolaeth un a dallineb y Hall. Mae yr egwyddor yn 
nerthol i gau pyrth y meddylian a'r serchiadau yn er- 
byn Duw. is id yw llawenydd y nefoedd yn ein denu, 
na clychrynfeydd uffern yn ein dychrynu ; fel pe byddai 
Duw yn analluog i gyfranu un, a gweinyddu y Hall. 
Mae yn anmhosibl rhoddi ergyd marwol i un pechod, 
nes argraffu iawn ystyriaeth o Dduw ar y meddwl; 
mae ein gwrthwynebiad i Dduw mor fawr a'n cariad at 
bechod. Eh^id i'r tuedd hwn gael ei newicl cyn y gall- 
om wneyd Daw yn rheol ac yn ddyben. Is is gallwn 
roddi y parch uchaf i Dduw heb y cariad uchaf ato ; ac 
nis gallwn ei ogoneddu megys Duw heb natur newydd; 
gan hynv mae llw Mab Daw o'r pwys mwyaf i bawb. 
loan 3:3. 

3. Gwelwn y rheswm am anghrediniaeth, pah am y 
mae dynion yn fwy anewyllysgar i.dderbyn yr efengyl, 
nag i gyfaddef uniondeb y ddeddf ; oblegid fod mwy o 
natur a pherffeithrwydd Duw yn cael ei dangos yn yr 
efengyl. Mae yr efengyl yn ei jcldihatni o'i nerth a'i 
gyfiawnder ei hunan yn hollol; yn bwrw ei ddychym- 
ygion i lawr, ac yn ei gaethiwo i ufudddod Crist; gan 
hyny mae yn haws cael dynion at fywyd moesol nag i 
dderbyn Crist. Mae yr atheist yn waeth na'r lleidr; 
mae hwnw yn dwyn em heiddo oddi arnom, ond mae 
yr atheist yn dwyn ein Duw oddi arnom. Mae buch- 
eddau y rhan fwyaf o'r byd yn dweyd nad oes un Duw. 

ba le y tardd godineb, meddwdod, anwiredd athvvyll, 
gelyniaeth a balchder, rhyfyg a rhagfarn, anghof o 
Dduw ac anystyriaeth, ond oddiar anghrediniaeth am 
y bod o Dduw. Llefwn am dywalltiad yr Ysbryd Glan 

1 argyhoedcH dynion o'r pechod atgas hwn ar frys. 

4. Mae'r sylwadau blaenorol yn dangos yn eglur pwy 
yw awdwr gwir ddychweliad ; ni ddychwelodd un ath- 
eist erioed at Dduw ei hun, heb ei droi gan Dduw; ni 
all holl angylion y nefoedd, na holl ddoniau dynion, 



PYNCIAU YSGOL. 



193 



droi nn pechadur at Dduw; nis gall dim newid natur 
ond gal Id goruch natur. Mae mor hawdd i uffern fod 
yn nefoedd, i ddiafol fod yn sant, ag yw i atheist fod 
yn gredadyn ; rhaid ei greu o newydd, ei adgyfodi o 
farwolaeth, ac o feddiant y tywyllwch i deyrnas Mab 
Duw, a rhaid cael rhagorol fawredd nertli at y gor- 
chwyl hwn. Mae digon o nerth yn mraich Jehofah i 
achub yr atheist caletaf. Gweddiwn am i'r fraich fawr 
ddeffroi a gwisgo ei nerth fel yn y dyddiau gynt, ac fel 
yn yr oesoedd gynt. 

5. Gwelwn ffynonell holl wrthgiliadau y byd, sef ys- 
bryd atheistiaeth yn ymadaw oddiwrth y Daw byw, ac 
yn ymddyeithrio oddiwrth fuchedd Duw ; maent yn 
casau ei reol a'i ogoniant ; maent yn cam gogoniant 
dynion yn fwy na gogoniant Duw. Pan y byddo dyn- 
ion yn troi oddiwrth wirionedd at gyfeiliornad, maent 
yn myned bellach bellach i gamgymeriadau, ac yn cael 
eu rhoddi i fyny i feddyliau anghymeradwy, i wneuthur 
y pethau nid ydynt yn weddaidd, nes o'r diwedd gor- 
phen eu gyrfa yn y trueni tragywyddol, oni ragflaenir 
ef a gras. 

6. Mae'r pethau a ddywedwyd yn dangos ardderch- 
awgrwydd yr efengyl a'r grefydd Gristionogol ; mae yn 
rhoddi i ddyn ei le priodol, ac yn rhoddi i Dduw y go- 
goniant sy'n deilwng iddo ; mae'n gosod dyn yn y 
Hwch, lie y dylai fod, ac yn dyrchafu Duw i'r orsedd, 
lie y dylai eistedd. Mae dyn wrth natur am ddiddymu 
Duw, a gwneyd ei hun yn Dduw; mae'r efengyl yn go- 
goneddu Duw, ac yn diddymu dyn ; yn ein hymadaw- 
iad d Duw yr oeddym am fod yn debyg iddo mewn 
gwybodaeth; yn ein hadnewyddiad gan Dduw, cawn 
fod yn debyg iddo mewn gras. Mae'r efengyl yn dang- 
os ein bod yn wrthddrychau o ostyngeiddrwydd, a Duw 
yn wrthddrych o debygolrwydd. Mae goleuni natur 
yn dangos fod Duw a'r efengyl yn darlunio pa fath 
Dduw ydyw. Mae goleuni natur yn condemnio 
atheistiaeth cyhoeddus, a goleuni efengyl yn gorch- 
fygu atheistiaeth ysbrydol y galon. 

7. Dysgwn fod yn ddwys-ystyriol o atheistiaeth ein 



194 



PYSTCIAU YSGOL. 



calon, acymostwng ger bronDuwo'i blegid; na fjdded 
i ni fod yn anystyriol o'r hyn sy'n cldinystr i'n ded- 
wyddwch, yn warth i ddynoiiaeth, yn cau o'r nefoedd, 
ac yn ddefnydd uffern. 0, bydded ein pen yn ddyfi> 
oedd, a'n llygaid yn ffynon o ddagrau, oblegid mawr- 
edd ein llygredd. A ydym yn dymuno adnabod Duw ? 
— a ydym yn ymhyfrydu ynddo ? — ac yn caru meddwl 
am dano ? — a ydyw ein parch iddo yn gyfartal i'n 
gwybodaeth am dano ? — onid yw'r byd yn fwy parchus 
na'r Creawdwr ? — onid yw'r creaduriaid yn cael mwy 
o'n cariad a'n hymddiried na Duw ? — onid ydym yn 
dueddol i ymddiried ynom ein hunain yn fwy nag yn 
Nuw ? Oni ddylem alaru gan hyny fod mor lleied o 
Dduw yn ein calon a'n bucheddau ? 

8. Dysgwn fod ysbryd atheistiaeth y dirmyg mwyaf 
ar Dduw, fel pe byddai Duw y gwagedd mwyaf. Wrth 
ddewis pechod o flaen Duw, yr ydym yn dweyd mewn 
ymarferiad mai pechod yw ein creawdwr a'n cynaliwr ; 
Duw yw y bod hawddgaraf, gan hyny mac i'w garu a'i 
ddilyn. Os ydym yn ffieiddio cam-ymddygiad plentyn 
at ei dad, a chamymddygiad gwas at feistr cymwynasgar, 
pa faint mwy ffiaidd y w ein cam-ymddygiad ni at Dduw? 
ba le y tardd ein trugareddau, ein hiechyd, ein 
hanadl, a'n diogelwch, ond oddiwrth Dduw ? Nis gall 
Duw wneyd cam a ni oblegid ei uniondeb a'i ddaioni ; 
eto mae dynion yn dirmygu Duw, trwy feip ar ei arfaeth 
a'i waith, trwy droseddu ei gyfraith a gwrthodei drefn. 
Gellir gofyn gyda'r priodoldeb mwyaf, Paham y dir- 
myga'r annuwiol Dduw ? 

9. Gan fod Duw, gwae ei holl elynion ; mae'n byw 
byth i ddial arnynt. Peth ofnadwy yw syrthio yn ei 
ddwylaw. Y rhai sy'n rhedeg o freichiau ei drugaredd 
faddeuol, sy'n rhedeg i freichiau ei gyfiawnder ddialedd- 
ol. Os na chyffeswn ef fel Duw y gogoniant, fe'n hys- 
garir oddiwrtho fel Duw y cysuron. Os yw rhuadau 
Hew yn ddychrynllyd, pa faint mwy yw pan mae'n 
dryllio ei ysglyfaeth ? 0, nad ystyriem hyn mewn 
pryd. " Os hogaf fy nghleddyf dysglaer, ac ymaflyd 
o'm Haw mewn barn, dychwelaf ddial ar fy ngelynion, 



PYNCIAU YSGOL. 



195 



a thalaf y pwyth i'm caseuon, Deallwcli hyn yn awr, 
y rliai ydych yn anghofio Duw rhag i mi eich rhwygo 
ac na byddo meddyginiaeth." Pa mor ffol ydym i yfed 
mor o ddigofaint er mwyn dafn o bleser ; mae miloedd 
yn myned tuag uffern dan ddawnsio. Dydd marwol- 
aeth yw dydd dedfryd yf annuwiol. Mae tragywydd- 
oldeb yn ol gan Dduw i gospi ei elynion, y rhai a ant i 
gospedigaeth dragywyddol. 

10. Ac yn ddiweddaf, dysgwn mai ein dyledswydd 
yw credu yr athrawiaeth ogoneddus o fod Duw; iawn 
grediniaeth fod Duw yw sylfaen a bywyd crefydd; pa 
gryfaf y byddo ein crediniaeth yn "N uw, a'i berffeith- 
rwydd, mwyaf santaidd ac angylaidd y byddwn yn ein 
bywyd ; dyma'r gwrthglawdd mawr yn erbyn pechod, 
a'r anogaeth gryfaf at ddyledswydd. Dyma adenydd 
gweddi, ac olew addoliad. Myfyriwn lawer ar ardderch- 
awgrwydd Duw, Dyeithrwch i Dduw yw mam a mag- 
wraeth anghariad ato ; pa fwyaf a feddyliom am Dduw, 
mwyaf i gyd o'i ardderchawgrwydd a ymddengys f n 
meddwl ; trwy hyn yr alltudir ein hofnau, y gwanychir 
ein pechodau, y cryfheir ein grasau, y melusir ein cys- 
tuddiau, ac y cryfheir ein serchiadau mewn cariad ato. 
Ymofynwn am hawl ynddo ; collasom heddwch Duw, 
ei ddelw, a'i gymdeithas ; ond mae'n bosibl enill y peth- 
au hynyn ol, ac i ddweyd, " Y Duw hwn yw ein Duw 
ni byth ac yn dragywydd." 



YSBRYDOLRWYDD DUW. 



Gof. I. Pa bethau a brawf fod Duw yn yspryd pur a 
diranau? 

At. 1. Ehaid ei fod yn yspryd cyn y gailai fod yn 
Greawdwr, mewn doethineb, gwybodaeth, a gallu. Job 
38: 36. 

2. Pe na bae yn yspryd nis gallai fod yn un. Ond y 
mae Duw yn un, heb gymysgedd. Deut. 6 : 4. 

3. Mae'n eglur ei fod yn yspryd, o herwydd ei fod yn 
anweledig. 1 Tim. 1 : 17; 1 Tim. G: 1G. 



196 



PYNCIAU YSGOL. 



4. Mae anfeidroldeb Duw yn brawf ei fodyn yspryd 
diranau. Mae pob cyrff yn feidrol. 2 Chron. 2 : 6. 

5. Oni bae ei fod yn ysbryd, nis gallai fod yn anym- 
ddibynol. Esa. 44 : 6. 

6. Heb ei fod yn yspryd nis gallai fod yn anghyfnew- 
idiol. Mae ei anghyfnewidioldeb yn ymddibynu ar ei 
unigolrwydd. Mai. 3:6. 

7. Nis gallai fod yn holl-bresenol heb ei fod yn ys- 
pryd. Job 11 : 9; Jer. 23 : 24. 

8. Khaid ei fod yn yspryd cyn y gall fod y bod per- 
ffeithiaf. 1 loan 1 : 5. 

9. Pan y dywedir fod Duw wedi ymddangos i rai o 
saint yr Hen Destament, nid yw hyn ond helaetliach 
datguddiad o Dduw i'r synwyrau naturiol, neu yn hyt- 
racli i'r meddwl, oblegid mae Duw yn dywedyd wrth 
Moses nas gellir gweled ei wyneb. Ex. 33 : 20. 

Gof. II. Yn mha agwedd y mae Duw yma i gael ei 
addoli ? 

At. Mewn agwedd ysprydol. loan 4 : 24. 
Gof. III. Pa fodd y mae i'w addoli mewn yspryd a 
gwirionedd ? 

At. I. Mae iawn arferiad o addoliad yn codi oddi- 
wrtb ysprydolrwydd Duw. Heb. 12 : 28, 29. 

2. Maenatur pethau, sef natur Duw a'n natur ni- 
nau, yn galw am addoliad ysprydol. Ps. 100 : 2. 

3. Yr oedd Duw yn wastad yn gofyn am addoliad 
ysprydol. Gen. 17:1. 

4. Mae'r gyfraith seremoniol wedi ei diddymu er 
mwyn rhoddflle i'r addoliad ysprydol. 2 Cor. 3 : 13, 
14. 

5. Nid yw ysprydolrwydd addoliad yn milwrio yn 
erbyn addoliad corfforol. Mae'r Arglwydd yn gofyn y 
corff a'r enaid. 1 Cor. 6 : 20. 

6. Mae'r addoliad hwn i gael ei ddwyn yn mlaen 
trwy ddylanwadau a chynorthwyon yr Yspryd Glan« 
Ehuf. 8: 26. 

7. Oddiar egwyddorion efengylaidd. Rhuf. 1: 9. 

8. Mewn undeb calon, nid yn hanerog. Ps. 86 : 11. 

9. Gyda bywiogrwydd a zel. Ps. 80 : 18. 



PYXCIAU YSGOL. 



197 



10. Bhaid acldoli yn yr arferiad obob cylch crefyddol. 
Col. 3 : 16. 

11. Mewn ffydd. Heb. 11 : 6 

12. Gyda chariad goruchel at Dduw. Ehuf. 8:15. 

13. Gydag ystyriaeth o'n hannheilyngdod. Luc 18:13. 

14. Gyda dymuniadau ysprydol am gymundeb a 
Duw. Ps. 42 : 2. 

15. Mae yspryd diolchgarwch i gael ei arferyd mewn 
addoli. 150: 1,3. 

16. Mae Duw i gael ei addoli gyda'r hyfrydwch 
mwyaf. Esa. 12:3. 

17. Khaid ei addoli gyda goruchel barch iddo. Preg. 
5:2. 

18. Mae Duw i gael ei addoli mewn dwfn ostyng- 
eiddrwydd. Ps. 51 : 16, 17. 

19. Ei addoli mewn santeiddrwydd ymarferol. Ps. 
26 : 6. 

20. Ei addoli yn enw Crist. 1 Pedr 2 : 5. 

Gof. IV. Pah am y dylai Duw gael ei addoli yn y 
dull a enwasoch, neu yr angenrlieidrwydd am y fath 
addoliad ? 

At. 1. Sylwn fod y petli goreu a feddwn i gael ei 
roddi i Dduw oblegid teilyngdod ei natur. Marc 12 : 33. 

2. Fe roddodd Duw y petli goreu a fedd i ni. Rhuf. 
8:32. 

3. Mae agosrwydd ei berthynas a ni yn galw am y 
fath addoliad. 2 Sim. 24 : 24. 

4. Heb hyn nis gallwn ymddwyn at Dduw fel cread- 
uriaid rhesymol. Ehuf. 12:1. 

5. Mae pob addolwr rhagri thiol dan felldith Duw. 
Mai. 1: 14. 

6. Dyma un o ddybenion marwolaeth Iesu, ein 
dwyn at Dduw a'i wasanaeth. 1 Pedr. 3:18. 

7. Mewn addoliad mae nes&d yr enaid at Dduw, ac 
onid yw yr boll ddyn i nesau. Lev. 10 : 3. 

8. Nid oes un addoliad yn gymeradwy gan Dduw heb 
yr yspryd. Mai. 3 : 3, 4. 

9. Mae addoliad cnawdol y dirmyg mwyaf ar y mawr- 
hydi dwyfol. Preg. 5 : 1. 



198 



PY^CIAU YSGOL. 



10. Mae addoliad marw a hanerog yn erbyn bywyd 
Duw. Dyben gwaed Iesu yw ein puro i wasanaefhu y 
Duw by w. Heb. 9: 14. 

11. Mae'n taro yn erbyn ysbrydolrwydd Duw. Esa. 
66 : 2. 

12. Addoliad heb y .galon yw'r esponiad mwyaf eg- 
lur o dwyll y galon. Ezec. 33 : 32. 

13. Mae'r fath addoliad twyllodrus yn erbyn doeth- 
ineb Duw. Gall yr Arglwydd ddy wedyd am y cyfryw 
fel y dywedodd Achis am Dafydd. 1 Sam. 21 : 15. 

14. Mae addoliad cnawdol yn erbyn hollwybodaeth 
Duw fel chwiliwr y galon. Jer. 17: 10. 

15. Mae'n taro yn erbyn santeiddrwydd Daw. Diar. 
21:27. 

16. Mae addoliad hanerog yn erbyn cariad a chym- 
wynasgarwch Duw. Gwelwn yspryd Dafydd. Ps. 5 : 7, 

17. Mae addoliad hanerog yn dangos cloffni mawr yn 
y pethau mwyaf eu pwys. 1 Bren. 18 : 21. 

18. Mae addoliad twyllodrus a chnawdol yn anfodd- 
haol gan Dduw. Dat. 3 : 16. 

19. Bydd yr addolwr twyllodrus i gael ei fwrw gyda'r 
drwg-weitliredwyr i'r tan tragywydclol. Math. 24 : 51. 



KOLLWYBODAETH DUW. 



G-OF. A wnewch chwi ymdrechu rhoddi rhai darlun- 
iadau o hollwybodaetli Duw ? 

At. 1. Mae Duw yn perffaitli adnabod ei hun. 
1 Cor. 2 : 11. ' 

2. Mae yn gwybod pob peth sydd yn bosibl i gymer- 
yd lie, ac na ehymer le. Ps. 147 : 5. 

3. Mae Duw yn gwybod pob peth a aeth heibio ; 
gwyr am bob pechod a gyflawnwyd. Ps. 50 : 21. 

.4. Mae'n gwybod pob peth presenol. Heb. 4:14. 

5. Mae'n adnabod holl raddau ei greaduriaid. 

6. Mae Duw yn adnabod calonau a meddyliau dir- 
gel dynion. Ps. 15: 11. 



PYtfCIAU YSGOL. 



199 



7. Mae'n adnabod pob peth trwy ei natur ei hun. 
Ps. 94 : 9. 

8. Mae Duw yn adnabod pob peth ar unwaith. 
Actau 15 : 18. 

9. Mae ei wybodaeth vn anymddibynol. Esa. 40 : 
13, 14. 

10. Mae gwybodaeth y Duwdod yn eithaf eglur. 
1 loan 1 : 5. 

11. Mae ei wybodaeth yn anffaeledig. Esa. 14 : 24. 

12. Mae ei wybodaeth yn ddigynydd ac anghyfnewid- 
iol. Ps. 139 : 12. 

13. Mae ei wybodaeth yn dragy wyddol. Sam. 2 : 3. 
Gof. II. Pa brofion sydd genych o hollwybodaeth 

Duw ? 

At. 1. Mae perffeithrwydd ei natur yn brawfo'i holl- 
wybodaeth. Esa. 66 : 18. 

2. Mae pob gwybodaethau eraill wedi deilliaw oddi- 
wrth Dduw. Ps. 94 : 10. 

3. Mae cyhuddiadau cydwybod yn brawf o hollwy- 
bodaeth Duw. 1 loan 3 : 20. 

4. Duw yw achos cyntaf pob peth. Esa, 40 : 28. 

5. Heb hollwybodaeth nis gallai fod yn liywodraeth- 
wr. Mae rhagluniaeth yn ymddibynu ar wybodaeth a 
daioni Duw. Math. 6 : 32. 

6. Mae hollwybodaeth yn angenrheidiol er gwein- 
yddu gwobrwyon a chospedigaethau. 1 Cor. 4 : 5. 

Gof. III. Trwy ba ffyrdd mae dynion yn gwneyd 
cam a hollwybodaeth Duw ? 
At. 1. Trwy eilunaddoliaeth. Esa. 44 : 15. 

2. Trwy wadiad ymarferol o'i hollwybodaeth, megys 
Adda a Chain. Gen. 3 : 10. 

3. Trwy anghof ac anystyriaeth o Dduw. Hosea 7 : 2. 

4. Trwy chwilio i bethau dirgel Duw, a gadael heibio 
y pethau amlwg. Deut. 29 : 29. 

5. Yr ydym yn pechu yn erbyn y briodoledd lion 
trwy ragfarnu eraill. Khuf. 14 : 12, 13. 

6. Trwy luosogi pechodau yn erbyn Duw. Ezec. 9 : 9. 

7. Trwy gyfaddefiad hanerog o'n pechodau ger bron 
Duw. Job 31 : 33. 



200 



PYNCIAU YSGrOL. 



8. Trwy feithrin lluaws o feddyliau drwg. Ephesiaid 
4 : 17. 

9. Trwy wenieithio a rhagrithio iddo- Esa. 29 : 13. 
Gof. IV- Onid yw hollwybodaeth Duw yn gysur 

cryf iawn i'r eglwys ? 

At- 1. Ydyw, yn ddiau ; pan mae dynion yn bwriadu, 
ac yn dyfeisio drwg yn erbyn yr Eglwys, mae Duw yn 
eu gweled. Ps- 69 : 9. 

2. Mae'n addas wrthddrych gobaith, ac ymddiried, 
oblegid ei hollwybodaeth. Ps- 195 : 42. 

3. Mae'n gysur cryf ei fod yn adnabod personau ei 
bob!. 2 Tim. 2 : 19. 

4. Mae Duw yn adnabod uniondeb calon y saint. 

PS. 1 : 6. 

5- Mae ystyriaeth o'r briodoledd hon yn gysur cryf 
mewn gweddi ddirgel ac ocheneidiau y saint Ps- 38: 9. 

6. Mae hollwybodaeth yn gysur cryf i'r saint yn eu 
holl gystuddiau. Ps- 10 : 14- 

7. Mae'n gysur mawr yn ein holl wendidau. Ps. 
103 : 14. 

8. Mae hollwybodaeth Duw yn gysur cryf yn wyneb 
llygredd tu mewnol y galon- Ps. 139 : 23. 

Gof. Y. Onid yw yn fanteisiol iawn i sylwi a myfyrio 
llawer ar hollwybodaeth Duw ? 

At. 1. Ydyw, mae hyn yn wrthglawdd cryf iawn yn 
yn erbyn pechod. Job 31:4. 

2- Mae hyn yn feddyginiaeth gref iawn rhag hunan- 
dwyll Psalm 44:21. 

3- Dwys ystyriaeth o hollwybodaeth Duw a'n gwna 
yn wyliadwrus- Psalm 139 : 1 — 3- 

4- Dyma y parotoad goreu i bob dyledswydd. Psalm 
123: 1. 

5. Hyn a'n gwna yn ddidwyll yn ein holl gylchoedd. 
Psalm 119: 168. 

6. Ystyriaeth o hollwybodaeth Duw a'n gwna yn os- 
tyngedig. Job 42 : 5, 6. 

7. Hyn a'n dwg i ymhyfrydu yn Nuw, acl ymor- 
phwys arno. Psalm 10 : 14. 

Gof VI- A wnewch chwi ymdrechu tynu rhai^add- 



PYXCIAU YSGOL. 



201 



ysgiadau oddiwrtli y gwirioneddau pwysig a adrodd- 
asoch ? 

At. 1. Fod hollwybodaeth Duw yn gysur mawr iawn 
i'r eglwys yn mhob amgylchiad- Mae ei lygaid yn 
treiddio mor bell a dyfnder uffern ; mae ei holl elynion 
ger bron ei lygaid ; gwyr Duw am eu holl ddichellion. 
Mae ymosodiadau nerthol ar Seion, ond gwyr Duw am 
danynt oil, a bydd iddo wared ei saint o'u gafael yn fu- 
an- Yr Arglwydd a edwyn y rhai sydd eiddo ef ; mae 
yn adnabod pob peth, oblegid mai efe a'u creodd ; ac 
yn adnabod ei bobi, oblegid mai efe a'u dewisodd. Y 
rhai a ragwybu, a ragiuniodd efe; a'r rhai a ragluniodd 
efe, y rhai hyny hefyd a alwodd efe; a'r rhai a alwodd 
efe, y rhai hyny hefyd a gyfiawnhaodd efe; a'r rhai a 
gyfiawnhaodd efe, y rhai hyny hefyd a ogoneddodd efe. 
Dywedir fod cof Cyrus mor berffaith, a'i fod yn adna- 
bod enw pob milwr yn ei fyddinoedd lluosog; pa faint 
perffeithiach mae Duw yn adnabod ei saint ! Mae yn eu 
hadnabod fel tywysog i'w harwain ; fel prophwyd i'w 
dysgu ; fel an doeth i'w cyfarwyddo ; fel un galluog i'w 
cynal ; fel un cyfoethog i'w gwobrwyo. 

2. Dysgwn fod Duyv t yn addas wrthddrych ymddir- 
ied i bawb. Pe byddai yn anghofio, pa gysur allem 
gael mewn addewid? Pe byddai yn anwybodus o'n 
sefyllfa, pa fodd y gallem ymddibynu arno ? Llygad 
Duw yw ei wybodaeth i'w gyfarwyddo am holl angen- 
ion ei bobl, ac i gyfarwyddo y priodoliaethaa eraill er 
ein cysur ; ond gallwn ymddibynu arno oblegid mawr- 
edd ei wybodaeth am danom a'n hangenion. Mae gan- 
ddoddigon o gyfoeth i gyflawni ein holl raid yn ol ei 
olud ef mewn gogoniant trwy Iesu Grist, 

3. Gallwn gymeryd cysur fod Duw yn adnabod calon 
onest ei blank Yr Arglwydd a edwyn ffordd y rhai 
cyfiawn- Mae yn eu hadnabod i'w cymeradwyo, a'i 
gwobrwyo. Mae hyn yn gysur cryf mewn gweddi ddir- 
gel. Mae gweddi yn waith tu mewnol ; nid yw geiriau 
ond dillad gweddi. Pe na byddai Duw yn deall y galon, 
gallai rhagrithiwr fod yn fwy cymeradwy na'r didwyll. 
isid ydym yn galw ar eilun dall a byddar, ond ar yr 



202 



PYKCIAU YSGOL. 



hwn sy'n gwrando'r uchenaid ddirgel ; er fod miliynau 
o ucheneidiau yn cael eu hanfon i fyny ar unwaith, 
mae Duw yn sylwi arnynt oil. Gan hyny, mae cyngor 
Iesu Grist o'r pwys mwyaf, Ond tydi pan weddiech, dos 
i'th ystafell a chau dy ddrysau arnat, a gweddia ar dy 
Dad yr hwn sydd yn y dirgel, a'th Dad yr hwn a wel 
yn y dirgel, efe a dal i ti yn yr amlwg. 

4. Dysgwn fod hollwybodaeth Duw yn gysnr cryf i'r 
saint raewn cystuddiau ; raae'n adnabod eu beichiau 
yn gystal a'i gweddiau. Dichon i Joseph anghofio ei 
frodyr, a'r dysgyblion fethu adnabod Iesu pan yn rhod- 
io ar y mor yn y nos ; ond ni all ffau'r llewod guddio 
Daniel, na bol y morfil guddio Jonah o wydd Duw. 
Mae'n gweled Pedr yn y carchar, a Stephan dan y gafod 
geryg ; mae'n adnabod Abel yn ei waed, a Lazarus yn 
ei gornwydydd ; ac o'r tu arall, mai hollol ofer yw pob 
ynigais i guddio ein pechodau oddiwrth Dduw. Mae 
ein dirgel-bechodau yn ngoleuni ei wyneb ; er fod Duw 
yn anweledig i ni,na feddyliwn ein bod ni felly iddo ef. 
Yr un ffunud yw tywyllwch a goleuni i Dduw ; mae 
llygad ei wybodaeth yn cyfarwyddo Haw ei gyfiawnder 
mewn cosp, canys Duw a ddwg bob gweithred i farn, a 
phob peth dirgel, paun bynag a fyddo ai da ai drwg. 



LLYWODKAETH JEHOFAH. 



i Goe. I. Ai Duw yv\r llywodraethwr pawb a phob 
peth ? 

At. Ie, yn ddiameu. Ps. 103 : 19. 

Gof. II. Pa sylwadau eglurhaol sydd genych ar lyw- 
odraeth Duw ? 

At. 1. Sylwn fod gan Dduw y fath lywodraeth, nis 
gellir meddwl am dano yn gyson heb feddwl am dano 
fel llywodraethwr. 1 Tim, 6:15. 

2. Mae neillduol wahaniaeth rhwng gallu Duw a'i 
awdurdod. Wrth ei allu yr ydym i ddeall, y nerth 
sydd ynddo i effeithio ei fwriadau ; ac wrth ei awdur- 



PYKCIAU YSGOL. 



203 



dod y deallir ei hawl i weithredu fel y myno. Dichon 
deiliad fod yn gryfach na'i dywysog, ond gan y tywys- 
og mae'r awdurdod fwyaf. Mae ganddo hawl i wneyd 
yr hyn a fyno, i feddianu yr hyn a wnaeth, ac i drefnu 
yr hyn sydd yn ei feddiant, yn ol ei ewyllys. Daniel 
4: 35. 

3. Mae'r llywodraeth hon wedi ei sylfaenu ar ar- 
dderchawgrwydd ei natur. Mae Duw yn meddianu 
anfeidrol berffeithrwydd a rhinwedd. Jer. 10 : 6, 7. 

4. Mae wedi ei sylfaenu ar ei berthynas a pliob peth 
fel Creawdwr, yn ngliyd a'u hymddibyniad arno am eu 
bodolaeth, a daioni eu bodolaeth. Psalm 95 : 3, 5. 

5. Fel ag y mae Daw yn achos diweddaf, neu ddyben 
pob peth, felly hefyd efe yw Arglwydd pob peth. Dat. 
4: 11. 

6. Mae ei lywodraeth wedi ei sylfaenu ar ei waith yn 
cynal pob peth. Psalm ?5 : 3. 

7. Mae ei lywodraeth yn cael ei chadarnhau trwy y 
rhoddion dirifedi mae yn gyfranu. Mae rhoddion nat- 
ur a gras yn cynyddu ein rhwymau o ufudd-dod iddo. 
1 Cor. 6: 19, 20. 

Gof. III. Pa fath lywodraeth ydyw, o ran ei natur? 
At. 1. Mae'n anymddibynol. Nis gallwn ofyn i 
Dduw reswm am ei weithredoedd. Ehuf. 9 : 20. 

2. Mae ei lywodraeth yn cael ei gweini yn ol ei ew- 
yllys. Daniel 4 : 32. 

3. Mae'r llywodraeth hon yn cael ei gweinyddu 
mewn dwyfol ddoethineb. Ehuf. 11 : 33. 

4. Mae'n cael ei dwyn yn mlaen yn ol rheol union- 
deb. Psalm 89 : 14. 

5. Mae'n cael ei gweini mewn dwyfol ddaioni. Gras 
yw enw'r orsedd. Heb. 4: 16. 

6. Mae llywodraeth Jehofah yn dra eang. Mae nef- 
oedd o angylion, a chreaduriaid ardderchog eraill, yn 
perthyn i'w lywodraeth. Esaiah 45 : 12. 

7. Mae uffern o gythreuliaid dan ei lywodraeth. Ps. 
78: 49. 

8. Mae daear o ddynion dan lywodraeth Jehofah. 
Psalm 47 : 7. 



204 



PYKCIAU YSGOL. 



9. Mae calonau llywodraeth wyr gwladol dan lywodr- 
aeth Duw. Diar. 21:1. 

10. Mae ei lywodraeth yn ddiderfyn mewn parhad. 
Psalm 29 : 10. 

Gof. IV. Yn mha betliau mae llywodraeth Jehofali 
yn amlygu ei hun ? 

At. 1. Yn ngosodiad cyfreithiau, yn neillduol yn y 
gyfraith foesol. Iago 4 : 12. 

2. Yn null cyhoeddiad y gyfraith, gyda mawrhydi 
dwyfol. Exodus 31 : 18. 

3. Yn ysbrydolrwydd gofyniadau y gyfraith ; mae yn 
sylwi ar y meddyliau mwyaf dirgel. Luc 12: 3. 

4. Mae llywodraeth Duw yn ymddangos yn nghosb- 
edigaeth troseddwyr y gyfraith. Psalm 11: 6. 

5. Yn ngweinidogaeth rhagluniaeth ; mae'n cyfodi 
un i fyny, ac yn tynu'r Hall i lawr. Psalm 75 : 7. 

6. Mae'n rheoleiddio ysprydoedd dynion fel y my no. 
Trefnodd i ferch Pharaoh i ddyfodi ymolchi yn yr am- 
ser, ac Fr fan yr oedd Moses mewn arch o hesg, er ei 
bod yn ferch y brenin, ac yn ffieiddio y genedl Iuddew- 
ig ; eto rhoddodd Duw yn ei chalon i gymeryd y mab- 
an dan ei gofal, a ? i fagu ar ei thraul ei hun. Exodus 
2 : 5—9. 

7. Yn ei waith yn atal cynddeiriog nwydau dynion, 
a gosod rhwystrau. Esaiah 59 : 19. 

8. Pan mae'n dinystrio bwriadau dynion. Job 5 : 12. 

9. Mae ei lywodraeth yn ymddangos wrth dywallt 
barnedigaethau ar y neb y myno. Jer. 47 : 6, 7. 

10. Mae ei lywodraeth yn ymddangos yn sefydliad 
galwedigaethau a sefyllfaoedd dynion. Actau 17 : 26. 

11. Mae tymor bywydau dan lywodraeth Duw. Ps. 
31 : 15. 

12. Yn ei waith yn dewis dynion er tragywyddoldeb 
i fod yn santaidd a dedwydd. Ephes. 1 : 4. 

13. Nid rhinwedd y creadur, ondcyfoeth gras, a ben- 
derfynodd yr arfaeth dragywyddol. 2 Tim. 1 : 9. 

14. Mae'n ymddangos fel Duw pob gras, ac fel barn- 
wr, trwy anfon ei Fab i'r byd a rhocldi cosp pechod ar- 
no. Galatiaid 1 : 4. 



PYXCIAU VSSOL. 



205 



15. Mae ei lywodraeth yn ymddangos yn nyrchafiad 
yr Arghvydd Iesuioruchel anrhydedd. Mat. 28: 18. 

16. Pan mae'n rhoddi mocldion gras i rai ac nid i 
eraill. Psalm 147: 17, 20. 

17. Mae llywodraeth Duw yn ymddangos yn ngwa- 
hanol effeithian yr efengyl ar ddynion ; arogl marwol- 
aeth i rai, a bywyd i eraill. 2 Cor. 2 : 16. 

18. Trwy roddi graddau helaethach o wybodaetli i 
rai nag i eraill. 1 Cor. i2 : 11. 

19. Trwy roddi gras Fr neb y myno. Ehuf. 9 : 18. 

20. Pan mae'n gahv yr isel-radd, ac yn gadael y cy- 
foethogicn. 1 Cor. 1 : 26—29. 

21. Mae ei lywodraeth yn ymddangos trwy alw rhai 
i swyddi rnwy neilkluol yn eu hoes. Ehuf. 9: 21. 

22. Trwy roddi rnwy o gyfoeth ac anrhydedd i rai 
na'u gilydd. Diar. 22 : 2. 

23. Mae ei lywodraeth yn ymddangos yn amser 
gweinydcliad ei ddaioni i ddynion. Actau 1 : 7. 

24. Mae llywodraeth Duw yn ymddangos yn achlys- 
uron dychweliad dynion at Dduw; megys ynamgylch- 
iad Onesimus yn dianc o wasanaeth ei feistr, yn cael ei 
dywys i gyfeillach Paul, ac i fynwes Iesu- Philemon 
10, 15. 

Gof. V. Trwy ba ffyrdd y mae dynion yn dirmyga 
llywodraeth Jehofah ? 

At. 1. Mae pob pechod, yn ei natur, yn wrthryfelyn 
erbyn llywodraeth Duw- Rhuf. 8* : 7. 

2- Mae pob pechod a'i duedd i ysbeilio Duw o ? i lyw- 
odraeth- Mae'n eglur mai dyma bechod Adda- Gen. 

3: 5. 

3 Mae llywodraeth Duw yn cael ei dirmygu yn 
mucheddau dynion ; megys Nebuchodonosor yn gosod 
i fyny ddelw i'w haddoli. Daniel 3 : L 

4- Mae llywodraeth Duw yn cael ei anmharchu 
mewn yspryd ymddial. Duw bia dial. Ezeciel 25 : 
12, 13. 

5. Mae balchder a rhyfyg yn ddirmyg ar lywodraeth 
Duw. Exodus 15 9- 



206 



PYKCIAU YSG-OL. 



6. Mae esgeuluso gwasanaeth Daw yn ddirmyg ar ei 
lywodraeth- Job 22: 17. 

?. Mae llywodraeth Duw yn cael ei dirmygu trwy 
yspryd rhagfarn. Iago 4:11, 12. 

8- Mae llywodraeth Duw yn cael ei dirmygu pan 
nad ydym yn amyneddgar dan orucliwyliaethau Duw. 
2 Breninoedd 6 : "33. 

Gof. VL Pa bethau a ellir gasglu oddiwrth orucliel 
lywodraeth Jehofah ? 

At. L Gan fod Duw y fath lywodraethwr, fod yn 
anmhosibl iddo wneyd cam a neb. Nid yw'r Arglwydd 
yn gweled yn dda wneuthur cam a gwr yn ei fater. Pan 
mae'n cymeryd ein meddianau a'n bywydau, mae'n cy- 
meryd ei eiddo ei hun- ~N"id yw yn ddyledwr i neb ; 
hono ef a thrwyddo ef y mae pob peth. Nid yw yn 
Arglwydd i ni trwy etholiad; ond mae ganddo hawl 
naturioL Kid oes ganddo un gyfraith, ond ei 
ewyllys ei hun. Mae pob yrnffrost ddynol wedi ei gau 
allan. E"id yw trigolion y nef yn teilyngu dim oddiar 
law Duw ; llai lawer ni, Iwch y llawr. Mae yspryd- 
ion cyflawn yn mwynliau gogoniant, nid oddiar deil- 
yngdod eu natur, ond oddiar ewyllys da eu Uywodr- 
aethwr. jSTid ydym yn rhoddi iddo ond ei eiddo ei 
hun; gan hyny, cauer pob genau ; taw, gnawd, yn 
ngwydd yr Arglwydd ; y neb a ymffrostio, ymffrostied 
yn yr Arglwydd 

2. Dysgwn nad yw yr holl swyddogion gwladol ond 
gweision dros Dduw ; efe yw y Pen-llywodraethwr, ac 
iddo ef maent yn rhwymedi ac yn gyfrifol. Mae yn 
gweddu iddynt fod yn ufudd iddo. Mae'n gwedclu i'r 
deiliaid ymddarostwng i'r awdurdodau goruchel, ac i'r 
awdurdodau goruchel ymddarostwng i Dduw. Gwyl- 
iwn rhag codi yn erbyn y llywodraeth wladol, na'r 
swyddogion, tra y byddont o fewn terfynau gorchy- 
mynion Duw. 

3. Pa mor ddychrynllyd yw'r athrawiaeth hon i'r 
holl wrthryfelwyr. Mae llywodraeth Duw yn gyfiawn a 
nerthol, a chosp yn canlyn trosedd honi yn angen- 
rheidiol. Khaid i Dduw amddirFyn awdurdod ei or- 



PYXCIAU YSGOL. 



207 



sedd. Boddodd Duw y byd a dylif ; boddodd Pharaoli 
yn y mor ; taflodd frenin balch oddiar ei orsedd i bori 
glaswellt, er amddiffyn awdurdod ei orsedd ac anrhyd- 
edd ei briodoliaethau. Mae'r gospyn anocheladwy; ni 
ddianc un gelyn. Pa betli a wnewcli yn nydd yr ym- 
weliad, ac yn y distryw a ddaw o bell ? At bwy y 
ffowch ; a pha le y gadewch eich gogoniant ? Dichon 
Duw godi'r holl ymerodraeth mewn arfau yn erbyn ei 
elynion. Ehaid fod y gosp hon yn ddychrynllyd. Os 
yw digofaint brenin fel rhuad llew, pa mor fawr yw 
'digofaint Brenin y breninoedd. Y fFolineb a'r ynfyd- 
rwydd mwyaf yw codi arfau yn ei erbyn. Gwell 
syrthio wrth ei draed i lefain am ei heddwch, tra mae 
ei lais ar ein liol. 

4. Dysgwn fod llywodraeth Duw yn gweini cysur 
neillduol i Seion yn mhob cyfyngder- Mae ei orsedd 
yn dyferu mel a llaeth i'r plant. Mae ei gariad atynt 
mor fawr a'i arglwyddiaetli drostynt Mae'n briod 
iddyntj i'w derbyn iV bresenoldeb a'i gymdeithas- Y 
mae maddeuant yn sicr iddynt. Myfi, ie^ myfi a ddile- 
af dy gamweddau, er fy mwyn fy hun^ ac ni chofiaf dy 
bechodau. Fe wanychir eu llygredd; efe a ddarostwng 
eu hanwireddau ; fe esyd ei holl elynion dan ei draed- 
Dyma anogaeth gref iawn i weddio arno ; mae'n hoff 
ganddo glywed llais ei blank Mae llywodraeth Duw 
yn gysur cryf mewn cystuddiau. Mae'n cystuddio fel 
llywydd, ac yn dysgu fel tad. Gall droi'r holl awelon 
o'n tu, i chwythu ein llestri yn nes i'r hafan. Mae yr 
eglwys yn ddiogel yn mhob erledigaeth; fe oruwchlyw- 
odraetba holl ddrwg dynion ac angylion, er llesad ei 
bobl. Dyma ein twr cadarn ; rhedwn ato am ddio- 
gel wch. 

5. Gan fod y fath lywodraeth gan Dduw, dysgwn ei 
rhyfeddu a myfyrio ami. Hyn a'n cynorthwya i ym- 
ddiried ynddo, i dreiddio trwy holl ail achosion at y 
ffynon fawr- Y rhai a adwaenant dy enw a ymddiried- 
iant ynot- Dyma'r ffordd i'n gwneyd yn ddiwyd yn 
ei wasanaeth ; i ochelyd ymddangos ger ei fron yn 
waglaw, ond mewn meddy'liau santaidd, i roddi iddo y 



208 



PYsrcrAu y&gol. 



peth goreu a feddom, a'i addoli gyda gwylder a pharch- 
edig ofn a'n hell galon ; ac i gynal ei achos a'n medd- 
ianau bydol, fel y byddo Duw yn ein Uwyddo. lawn 
ystyriaeth o lywodraeth Duw a'n gwna yn wyliadwrus 
ac yn arfog yn erbyn pecliod ; hyn a wanycha bob 
profedigaeth ; a pha fwyaf a fyfyriom ar arglwyddiaeth 
Duw, mwyaf cyflawn fydd ein ymroddiad iddo, a'n 
penderfyniad i lynu wrtho, trwy gyfamod tragywyddol 
yr hwn nid anghofir. 

6. Mae llywodraeth. Duw yn dysgu gostyngeidd- 
rwydd i bawb. Dyma ddygodd Job i'r llwch. Ystyr- 
iaeth o Dduw fel Barnwr a ddygodd Abraham i gyf- 
addef ei hun yn llwch ac yn Uudw. Pa fodd y safwn 
ni o'i flaen, pan y mae'r an gy lion yn cuddio eu hwyn- 
ebau yn ei wyddfed ? Pa mor afresymol y w balchder ! 
Nid oes genym ddim ond a dderbyniasom, a phaham 
yr ymffrostiwn fel pe baem heb dderbyn ? yn hytrach 
dysgwn fod yn ddiolchgar iddo, fel fFynouell ein holl 
ddaioni. Y llwybr i dderbyn trugareddau newyddion 
yw bod yn ddiolchgar i Dduw am y rhai a gawd. Mae 
yn adclas wrthddrych parch. Pwy ni'th ofna cli, Bren- 
in y cenedioedd; llefwn am i ^wodraeth ei ras gy- 
nyddu o for i for, ac o'r afon hyd derfynau y ddaear ; 
fel y lianwer y ddaear a gwybodaeth gogoniant yr Ar- 
glwydd, fel mae'r dyfroedd yn toi y mor. 

7. Ac yn ddiweddaf, dysgwn fod genym yr anogaeth- 
au cryfaf i ufuddhau iddo. Mae ei gyfiawnder yn gaiw 
am ofn ; ei ddaioni am ddiolchgarwch ; ei ffyddlondeb 
am ymddiried ; ei wirionedd am grediniaeth ; a ? i ar^ 
glwyddiaeth yn galw am ufudd-dod- Fel ag y mae yn 
gweddu iddo lywoclraethu, oblegid ei ardclerchawg- 
rwydd, felly y mae yn gweddu i ninau ufuddhau iddo 
oblegid ei awdurdod. Efe y w^r Arglwydd, a ninau yw'r 
deiliaid ; efe yw'r meistr, a ninau yw'r gweision. Mae 
yn anrhydedd ac yn fanteisiol i ufuddhau i Dduw. Y 
mae pob creadur arall yn ufuddhau iddo. Mae'r mor 
yn cadw ei derfynau ; mae'r tan a'r dwfr, y llewod a'r 
seirph, yr haul a'r Ueuad, a'r ser, y gwynt, y gwlaw, a'r 
cenllysg, yn ufuddhau i Dduw ; ac a gawn ninau ddim 



PYtfCIAU TSGOL. 



209 



ufuddhau iddo ? Bydded ein hufudd-dod i Dduw yn 
ngolwg ei awdurdod, yn ufudd-dod cyflawn, nid haner- 
og; yn ufudd-dod cyffredinol, ewyllysgar, a gwastadol. 
Mae ufudd-dod yn rhinwedd dragywyddol- Ehaid nf- 
uddhau i Dduw yn fwy nag i ddynion- Llwyddiant i'r 
cyfarfod heddyw i ddwyn y cyndyn yn ufudd. 



SATsTEIDDHAD. 



Gor. I. Pa beth yw santeiddhad yn ei natur ? 
At. 1. Fe'i gosodir allan fel dyledswydd gyffredinol, 
orchymynedig yn nghyfraith Duw. Mat. 5 : 48. 

2. Mae'n cael ei ddarlunio fel bendith o anghydmarol 
werth, mewn addewid. Ezeciel 36 : 25 — 27. 

3. Gwaith tu mewnol yn y galon ydyw. Jer. 31, 33, 

4. Gwaith graddol. Diarhebion 4: 18. 

5. Mae'n waith cyffredinol, yn adnewyddiad ar yr 
holl natur; yn oleuni yn y deall ; yn buredd yn y cof; 
yn gariad yn y serch ; yn dynerwcli yn y gydwybod ; 
yn ufudd-dod yn yr ewyllys ; yn symlrwydd yn y llyg- 
aid; yn halen ar y tafod; yn ogwydd yn y glust ; yn 
wyliadwriaeth ar y bywyd. 2 Cor- 5 : 17. 

6. Mae'n arosol yn yr enaid, ac i gael ei orphen. 
Philip. 1 : 6. 

7. Mae'n gweithio mewn amrywiol ffyrdd er gogon- 
iant Duw. Iago 3 : 17. 

Gof. II. Pwy yw awdwr santeiddiad pechadur ? 
At. 1. Duw yn Nghrist yn unig. Lef. 20: 6 ; ondyn 
fwy neillduol fe'i priodolir i'r Tad. Judas 1. 

2. Nis gallasai dim ond gras ei gymell i'n santeiddio. 
Ephesiaid 2 : 4, 5. 

3. Cyfrwng a gwerth y fendith yw aberth Crist. 
Hebreaid 9 : 14. 

4. Ond yn fwy neillduol fe'i priodolir i'r Yspryd 
Glan fel prif weinyddydd y cyfamod. Titus 3 : 5. 

5. Mae dyfnder llygredd clyn o'r fath ag sydd yn an- 
mhosibl i'w wared hcb allu dwyfol. Jeremiah 13 : 2, 3. 



210 



PYJSTCIAU YSGOL. 



6. Mae Duw yn priodoli y gwaith hwn iddo ei hun 
yn unig. Lefiticus 22: 32. 

7. Mae can y gwaredigion mewn gogoniant yn brawf 

ddwyfolder y gwaith. Dat. 7: 13, 16. 

Gof. III. Pa bethau sydd yn dangos pwysfawrog- 
rwydd y gwaith o santeiddhad ? 

At. 1. Dyma amcan mawr etholodigaeth gras. Eph. 
1 : 4, 5. 

2. Dyma nn o amcanion gogoneddus aberth Mab 
Duw. 1 Cor. 6 : 20. 

3. Dyma ddyben dyrchafiad v Mab i'r nef. 1 Pedr 

1 : 21, 22. 

4. Dyma amcan galwad yr efengyl. 2 Tim. 1 : 9. 

5. Dyma un o brif arwyddion cyfiawnhad. Khuf. 
7:5,6. 

6. Ein santeiddiad yw'r nod crvfaf o ysbryd mabaidd. 

2 Cor. 6: 17, 18. 

7. Mae o bwys mawr er ein cysur ysbrydol. Khuf. 
6 : 12, 13. 

8. Mae yn dra angenrheidiol fel rhan o'r iachawdwr- 
iaeth. Khuf. 11: 26. 

9. Mae'n angenrheidiol er ein cyd-ffurfiad a natur 
Duw, mewn cymdeithas a'r hwn y mae ein dedwydd- 
wch yn gynwysedig. Lef. 1 i : 43, 44. 

10. Mae yn hanfodol angenrheidiol, i ddangos ein 
hufudd-dod i ewyliys Daw. Mat. 22 : 37—40. 

11. Mae yn angenrheidiol, i ddangos ein diolchgar- 
wch i Dduw am ei ddaioni. Luc 3 : 74, 75. 

12. Dyma amcan holl oruchwyliaethau Duw tuag at- 
om, sef ein santeiddio. Esaiah 27 : 9. 

Gof. IV. Yn mhaleoedd y mae cyfiaw T had a santeidd- 
had wedi eu cysylltu ? 

At. 1. Yn mwriad Duw. Khuf. 8 : 29. 

2. Yn swyddau Crist. J Cor. 1: 30. 

3. Maent wedi eu cysylltu yn athrawiaeth ac addew- 
idion yr efengyl. Actau 5:31. 

4. Yn mhrofiad y saint. 1 Cor. 6:11. 

Goe. V. Yn mha bethau y mae santeiddhad yn am- 
lygu ei hun ? 



PYKCIATJ YSGOL. 



211 



At 1- Mewn parcli santaidd i Dduw. Neh. 5 : 15. 
2 Gofal mawr am ei achos- Psaim 137: o, 6- 
3- Ymostyngiad dan ei law^yn mhob amgylchiad. 
Psalm 39 : 9. 

4. Syclied parhaus am gymdeithas a Duw- Psalm 
42 : 1, 2- 

5- Hyfryclwch mawr yn ei wasanaeth. Psalm 27: 4. 
6. Dwfn ostyngeiddrwydd oblegid ein drwg. Job 
42 : 5, 6. 

7 Oynydd mewn casineb at beehod- Psalm 119: 133. 
8- Ymarferiad enaid a Duw mewn gweddi. Psalm 
109 : 4. 

9. Ufudd-dod cyffredinol i'w boll orcliymynion. 
loan 15- 14- 

10- Ymostyngiad i ddysgyblaeth eglwysig- Psalm 

141: 5. 

Gof. VL Pa anogaethau sydd genym yn ngair y 
gwirionedd i fywyd santaidd ? 

At- 1. Mae cysur a defnyddioldeb ein bywyd yn ym- 
ddibynu i raddau helaeth ar ein hymdrecli i fyw yn 
santaidd. Eliuf-8: 13. 

2. Bywyd santaidd yw y eymwysder goreu at was- 
anaeth y cysegr. 2 Tim. 2-21. 

3. Mae ein cadarnhad a'n diogelwcli mewn awr o 
brofedigaeth yn ymddibynu i raddau helaeth ar ein 
cynydd mewn santeiddrwydd- 2 Pedr 1 : 4- 

4. Kid oes dim ond sancteiddrwydd yn gweddu i dy 
Dduw. 

5- Ar dir santeiddrwydd mae cymdeithas a Duw L'w 
mwynhau. 1 loan 1 : G, 7- 

6. Santeiddrwydd yw y cynorthwy goreu i sefyll clan 
gystuddiau. Phil 4: 12, 13. 

7- Yn ol graddau ein cynydd mewn santeiddrwydd 
y bydd graddau ein cynydd mewn syclied am dano. 
Psalm 5 1 : 2, 7, J 0. 

8. Yn ol cynydd ein santeiddrwydd y bydd cynydd 
ein syclied am wlad well. Philip- 1 : 21. 

Gor. VII. A wnewch chwi roddi rhai cyfarwyddiad- 



212 



PYXCIAU YSGOL. 



an tuag at feithrin a magu y rhinwedd a soniasoch am 
dano ? 

At. Gwnawn, os can i at a Duw. 

1. Ymarferwn ffydd. Hon a'n cynorthwya i gael 
iawn olwg ar wrthddrychau tragywyddol. 1 Petr 1 : 
7,8. ' • 

2. Yindrechwn i rodio yn agos at Dduw. Dyma 
rydd archwaeth addas ar y meddwh Gal. 1 : 16. 

3. Ymdrechwn gadw yn ofn Duw, Ofn Duw j*W 
feddyginiaeth oreu yn erbyn pechod. Diar. 16 : 6. 

4. Myfyriwn lawer ar wagedd a diddymdra y pethau 
a welir. "iago I : 10, 11. 

5. Ystyriwn y mawr ddrwg sydd mewn pochod, a'r 
anfoddlonrwydd mae Daw yn ddangos tuag at ddynion 
o'i blegid Rhuf. 1 : 18, 

G. Meddyliwn am y draul fawr a aeth ar Fab Duw 
tuag at roddi iawn am bechod drosom. Gwelwn ef yn 
cbwysu yn yr ardd- Luc 22 : 44. 

7. Ystyriwn y fath dristwch ac arcboll yw p?cbod 
Seion i'r Yspryd Glan- Ephes- 4 : 30. 

8. Ystyriwn nad oes dim daioni na gwir elw i neb, 
wrth ymarfer a pbechod- Ehuf. 6 : 25» 

9. Edrycbwn ar bwysfawrogrwydd cosp y damnedig- 
ion, dan euogrwydd y pecbodau a gyflawnasant yn y 
byd bwn. Luc 16 : 25. 

10. Gwyliwn ar ymgadw oddiwrtb holl acblysuron 
pechod i Tbes- 5 : 22. 

11. Gocbelwn ddyebymygu dwyn y gwaith yn 
mlaen yn ein nerth ein bunain. Epb 6 : 10. 

12. Ymarferwn lawer yn ngair Duw. Dyma arfdy 
Dafydd yn erbyn pechod. Psalm 119: 128. 

13. Mae yn gweddu i bawb o honom i filwrio yn er- 
byn y pechod mwyaf tueddol i'n hatal i gynyddu 
mewn santeiddrwydd. Heb. 12 : 1. 

14. Cadwn wyliadwriaeth ar y pyrth, sef chwant y 
cnawd, chwant y llygad a balchder y bywyd. 1 loan 
2:16. 

15. Ymarferwn gvmdeith isu a dyoidefia:lau y Gwar- 
edwr. Phil. 3 : 10. 



PYtfCIAU YSGOL. 



213 



16. Ymdrechwn gadw gwyliadwriaeth barhaus ar 
ein tafod ; mae'r tafod yn esponiad cywir o'r galon. 
Iago 1:16. 

17. Myfyriwn ar werth y pethau sydd i gael eu hen- 
ill neu eu colli, yn ol graddau ein cynydd mewn sant- 
eiddrwydd. 1 Cor. 9 : 26, 27. 

18. Ymdrechwn gadw ein golwg yn barhaus ar dra- 
gywyddoldeb, lie y byddwn cyn bo hir. 2 Cor. 4 : 16-18. 

19. Bod yn dra gochelgar rhag rhoddi ein serch ar 
bethau daear. Col. 3 : 2. 

20. Ymgadwn yn y Uwch. Phil. 2 : 3. 

21. Ymarferwn i gadw cydwybod ddirwystr. Actau 
24 : 16. 

22. Gochelwn fod un gwreiddyn chwerwedd yn tyfu 
ynomi atal cynydd santeiddrwydd. Heb. 12 : 15. 



G WE DD I. 



Gof. I. Pa beth yw gweddi ? 

At. 1. Dyrchafiad yr enaid at Dduw yn enw Crist 
am bethau yn ol ewyllys Duw, trwy ei anerch, dan yr 
ystyriaeth o'i ddaioni a'i fawredd. Dan. 4 : 34, 35. 

2. Cyfaddefiad o'n hannheilyngdod i dderbyn. 1 loan 
1: 9. 

3. Erfyniad am fendithion drosom ein hunain, ac 
eraill. Mat. 7 : 7. 

4. Diolchgarwch i Dduw am y pethau a dderbyn- 
iwyd. Philip. 4 : 6. 

Gof. II. Pa bethau sydd yn dangos ein rhwymedig- 
aethau a'n calondid i gyflawni'r ddyledswydd hono ? 

At. 1. Mae agosrwydd ein perthynas &> Duw yn ein 
rhwymo at y ddyledswydd hon. Malachi 1 : 6. 

2. Mae ein hymddibyniad gwastadol ar Dduw yn 
dangos rhesymoldeb y ddyledswydd. Actau 17: 28. 

3. Mae esiamplau Mab Duw yn anogaeth gref iawn i 
weddi. Heb. 5: 7. 

o 



214 



PY^CIAU YSGOL. 



4. Mae gweddi yn foddion cymundeb rhwng dynion 
a Duw. Heb. 4: 16. 

5. Arfer duwiolion yn mhob oes o'r byd oedd 
gweddio. Dyma eu gwrthglawdd yn erbyn eu gelyn- 
ion. Genesis 13 : 3, 4. 

6. Mae gwir arferiad gweddi yn bra*vf o wirionedd 
gras yn yr enaid. Zech. 12: 10, 

7. Mae gweddi yn foddion i gynyddu gras yn yr en- 
aid, fel y mae'n dwvn yr holl rasau- eraill i ymarferiacl. 
Psalm 13 : 3, 4. 

8. Mae mawr Iwyddiant gweddi gyda Duw yn anog- 
aeth gref iddi. Dyma'r agoriad sydd wedi agor a chau 
y nef. Genesis 32 : 28. 

9. Mae iawn arferiad o'r ddyledswydd hon yn gogon- 
eddu Duw. Yma yr ydym yn gwadu ein haeddiant. 
Job 9 : 15. 

10. Mae'r hyfrydwch mawr sydd gan Dduw yn 
gwrando ei bobl yn rym mawr i gyflawni'r ddyled- 
swydd. Can. 2:14. 

11. Trwy weddi mae'r meddwl yn cael ei esmwythau 
a'i gysuro dan ddyoddefiadau. Mae'r saint trwy weddi 
yn sagno bronau'r addewid. Psalm 62 : 8. 

12. Mae gweddi yn magu gwroldeb yn y meddwl 
dan ddyoddefiadau, megys Pedr ac loan. Actau 4 : 13. 

13. Mae'r ddyledswydd hon o'r fath ag y gellir ei 
cliyflawni yn mhob sefyllfa. USTis gall carchar nac all- 
tudiaeth atal masnach rhwng enaid a'r nefoedd. Actau 
16: 25. 

14. Mae cysylltiad annatodadwy rhwng arferiad ' 
gweddi a chyfraniad trugareddau. Jer. 29 : 11, 12, 13. 

15. Mae ein diogelwch mewn awr o brofedigaeth yn 
ymddibynu i raddau helaeth ar gydwybodol arferiad 
o'r ddyledswydd hon. Mat. 26 : 41. 

Gof. III. Pa fodd mae'r ddyledswydd hon i gael ei 
chyflawni tuag at fod yn gymeradwy gyda Duw ? 

At. 1. Gyda'r gostyngeiddrwydd a'r hunan-ymwad- 
iad mwyaf, megys Jehosaphat. Er fod ganddo yn agos 
i fil o filoedd o filwyr parod i ryfel, heblaw holl filwyr 



PYJhCIAU ysgol. 



215 



ei gestyll, eto yr oedd mor afaelgar mewn gweddi a plie 
buasai heb un. 2 Ohron. 20 : L2. 

2. Dylem fod yn daer iawn mew a gweddi, gyda'r 
wraig o Ganaan. Mae'n dda gan Dduw ofynwr taer. 
Mat. 15 : 21—27. 

3. Dylem weddio am bethau yn unol ag ewyllys 
Duw. Os bydd y peth a ofynem yn unol a meddwl 
Duw, yr ydym yn sicr o'i gael. 1 loan 5 : 14. 

4. Ehaid i'n gweddiau darddu oddiar ddyben cywir, 
sef gogoniant Duw a'n llesad ein hunain. Y diffyg o 
hyn yw ein bod yn ami heb dderbyn dim. Iago 4 : 3. 

5. Mae gweddi i gael ei harfer mewn cysylltiad a 
llafur dros yr achos, ac nid ar ei phen ei hun. Galar- 
nad 3 : 41. 

6. Cyn y gallo ein gweddiau fod yn dderbyniol, rhaid 
ein bod mewn rliyfel a pliob pechod, ac mewn undeb 
a'n gilydd. 1 Tim. 2 : 8. 

7. Mae ein hollweddiau i'gael eu dwyn yn mlaen 
mewn ffydd. Marc 11 : 24. 

8. Gweddio yn enw Crist. Dyma'r unig gyfrwngi'n 
gweddiau dramwy i'r nef. Daniel 9 : 17. 

9. Gweddio mewn ymorphwysiad ar allu a ffyddlon- 
deb Duw am gyflawniad ac atebiad. 2 Chron. 13 : 
14, 18. 

10. Parhad gwastadol yn y gwaitli, heb cldiffygio. 
Luc. 18: 1. 

Gof. IV. Dros bwy y dylem weddio ? 
At. Nid yw ein gweddiau i derfynu ond lie mae go- 
goniant mynegol Duw yn terfynu; gan hyny, 

1. Dylem weddio dros ein gelynion. Matthew 5 : 44. 

2. Dros ly wiawdwyr gwladol. 1 Tim. 2 : 1, 2. 

3. Dros yr holl saint, am eu heddwch a'u hundeb. 
Psalm 122 : 6. 

1^ 4. Dros holl genadau'r efengyl, am lw3 7 ddiant ar eu 
cenadwri. 2 Thcs. 3 : 1. 

Gof. V. Pa resymau anogaethol sydd genym i wedd- 
io dros weinidogion yr efengyl ? 

At. 1. Pwysfawrogrwydd y gwaith — y gwaith mwy- 
af llafurus. Peth alaethus iawn yw syrthio i uffern o 



216 



PYJSTCIAU YSGOL. 



dan y pwlpud ; ond peth mwy alaethus yw syrthio i 
uffern o hono, yr hyn a barodd i Paul, y gwr cryfaf ei 
ysgwyddau o bawb o'i frodyr, waeddi allan, (2 Cor. 2 : 

16, ) Pwy sydd ddigonol fr petliau hyn ? 

2. Mae'r gwrthwynebiadau sydd ar y ffordd i'r 
gwaith hwn fyn'd yn mlaen, yn galw am ein gweddiau 
taeraf. Fe'i gwrthwynebir gan uffern, a'r byd annuw- 
iol. Zech. 3 :1. 

3. Dylem weddio drosfcynt, oblegid fod cam-ymddyg- 
iadau gweinidogion yn beryglus i'r bobl. Yr oedd y 
diafol yn anelu at chwaneg na Phedr pan geisiodd 
genad i ymaflyd codwm ag ef. Gwyddai y byddai ei 
godwm ef yn debyg o godi sodlau Uawer eraill. Luc 
22: 5. 

4. Dyma'r ffordd fwyaf tebygol i ni gael budd oddi- 
wrth eu gweinidogatth. Col 4 : 2, 3. 

5. Ystyriwn y cyfrif mawr sydd ganddynt i roddi 
am eu gwaith, rhag fod eu cyfrif yn drist. Heb. 13 : 

17, 18. 

Gof. VI. A ydyw gweddi deuluaidd yn ddyled- 
swydd ? 

At. Ydyw, yn ddiau, ac o'r pwys mwyaf. 

1. Mae y gorchymyn cyffredinol hwnw am weddi yn 
dwyn gweddi deuluaidd i fod o fewn cylch ein dyled- 
swydd. 1 Tim. 2 : 8. 

2. Arfer duwiolion yn mbob oes oedd cynal crefyddi 
fyny yn eu teuluoedd. Exodus 12: 21. 

3. Mae'r hyn a ro'ir mewn ymddiried i benau teulu- 
oedd, yn dangos mai eu dyledswydd yw gosod i fyny 
weddi yn eu teuluoedd. Mae pob penteulu i fod yn 
brophwyd, brenin, ac offeiriad yn ei dy. Deut. 11 : 19. 

4. Mae Duw yn bygwth tywallt y barnedigaethau 
mwyaf ofnadwy ar deuluoedd diweddi. Mae Polamus 
yn rhoddi hanes am dref yn Switzerland, yn cynwys 
deg a phedwar ugain o dai a ddinystriwyd yn y 
flwyddyn 1584, gan ddaeargryn, ond haner un ty, lie 
yr oedd y penteulu a'i wraig a'i blant ar eu gliniau yn 
taer weddio Duw. Jer. 10: 25. 



PYKCIAU YSGOL. 



217 



5. Mae gweddi deuluaidd yn tueddu yn fawr at sobr- 
wydd ac undeb teulu. 1 Pedr 3 : 7, 8. 

Gof. VII. A ydyw gweddi yn rhan o'r addoliad cy- 
hoeddus a orchymynir gan Dduw ? 

At. 1. Ydyw. Mae'n cael ei gorchymyn gan Dduw. 
Deut. 6 : 13, 14. 

2. Mae genym esiamplau am y fath weddiau a hyn 
dan yr Hen Destament a'r Newydd. Zech. 8 : 21, 22 ; 
Mat. 11: 17. 

3. Mae gweddi gyhoeddus i gael ei harferyd fel cyf- 
addefiad o'n hymddibyniad ar, a'n hymostyngiad i 
Dduw. Deut- 26: 17, 18. 

4. I gynal cariad ac undeb yn yr eglwys- Mae Duw 
yn mawr hoffi undeb yn ei egiwys. Actau 2 : 42, 46. 

5. Mae gweddi gyhoeddus yn angenrheidiol er am- 
ddiffyniad y saint yn erbyn eu gelynion ; yma mae'r 
saint yn gorphwys mewn tawelwch. Can. 1 : 7. 

6. herwydd yr hyfrydwch mawr sydd gan Dduw 
yn ngweddiau a diolchiadau cydunol ei bobl. Psalm 
87 : 2. 



SWPER YR ARGLWYDD. 



Gof. I. Pa rai yw prif amcanion sefydliad y swper 
santaidd ? 

At. 1. Fe'i sefydlwyd i osod allan ddrylliad yr Ar- 
glwydd Iesu drosein pechodau ni. Esa. 53 : 10. 

2. I amlygu purdeb ei garacter. Heb. 7 : 26. 

3. I fod yn gwlwm undeb cyhoeddus rhwng yr holl 
saint a'u gilydd. Ephes. 4 ; 3, 4. 

4. I fod yn wystl amlwg ac effeithiol o gariad Crist 
at bechaduriaid. loan 15 : 13. 

5. I fod yn golofn goffadwriaethol o'r frwydr fawr a 
enillodd Iesu ar ei holl elyniou. Col. 2 15. 

6. I selio ac adnewyddu ein cyfamod a Duw. Mae'r 
gair sacrament yn arwyddo Uw milwraidd. Mae Duw 
yn selio manteision y cyfamod o'i du ef, a ninau yn 



218 



PYKCIAU YSGOL. 



selio dyledswyddau y cyfamod o'n tu ninau. Deut- 
26 : 16, 17- 

7. I fod yn gyfrwng cymdeithas rliwng y saint a 
Duw/ac yn ernes o'r gynideithas dragywyddol Marc 
14: 25. 

8. I gadarnhau'r cyfamod tragywyddoL Mat. 26 : 28. 
Gof- II. A wnewch chwi enwi rhai o'r prif bethau 

sydd iV cofio am Iesu yn yr ordinhad santaidd ? 

At. . Gwnawn. 1. Dylem gofio goruchelder ei ber- 
son fel Duw. Khuf. 9 : 5- 

2. Cofio ei fwriad boreu i achub; fod ei hyfrydwch 
gyda dyn. Diar. 8 : 31. 

3. Cofio dirgelwch ei briodas & dynoliaeth- 1 Tim 3. 16. 

4. Cofio mawredd ei ddarostyngkd. Phil. 2: 7, 8. 

5. Cofiwn eangder ei gyfoeth, a dyfnder ei dlodi. 
2 Cor. 8 : 9. 

6. Dylem gofio perfieithrwydd digoll ei gyfryngdod. 
1 Tim. 2 : 5. 

7- Cofiwn iddo gael ei erlid gan Herod yn faban bych- 
an. Mat. 2 : 3, 4. 

8. Dylem gofio y cam-gyhuddiadau a ddygwyd yn ei 
erbyn, ei alw yn ddyn glwth ac yfwr gwin, a bod cyth- 
raul ganddo. Mat. 1J : 18, 19. 

9. Cofio iddo fyned dan y ddeddf yn ein lie ni. Gal. 
4:4,5. 

10. Cofiwn ei ymdrech caled mewn gweddi yn yr 
ardd. Luc 22 : 44. 

11. Cofio am bwysfawrogrwydd y gosp a roddwydar- 
no. Esa. 53 : 5. 

12. Cofio mawredd ei boenau corfforol. Mat. 26 : 67. 

13. Cofio ei fradychu gan Judas i ddwylaw ei elyn- 
ion. Gwelwn dwyll calon dyn. Mat. 26 : 47 — 49. 

14. Cofiwn gyd-undeb ei elynion f w osod i farwol- 
aeth. Luc 23 : 23, 24. 

15. Cofiwn fod ei holl ddyoddefiadau yn ol cyngor 
Duw. Act. 2: 23. 

16. Cofio y driniaeth arw a gafodd rliwng y Uadron. 
Mat. 27 : 39— 44. 

17. Cofio goruchel lywodraeth Duw yn yr ysgrifen a 



PYXCIAU YSGOL. 



210 



osodwyd uwch ei ben. Yr oedd y teitl yn groes i ew- 
yllys ei elynion, yn deitl cyhoeddus ac anrhydeddus, yn 
deitl o amddiffyniad iddo, ac yn deitl anghyfnewidiol. 
Luc 23 : 38. 

18. Cofiwn ei gyfvngder mawr dan gnddiadau wvneb 
eiDad. Mat. 27 : 46. 

19. Cofio ei fod yn gwneyd y cwbl dros eraill. 1 Pedr 
3: 18. 

20. Mae'n werth oofio y rhyfeddodau a gymerasant 
le yn amser ei farwolaeth — yr haul yn tywyllu, y ddae- 
ar yn crynu, y meini yn hollti, a'r lien yn rhwygo. 
Mat. 27 : 45— 52. 

21. Cofiwn ddirfawr boenau ei gorff dan y goron 
ddrain a'r hoelion- Ps. 22: 16; Marc 15: 17- 

22. Cofiwn ei fod yn ddigynorthwy oddiwrth neb yn 
ei ddyoddefiadau. Esa. 63 : 5. 

23. Cofiwn ei ewyllysgarwch i ddwyn ei waith yn 
ralaen. loan 10 : 18. 

24. Cofio fod ei ddyoddefiadau yn iawn digonol. 
Khuf. 3 : 25. 

25. Fod ei aberth yn gymeradwy gan Dduw. Ephes. 
5 : 2. 

26. Cofiwn am ei farwolaeth a'i gladdedigaeth an- 
rhydeddus. Marc 15 : 43—46. 

27. Cofiwn am ei adgyfodiad gorfoleddus. Heb. 13:20. 

28. Cofiwn ei esgyniad buddugoliaethus. Eph, 4:10. 

29. Cofiwn am ei dderbyniad croesawus yn ei wlad 
ei hun. Psalm 24: 7—9. 

30. Cofiwn ei fod yntau yn ein cofio ni drwy eiriol 
drosom. Heb. 7: 25. 

31. Cofiwn gymeryd Iesu yn esiampl i'n holl ymar- 
weddiad. 1 Pedr 2 : 21, 22, 

32. Cofiwn mai efe yw Pen llywodraethol a by wiol ei 
eglwys. Eph. 1 : 22, 23. 

33. Cofio fod ei achos yn sicr o lwyddo trwy yr holl 
fyd. Esa. 9 : 7. 

34. Cofio am y cymundeb cyflawn a geir gyda'r Iesu 
yn ei wlad ei hun. Mat. 26 ; 29- 



220 



PYtfCIAU YSGOL. 



Gof. III. Yn mha agwedd y dylem gofio am yr Ar- 
glwydd Iesu yn y swper santaidd ? 

At. I. Dylem ei gofio yn ami; nid unwaith yn y 
flwyddyn. Mae ein hangen yn galw am ei gofio yn 
ami. 1 Cor. 11 : 26. 

2. Gyda galar dwfn am becliod. Zech. 12 : 10. 

3. Mewn gorfoledd santaidd ; fel Abraham wrth wel- 
ed ei ddydd. loan 8:56. 

4. Gyda dwfn ostyngeiddrwydd ; dyma'r agwedd 
harddaf i dlodion wrth ddyfod at fwrdd y Brenin. 
Mat. 5 : 3- 

5. Gyda bwriadau cedyrn yn erbyn pechod ; a rhaid 
carthu allan hen lefain malaisarhagrith. 1 Cor. 5 : 7, 8. 

6. Gyda goruchel gariad tuag ato. 1 loan 4: 19, 

7. Mewn cariad brawdol, fel plant i'r un Tad, a deil- 
iaid yr un Brenin. Mat. 5 : 23, 24. 

8. Gyda'r hnnan-ymholiad dwysaf. 1 Cor. 11 : 28. 
Gof. IV. Paham y dylem holi ein hunain mor ddwys 

a difrifol ? 

At. 1. Oblegid ein bod oil mewn heddwch a Duw, 
neu yn elynion iddo. Khuf. 5 : 1. 

2. Oblegid y tebygolrwydd ymddangosiadol sydd 
rhwng gwir grefydd a rhagrith. 2 Tim. 3 : 5. 

3. Wrth ystyried anfeidrol bwys y mater ; yr oedd 
Dafydd yn fanwl iawn. Psalm 77 : 6. 

4- Ehaid bod yn ddifrifol, oblegid twyll y galon. 
Jer. 17: 9. 

5. Ehaid bod yn fanwl er hunan-adnabyddiaeth. 2 
Cor. 13: 5. 

6. Mae hunan-ymholiad yn bwysig oblegid anhaws- 
dra'rgwaith. Mae'n hawdd genym anghofioein hunain. 
Iago 1 : 23, 24. 

7- Mae hunan-ymholiad yn augenrheidiol, oblegid y 
perygl i dwyllo ein hunain, a bwyta ac yfed yn annheil- 
wng. 1 Cor. 11: 2^. 

8. Oblegid fod llawer wedi twyllo eu hunain yn bar- 
od; yn euro heb gael agoriad byth. Mat. 7: 22, 23. 

9. Cofiwn y daw'r Brenin mawr i'n holi yn fuan. 
Mat. 22: 11, 12. 



PYNCIAU YSGOL. 



221 



10. Cymerwn y gair yn rheol i holi ein hunain. Esa. 
8: 20. 

11. Gochelwn i'n calon ein twyllo. Diar. 28 : 25. 

12. Llefwn am i Dduw ein chwilio. Ps 139 : 23, 24. 
Gof. V. Beth ydych yn ddysgu oddiwrth y swper 

sanctaidd ? 

At. 1. Dysgwn fod yr ordinhad santaidd yn draman- 
teisiol i eglwys Dduw er marweiddiad pechod. Pwy all 
fod yn falch wrth weled Iesu yn nyfnder ei gystudd ? 
Pwy all fod yn gybydd wrth weled yr Iesu yn rhoddi 
ei hun, ac yn troi ei gefn ar holl gyfoeth y byd hwn ? 
Yma y gwelwn fawredd drwg pechod, ac anfoddlon- 
rwydd Duw yn ei erbyn. Mae tuedd yn yr ordinhad 
hon i fagu ynom edifeirwch dwfn am bechod ; i gryf- 
hau ein ffydd yn Nghrist ; ac i gynyddu ein cariad ato. 
Pwy all edrych ar Iesu yn chwysu yn ei gyfyngder, wedi 
ei hoelio wrth y groes, a'r goron ddrain ar ei ben, dan 
guddiadau wyneb ei dad, a'i galon yn drist iawn hyd 
angeu, ac heb doddi o gariad ato ? Gochelwn ddad- 
feilio yn ein cariad, trwy ymarfer a rhyw bechod. 
Bydded ein cariad yn helaeth, yn ddiragrith, yn ddian- 
wadal, ac yn gynyddfawr. Cariad yw bywyd ein holl 
rasau. 

2. Gwelwn gynifer sydd yn gwirfoddol esgeuluso'r 
ordinhad hon, yn troi eu cefnau arni fel peth hollol 
ddiwerth. Nid yw wedi ei gosod i'w hesgeuluso. Ed- 
rych wn a yw sylfaeni eu dibrisdod o honi yn safadwy. 
Mae'r cyfryw yn mathru Mab Duw; ynbarnu yn aflan 
waed y cyfamod ; yn taflu yr anfri mwyaf ar ddaioni, 
doethineb, a chariad Duw; ac yn gwadu'r angenrheid- 
rwydd am y fath draul a gymerwyd i achub. Mae rhai 
yn dadleu eu hanghymwysder. Mae'n wir nad oes un 
halogwr Sabboth, diotwyr na meddwon, na neb sydd 
yn byw mewn pechod yn anedifeiriol, i ddyfod at fwrdd 
yr Arglwydd ; ond mae'r Iesu yn derbyn pechadur fel 
pechadur. Na chofleidiwn un esgus ond sy'n sicr o sef- 
yll yn nydd y farn fawr. 

3- Dysgwn fod swper yr Arglwydd yn ordinhad bar- 
haus, hyd ddydd y farn. Dyma un o'r pethau ni siglir. 



222 



PY^CIAU YSGOL. 



Mae'r ordinhad lion yn debyg i'r cwmwl niwl a'r gol- 
ofn dan oedd yn arwain Israel trwy'r anialwch i Ga- 
naan. Mae'r cyfamod yn parhau ; yn ganlynol mae'r 
seliau yn parhau. Mae ein gwendid a'n dadfeiliad ys- 
brydol yn galw am barhad yr ordinhad hon. Mae gen- 
ym waith i'w wneyd, taith iV cherdded, a brwydrau 
i'w hymladd ; gan hyny, mae arnom eisiau lluniaeth 
ac ymgeledd. Gan fod yr ordinhad i barhau, fe bery yr 
eglwys yn y byd hyd ddydd y farn. Yr eglwys yw gor- 
seddfa'r ordinhadau. Nis gellir gwahaniaethu'r eglwys 
a'r ordinhadau oddiwrth eu gilydd. Wele yr wyf fi 
gyda chwi bob amser hyd ddiwedd y byd. 

4. Gwelwn afresymoldeb yr athrawiaeth o draws- 
sylweddiad, fod y bara yn wir gorff a'r gwin yn wir 
waed Crist. Mae ein llygaid, ein harchwaeth, a'n 
teimlad yn tystio fod yr elfenau yn para yr un. Dyben 
yr ordinhad yw dwyn ar gof i ni gorff a gwaed Iesu. 
Manwl holwn ein hunain rhag bwyta ac yfed yn an- 
nheilwng. Ymdrechwn fod yn gyfarwydd a nodau gwir 
Gristion. Nac ymorphwyswn ar farn dda a ddwg dyn- 
ion am danom. Gymerwn y gair yn rheol ; ymarferwn 
ffydd ar aberth Iesu, a llefwn am oleuni a chymorth yr 
Ysbryd Glan at y gorchwyl. Gochelwn gymeryd ein 
tymer na'n teimladau yn rheol i holi ein hunain ; ond 
Beibl Duw fyddo ein prif faen prawf. Dyma reol y 
farn. 



Y DIWEDD. 



